Antykoncepcja - metody


 
Starszy niż rok
Antykoncepcja to wszelkie działania zapobiegające zapłodnieniu. Aby móc w sposób odpowiedzialny i świadomy wybrać odpowiednią formę antykoncepcji, należy poznać nie tylko jej rodzaje, ale także sposób działania.

W życiu każdego człowieka zdarzają się sytuacje, w których z wielu powodów kobieta nie może zajść w ciążę i urodzić dziecko. Jest to najczęściej podyktowane warunkami ekonomicznymi, zdrowotnymi, genetycznymi czy wiekowymi. W takich przypadkach antykoncepcja musi być wyborem świadomym i odpowiedzialnym.

Zdarza się także, że w obawie przed skutkami ubocznymi wiele kobiet nie stosuje żadnej z metod antykoncepcji. Wszelkiego rodzaju lęki związane ze środkami antykoncepcyjnymi wynikają zazwyczaj z informacji błędnie nam w przeszłości udzielonych. Najwięcej wątpliwości wzbudzają tabletki hormonalne. I właśnie dlatego niezbędna jest właściwa i rzetelna wiedza. W celu poznania metod działania poszczególnych środków należy odwoływać się do literatury fachowej oraz artykułów. Najsolidniejszą może okazać się jednak informacja udzielona nam przez ginekologa. Prócz informacji dotyczącej działania poszczególnych środków antykoncepcyjnych pomoże również dobrać metodę dla nas najskuteczniejszą, a co najważniejsze najbezpieczniejszą dla zdrowia. Środki dobierane są również pod kątem sytuacji materialnej, sytuacji życiowej czy stanu zdrowia.

Czytaj też: Alkohol a antykoncepcja – na co trzeba uważać?

Do dnia dzisiejszego skuteczność metod antykoncepcyjnych mierzy się w skali wynalezionej w 1933 r. przez Raymonda Pearla, zwanej wskaźnikiem Pearla. Określa ona liczbę zajść w ciążę spośród setki kobiet stosujących daną metodę antykoncepcyjną na przestrzeni jednego roku. Przykładowo wskaźnik 10 będzie oznaczał, iż na przestrzeni jednego roku z badanej grupy 100 kobiet w ciążę zaszło 10 przedstawicielek płci pięknej. Zatem im wskaźnik Pearla jest niższy, tym większą skuteczność oznacza.

Metody antykoncepcyjne dzielą się na:

  • metody naturalne
  • metody sztuczne

Metody sztuczne to:

Metody naturalne:

Nie wymagają stosowania środków wspomagających, leków ani żadnych urządzeń. Nie są to co prawda metody ściśle zaliczane do metod antykoncepcyjnych, ponieważ polegają na obserwacji ciała kobiety oraz ustalaniu faz niepłodności i płodności. Do stosunków dochodzi wyłącznie w okresach niepłodnych. Są to tzw. naturalne metody planowania rodziny. W tego rodzaju antykoncepcji stosowane są podgrupy:

  1. Stosunek przerywany – polega na wycofaniu członka z pochwy tuż przed wytryskiem. Ta metoda wymaga od mężczyzny odpowiedniej wprawy oraz umiejętności warunkowego odruchu przerwania stosunku. Skuteczność tego rodzaju antykoncepcji jest niezwykle niewielka przez wzgląd na efekt tzw. kropelkowania. Jest to wydalanie niewielkiej ilości nasienia tuż przed wytryskiem. Nasienie to może również spowodować zapłodnienie. Ta metoda zapobiegania ciąży może niekiedy doprowadzać mężczyznę do nerwicy na tle seksualnym, z czasem do impotencji oraz do występowania przedwczesnych wytrysków.
  2. Metoda kalendarzowa inaczej nazywana kalendarzykiem małżeńskim, w niektórych przypadkach metodą powściągliwości płciowej lub metodą rytmu płciowego polega na wyznaczaniu okresów, w których kobieta jest niepłodna lub inaczej powiedziawszy wyznaczaniu okresów „niebezpiecznych”, czyli płodnych i unikaniu współżycia w tym okresie. Okres płodny u kobiet trwa między dziewiątym, a szesnastym dniem cyklu miesiączkowego. Osoby wykorzystujące „kalendarzyk” powinny zatem unikać stosunków w tym czasie. Metoda ta jednak jest zawodna, ponieważ nie jest w stanie odpowiedzieć na nieprzewidziane zmiany cyklu miesiączkowego.
  3. Metoda Billingsa – polega na obserwacji śluzu szyjkowego. W poszczególnych fazach cyklu ma on bowiem różne właściwości. Okres płodności następuje w momencie, gdy śluz jest przezroczysty, rozciągliwy i obfity. Najbardziej płodny moment przypada w ostatnim dniu występowania śluzu. Jednak nie jest regułą, iż najobfitsze wydzielanie śluzu wypada w momencie owulacji.
  4. Metoda termiczna – opiera się na stwierdzeniu, iż tuż po owulacji podnosi się temperatura ciała kobiety. Dodatkowo w cyklu wyodrębniamy wyłącznie jedno jajeczkowanie. Przyjmuje się, że wzrastająca temperatura w połowie cyklu daje znać o owulacji. Na cztery dni przed wzrostem temperatury zaleca się powstrzymanie się od stosunków, tak samo jest na trzy lub cztery dni po zakończeniu wzrostu temperatury. Skuteczność tej metody jest dość wysoka pod warunkiem odpowiedniej sumienności w prowadzeniu wykresów. Mierzenie temperatury również rządzi się swoimi prawami. Temperaturę podstawową mierzymy:
  •     po minimum trzygodzinnym śnie
  •     przez ok. 5 min (zależnie od termometru)
  •     nie opuszczając łóżka
  •     bezpośrednio po obudzeniu się.

Każdy z cykli zapisywać się powinno na oddzielnych kartkach. Temperatura powinna być mierzona cały czas w tym samym miejscu (pochwa, pacha, odbyt). Powinien być wykorzystywany cały czas ten sam termometr. Za każdym razem pomiar powinien odbywać się w tym samym czasie, lecz w godzinach pomiędzy 4:00, a 10:00 rano. Temperatura wyższa oznacza okres płodny. Spadek temperatury występuje po zakończeniu jajeczkowania, a po nim następuje okres niepłodny, w którym kobieta nie może zajść w ciążę.

  • Metoda angielska, inaczej podwójnego sprawdzenia – to najskuteczniejsza z grona metod naturalnych. Łączy w sobie metodę termiczną z metodą Billingsa.


Metody sztuczne   

Ich skuteczność zależy w dużym stopniu od prawidłowego stosowania. Zalecenia lekarza w przypadku tych środków muszą być bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli postanowimy stosować je samodzielnie, należy zapoznać się z ulotką dołączoną do opakowania.

Czytaj także: Antykoncepcja długoterminowa - metody​

Metody mechaniczne

Metody mechaniczne polegają na mechanicznym zapobieganiu wpływania męskiego nasienia do macicy. Wadą tego typu rozwiązań jest wymóg używania ich bezpośrednio przed, a czasem nawet w trakcie stosunku. Nieukrywaną zaletą jest natomiast możliwość wykorzystania ich bez dodatkowych zabiegów i konsultacji (pomijając wkładki dopochwowe).

  • Prezerwatywy – męska prezerwatywa jest najskuteczniejszym środkiem antykoncepcji mechanicznej. Dodatkowo zapobiega w przenoszeniu drogą płciową niektórych chorób jak rzeżączka, kiła czy wirus HIV (chroni w ok. 80-98%). Skuteczność prezerwatywy waha się w granicach 80-95%. Jest również metodą najczęściej stosowaną. Trzeba jednak liczyć się z tym, ze prezerwatywa może się ześlizgnąć, pęknąć lub być uszkodzona. Kilka zasad stosowania prezerwatywy pozwoli nam na odpowiednie jej wykorzystanie. Powinny być kupowane wyłącznie w aptece, aby mieć pewność, że są odpowiedniej jakości. Data przydatności to również istotna informacja. Sprawdzić należy, czy nie jest uszkodzone opakowanie, trzeba również przechowywać je w sposób wykluczający uszkodzenie. Najważniejsze jest także, aby używać prezerwatywy wyłącznie raz.
  • Kapturki (dopochwowy i naszyjkowy) – kapturek to mechaniczny środek antykoncepcyjny o średnicy od dwóch do pięciu centymetrów, odpowiednik prezerwatyw. To niestety metoda zaliczająca się do niezbyt skutecznych. Kapturki nie chronią również przed chorobami przenoszonymi drogą płciową.
  • Wewnątrzmaciczne wkładki (spirale) – wbrew nazwie to przypominające cyfrę 7 lub literę T, mające ok. 5 cm długości środki mechaniczne. Spirala powoduje pozbawiony bakterii zapalny odczyn, który uniemożliwia poruszanie się plemników. Dodatkowym czynnikiem unieruchamiającym plemniki są jony miedzi zawarte w spiralach. Sprzedawane są wyłącznie w aptekach i zakładane wyłącznie przez lekarzy ginekologów. Z zalet wymienić możemy wysoką skuteczność, ogólną dostępność i nie ograniczenie aktywności seksualnej. Do wad zaliczamy możliwość przedłużenia okresu krwawienia, nie można stosować, gdy kobieta ma wady macicy.
  • Gąbki dopochwowe – są okrągłe i płaskie. Działają bardzo podobnie do kapturka blokując wpływanie plemników, są tylko dodatkowo nasączone środkiem plemnikobójczym.


Metody chemiczne

W głównej mierze polegają na stosowaniu środków plemnikobójczych, bądź powodujących, aby jajeczko nie mogło się rozwijać. Te środki stosuje się bezpośrednio przed stosunkiem, wprowadzając do pochwy chemiczny środek w postaci globulek, maści czy żelu.
Chemiczne metody antykoncepcyjne charakteryzują się znacznie wyższą skutecznością od metod mechanicznych. Środki plemnikobójcze stosować możemy doraźnie bez konsultacji z lekarzem. Są łatwo dostępne, niepotrzebne jest wykonywanie dodatkowych badań.  Również sposób ich używania jest wyjątkowo łatwy. Wystarczy odpowiednio odmierzoną porcję środka (w tym celu należy zapoznać się z ulotką dołączoną do opakowania) wprowadzić głęboko do środka pochwy. Nie jest to niestety metoda bez wad. Niektóre ze środków mogą powodować uczulenia i nie chronią przed chorobami przenoszonymi drogą płciową.

Antykoncepcja hormonalna

Jest to niezwykle złożony proces zapobiegania ciąży polegający na stosowaniu środków hormonalnych blokujących wydzielanie hormonów odpowiedzialnych za owulację, a co za tym idzie blokujących generowanie jajeczek. Wymaga od kobiet systematyczności w postaci stałego przyjmowania tabletek antykoncepcyjnych. Doustne środki hormonalne dzielą się na:

  • jednoskładnikowe, progestagenne - progestagen to odpowiednik progesteronu, to hormon powodujący wstrzymanie jajeczkowania u kobiety, to tzw. minipigułki
  • dwuskładnikowe, progestragenno-estrogenne.

Stosowanie pigułek hormonalnych to proces bardzo odpowiedzialny i wymagający systematyczności. Tabletki należy przyjmować codziennie przez 21 dni dokładnie o tej samej porze. Po 21 dniach następuje tygodniowa przerwa i proces powtarza się od początku. Odpowiedniki naturalnie wytwarzanych hormonów przyjmowane w środkach antykoncepcyjnych powodują wysyłanie sygnałów do przysadki mózgowej. Wynikiem tego typu operacji jest zmniejszenie wydzielania hormonu folikulotropowego (FSH) oraz luteinizującego (LH). W wyniku tego działania wstrzymywane jest uwalnianie komórek jajowych. Jeżeli nie dochodzi do uwolnienia komórki jajowej nie ma również możliwości zapłodnienia.
Prócz działania antykoncepcyjnego tabletki mają wpływ na samopoczucie. Przede wszystkim zmniejszają objawy napięcia przedmiesiączkowego, regulują miesiączkę i zmniejszają krwawienie podczas jej trwania.

Tabletki hormonalne

Antykoncepcyjne tabletki hormonalne podzielić możemy ze względu na ich skład. W tym podziale rozróżniamy:

  •     jednofazowe, gdzie wszystkie tabletki w opakowaniu mają ten sam skład,
  •     dwufazowe, najrzadziej stosowane rozwiązanie, w którym tabletki zawierają różną dawkę progestagenu,
  •     trójfazowe, jak nazwa wskazuje zawierają trzy rodzaje tabletek.

Najczęściej stosowane są jednak tabletki jednofazowe przez wzgląd na najmniejszą zawartość hormonów. To tabletki o różnych proporcjach etinylestradiolu oraz progestagenu. Pigułki o wzmocnionym erogennym działaniu zalecane są kobietom mającym przetłuszczające się włosy, czy mającym kłopoty z cerą oraz nadmiernym owłosieniem. Mała zawartość estrogenu, a przewaga progestagenu w tabletkach, stosowana jest przez kobiety o ładnej cerze, kobiecych kształtach, obfitych miesiączkach oraz uskarżających się na bóle przedmiesiączkowe. Kobiety nie mające problemów hormonalnych przyjmują zazwyczaj pigułki o działaniu zrównoważonym.

Zastrzyk, implanty i plastry

Dla kobiet, które nie są w stanie pozwolić sobie na ciągłe pamiętania o przyjmowaniu tabletek jest możliwość wykonania zastrzyku hormonalnego. Zastrzyk ma na celu zahamowanie owulacji, a wykonywany jest raz na trzy miesiące. Ta metoda ma niestety wady. Może mieć niekorzystny wpływ na samopoczucie oraz masę ciała czy cerę. Powrót do płodności zajmuje nawet kilkanaście miesięcy od zaprzestania przyjmowania środka antykoncepcyjnego. Kobiety, które zdecydują się na to rozwiązanie muszą być przygotowane na brak występowania miesiączek. Zastrzyki wydawane są wyłącznie z przepisu lekarza. Dodatkowo trzeba wykonać szereg badań - piersi, ciśnienia tętniczego krwi, cytologiczne szyjki macicy. Panie rozpoczynające tego typu kurację antykoncepcyjną pierwszy z zastrzyków powinny przyjąć w pierwszym lub drugim dniu miesiączki.

Jako odmienną metodę podać można również wszczepianie podskórnych implantów antykoncepcyjnych, z których wydzielane są hormony zapobiegające jajeczkowaniu. Implanty umieszczane są pod skórą ramienia, tuż nad stawem łokciowym. Zabieg wszczepienia wykonać musi wykwalifikowany specjalista. Implanty należy usunąć najpóźniej po pięciu latach od ich wszczepienia, bądź wcześniej. Rozwiązanie to, podobnie jak każde inne ma zarówno wady jak i zalety. Największą zaletą jest stałe zapobieganie ciąży w okresie od dwóch do pięciu lat. Czasem jednak dochodzi do niewielkich plamień z dróg rodnych, zamiast miesiączki nieregularne krwawienia oraz wymioty. W przypadkach skrajnych dojść może do zakażenia miejsca wszczepiania implantu. Ta metoda charakteryzuje się dość wysoką skutecznością w skali Pearla.

Ostatnio sporą popularność zdobyły również plastry antykoncepcyjne. Wyglądają one zupełnie zwyczajnie. Należy je przyklejać raz na tydzień na brzuchu, pośladku, czy ramieniu. W przeciągu miesiąca plaster stosowany jest trzykrotnie, a po tym czasie występuje miesiączka. Zadaniem plastra jest stopniowe uwalnianie hormonów, które wnikają do krwi przez skórę. To rozwiązanie równie skuteczne jak tabletki, z tą różnicą, iż nie wymaga pamiętania o codziennym zażywaniu.

Inne metody antykoncepcyjne

Niezakwalifikowane do wcześniejszych metod antykoncepcyjnych są jeszcze:

  • Irygacja – to używana w przeszłości metoda polegająca na przepłukiwaniu pochwy w celach antykoncepcyjnych bądź leczniczych przyrządem złożonym ze zbiornika z wodą lub płynem ziołowym oraz aplikatora (gumowego lub plastikowego). Szanse na zajście w ciążę wynoszą 50/50.
  • Sterylizacja – polega na wycięciu jajników lub podwiązaniu jajowodów w ten sposób, by uniemożliwić transport komórki jajowej do jajowodu. Sterylizacja to metoda najskuteczniejsza, lecz nieodwracalna. Uwaga - w Polsce sterylizacja jest zabroniona!
  • Wazektomia – (męski odpowiednik sterylizacji), to trwałe pozbawienie mężczyzny zdolności płodzenia polegające na podwiązaniu nasieniowodów. Plemniki mimo tego, że są wytwarzane, nie są dostarczane do męskiego nasienia.

Doraźna antykoncepcja

Potrzeba zastosowania tej metody zachodzi w momencie, w którym doszło do niezabezpieczonego stosunku płciowego. Metoda ta nazywana jest również antykoncepcją po stosunku. Stosowane są najczęściej w takich przypadkach pigułki hormonalne. Pigułki przeznaczone do tego rodzaju antykoncepcji zawierają bardzo duże ilości estrogenów i progestagenów. Pierwsza dawka leku powinna zostać przyjęta jak najszybciej, maksymalnie do 72 godzin po stosunku, a kolejna 12 godzin później. Efektem ubocznym pigułki „po” są wymioty, bóle głowy i nudności.

Musimy zdawać sobie sprawę z tego, że ze wszystkich metod dostępnych obecnie legalnie na polskim rynku żadna w 100% nie gwarantuje bezpieczeństwa. Warto pamiętać, że w przypadku jakichkolwiek pytań zawsze możemy zwrócić się do naszego lekarza specjalisty, który pomoże i doradzi.

Zobacz też: Implant antykoncepcyjny – skuteczność i skutki uboczne

Czytaj też: