Nadwrażliwość na leki

Ocena użytkowników

(liczba ocen 3)

Na półkach aptecznych znajdują się setki leków stosowanych w różnych chorobach. Niektóre z nich pacjenci mogą kupić bez recepty nie tylko w aptece, ale też w sklepie, kiosku czy na stacji benzynowej. A tymczasem warto pamiętać, że teoretycznie niemal każdy lek, jako substancja obca dla naszego organizmu, może wywołać reakcję alergiczną.

Spis treści

Nadwrażliwość na leki jest zjawiskiem złożonym i zmiennym, ponieważ część reakcji polekowych są to reakcje alergiczne przebiegające z udziałem układu odpornościowego. W pozostałych przypadkach są to reakcje przebiegające bez udziału tego układu lub spowodowane defektem albo niedoborem jakiegoś enzymu. Ocenia się, że nadwrażliwość na leki stanowi około 25 procent wszystkich powikłań polekowych. Trzeba też pamiętać, że wiele leków może wywoływać podobne odczyny polekowe. Z drugiej zaś strony jeden lek może dawać różne objawy nadwrażliwości.

Do leków, które najczęściej uczulają, należą np. surowice odpornościowe, hormony i antybiotyki, sulfonamidy, salicylany i leki przeciwbólowe, związki jodu oraz te, które stosowane są na skórę w postaci maści lub kremów. Należy pamiętać, że uczulenie mogą również wywołać składniki pomocnicze zawarte w tabletce lub maści, np. konserwant czy barwnik. Wystąpienie objawów alergii nie zależy od drogi podania leku, ale po podaniu pozajelitowym reakcje są bardziej burzliwe. Osoby z chorobami alergicznymi są bardziej podatne na uczulenie na leki.

Czytaj też: Leki na przeziębienie, które nie działają. Jak wybierać?

Typy reakcji alergicznych:

Jest to pierwszy typ reakcji nadwrażliwości zwanej anafilaktyczną, która rozwija się bardzo szybko, nawet w ciągu kilku-kilkunastu minut od podania leku Jest to typ alergii zależnej od przeciwciał immunoglobulin E. Warunkiem wystąpienia objawów reakcji anafilaktycznej jest wcześniejszy kontakt chorego z danym lekiem, co może być nieraz zupełnie nieuświadomione w wyniku zażywania leków złożonych.

Objawami alergii natychmiastowej mogą być:

  • pokrzywka, którą cechują swędzące bąble. Utrzymują się one kilka-kilkanaście godzin, jednocześnie mogą pojawiać się nowe. Pokrzywkę mogą wywołać np. aspiryna, ampicylina, penicyliny, kodeina, morfina, rentgenowskie środki cieniujące;
  • obrzęki naczynioruchowe, które jeśli obejmują twarz, to zniekształcają jej zarys, a jeśli obejmują drogi oddechowe, to mogą prowadzić do duszności;
  • napad duszności spowodowany skurczem krtani lub skurczem oskrzeli i świszczącym oddechem – najczęściej wywoływany przez niesteroidowe leki przeciwzapalne, zwłaszcza aspirynę;
  • wysypki plamisto-grudkowe, które są bardzo częstym, obok pokrzywki, odczynem skórnym polekowym. Pojawiają się zwykle po kilku dniach stosowania leku. Najczęściej występują po ampicylinie i sulfonamidach;
  • wstrząs albo zapaść jest rzadkim, ale bardzo niebezpiecznym odczynem polekowym. Główną przyczyną wstrząsu są iniekcje leków, a objawy mogą wystąpić już w trakcie zastrzyku. W Polsce zaobserwowano przede wszystkim wstrząsy po iniekcjach penicyliny, ale zdarzały się także po rentgenowskich środkach cieniujących, pyralginie, pabialginie i dekstranie.

Obejmują drugi typ reakcji immunologicznej i wywołane są za pośrednictwem układu dopełniacza przez przeciwciała cytotoksyczne klasy IgM lub IgG wytwarzane  w odpowiedzi na zmienioną przez lek strukturę błony komórkowej. W wyniku odczynów cytotoksycznych dochodzi do zmian hematologicznych, takich jak; anemia hemolityczna, trombocytopenia (małopłytkowość), granulocytopenia. Polekową anemię hemolityczną mogą wywołać: penicylina, alfametyldopa, chinidyna, cisplatyna, karboplatyna. Trombocytopenia polekowa może pojawić się po sulfonamidach, chininie, chinidynie, solach złota, acetaminophenie, propylotiouracylu. Granulocytopenie polekowe należą do rzadkości i mogą wystąpić po fenotiazynie, tiouracylu, sulfonamidach, niektórych lekach przeciwdrgawkowych.

Zaliczane są do trzeciego typu reakcji nadwrażliwości.  Kompleksy te powstają głównie z przeciwciał IgG i czasem IgM. Najczęstszym objawem choroby kompleksów immunologicznych jest gorączka do 40 st. C. Często pojawiają się również wysypki, powiększenie węzłów chłonnych i bóle stawów. Objawy ujawniają się po około 7 dniach od podania leku, gdy lek jest jeszcze w surowicy krwi i wytworzą się przeciwko niemu przeciwciała. Choroba kompleksów immunologicznych może być wywołana m.in. przez penicyliny, cefalosporyny, sulfonamidy, tetracykliny, ciprofloksacynę, niesteroidowe leki przeciwzapalne, karbamazepinę, barbiturany, propranolol, tiouracyl, allopurinol.

Zobacz też: 5 mitów o alergiach pokarmowych.

Jest to czwarty typ reakcji immunologicznej nazywany też alergią kontaktową (lub późną). Objawem alergii późnej jest wyprysk kontaktowy, który charakteryzuje się obecnością grudek, pęcherzyków i rumienia. W ciągu kilku godzin proces wyprysku może się bardzo nasilić. Rozwija się najczęściej pod wpływem kontaktu skóry z lekiem uczulającym – prostymi związkami chemicznymi. Obecnie najczęściej uczula kontaktowo neomycyna, a także konserwanty, szczególnie paraben. Reakcja ta rozwija się wolno przez 2-3 dni i często pacjent nie kojarzy faktu posmarowania skóry maścią, kremem lotionem czy aerosolem z występującymi po kilku dniach zmianami. Niekiedy do powstania zmian kontaktowych konieczne jest światło i wówczas takie schorzenia nazywane są fotoalergicznymi. Inne substancje stosowane miejscowo, które mogą alergizować, to m.in.: balsam peruwiański, olejki eteryczne, propolis, rywanol, lanolina, anestezyna, detreomycyna.

Odczyny anafilaktoidalne" style="min-height: 76px">

Odczyny anafilaktoidalne

Oprócz reakcji alergicznych istnieją także reakcje rzekomo alergiczne, czyli odczyny anafilaktoidalne. Reakcje te są następstwem uwalniania mediatrów z komórek tucznych i bazofilów bez udziału mechanizmów alergicznych. W efekcie pojawiają się różnorodne objawy chorobowe, które mogą nieraz przypominać choroby alergiczne. W tym przypadku nie dochodzi do wcześniejszego uczulenia na dany lek. Objawy mogą więc wystąpić już po pierwszym podaniu leku, np.: duszność, świsty, pokrzywka, znaczny spadek ciśnienia krwi. Do leków wywołujących odczyny anafilaktoidalne należą: rentgenowskie środki cieniujące, morfina, kodeina, wankomycyna, chinolony.

Jeszcze innym zjawiskiem jest tzw. idiosynkrazja, która również nie zależy od mechanizmów immunologicznych. Uważa się, że  w powstawaniu idiosynkrazji duże znaczenie ma defekt lub niedobór jakiegoś enzymu. Klasycznym przykładem idiosynkrazji jest nietolerancja kwasu acetylosalicylowego lub innych leków niesteroidowych przeciwzapalnych. Wywołać ją mogą również inhibitory konwertazy angiotensyny, chinidyna i wiele konserwantów. Objawy idiosynkrazji mogą dotyczyć skóry, układu oddechowego, może pojawić się szum w uszach lub anemia hemolityczna.

Zobacz: Jak prawidłowo przechować leki?