Ośrodkowy układ nerwowy (OUN)

Starszy niż rok
Ośrodkowy układ nerwowy to centralne „centrum dowodzenia” całego organizmu, jego działania oraz interakcji z otoczeniem. Tworzą go mózg oraz najważniejszy nerw całego organizmu, czyli rdzeń kręgowy, biegnący wzdłuż wewnętrznego kanału kręgosłupa. Z tej centralnej osi nerwowej wychodzą 43 pary odgałęzień: 12 par nerwów z mózgowia (nerwy mózgowe) i 31 par z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe).

OUN stanowi swoisty ośrodek koordynacji i podejmowania decyzji, podczas gdy obwodowy układ nerwowy przesyła do niego informacje w postaci sygnałów wejściowych, a następnie odbiera instrukcje postępowania w postaci sygnałów wyjściowych.

Cały ośrodkowy układ nerwowy (OUN) jest zbudowany z istoty szarej i białej. Perikariony, czyli ciała komórek nerwowych (neuronów) tworzą istotę szarą, a istotę białą – pęczki wypustek komórek nerwowych. W zależności od tego, czy mamy do czynienia z mózgowiem czy rdzeniem kręgowym, istoty biała i szara różnie się układają. I tak w mózgu istota szara stanowi część obwodową, a biała – wewnętrzną; w rdzeniu kręgowym jest na odwrót: szara jest w środku, a biała - na zewnątrz.

Mózg

Mózgowie mieści się w jamie czaszki. W jego skład wchodzą: dwie półkule mózgowe, móżdżek i pień mózgu. Półkule mózgowe (kresomózgowie) są właściwą częścią mózgu, osadzoną na pniu mózgu. Obie półkule oddzielone są od siebie podłużną szczeliną mózgu, a w jej zagłębieniu leży ciało modzelowate, zwane również spoidłem wielkim mózgu. Na każdej z półkul można wyróżnić trzy powierzchnie i cztery bieguny. Wyróżniono powierzchnie: górno – boczną (wypukłą), przyśrodkową i podstawową, a także bieguny (płaty): czołowy, ciemieniowy, potyliczny i skroniowy. Taki podział jest bardzo pomocny przy lokalizacji poszczególnych ośrodków w mózgu odpowiedzialnych za konkretne funkcje.

Wewnątrz leżąca istota biała zbudowana jest z włókien nerwowych kojarzeniowych, spoidłowych i rzutowych. Pierwsze z nich tworzą drogi kojarzeniowe, które łączą ze sobą różne ośrodki w tej samej półkuli mózgu. Włókna spoidłowe budują drogi spoidłowe zespalające takie same ośrodki leżące w obu półkulach mózgowych. Zdecydowanie najliczniejszym skupieniem dróg spoidłowych jest tzw. ciało modzelowate. Włókna rzutowe (zgrupowane w drogi rzutowe) stanowią połączenie kory mózgu z ośrodkami pnia mózgu i rdzenia kręgowego. Można je podzielić funkcjonalnie na drogi wstępujące (czyli czuciowe), które przewodzą informacje do OUN, oraz drogi zstępujące (czyli ruchowe), które przekazują informacje i instrukcje do efektorów w całym ciele i powodują powstanie reakcji na odebrane bodźce. Taki system wysyłania i odbierania informacji buduje łuki odruchowe. Łuki zbudowane na planie prostego schematu: drogi ruchowe mają początek w korze mózgu, a koniec w efektorach (narządach wykonawczych, np. mięśniach lub gruczołach), natomiast drogi czuciowe biegną od receptorów do kory mózgowej.

Istota szara mózgu, nosząca nazwę kory, stanowi u człowieka około 80% masy całego mózgu. Leżąca zewnętrznie w stosunku do istoty białej, penetruje do warstwy wewnętrznej, w związku z tym oprócz różnego rodzaju włókien w istocie białej znajdują się różnokształtne skupiska komórek nerwowych tworzące struktury zwane jądrami podkorowymi, które zawierają ośrodki układu pozapiramidowego i układu limbicznego. W samej korze mózgowej znajdują się okolice mające wpływ na poszczególne czynności ruchowe, czuciowe i wegetatywne, zwane ośrodkami korowymi (np. w płacie potylicznym znajduje się ośrodek wzroku).

Powierzchnia kory mózgowej jest pofałdowana i tworzy uwypuklenia zwane zakrętami, ograniczone przez zagłębienia określane jako bruzdy i szczeliny. Do najważniejszych zakrętów kory mózgowej należą:
• Zakręt przedśrodkowy (ośrodek ruchów dowolnych),
• Zakręt zarodkowy (ośrodek czynności czuciowych),
• Zakręt obręczy (obszar koordynujący złożone czynności autonomicznego układu nerwowego),
• Zakręty potyliczne (ośrodek wzroku),
• Zakręt skroniowy górny (ośrodek słuchu).
Pozostałe obszary kory mózgowej stanowią pole kojarzeniowe, którego głównymi funkcjami jest scalanie czynności różnych ośrodków kory mózgowej oraz zapamiętywanie wrażeń. Ogólnie można powiedzieć, że kora mózgowa sprawuje nadrzędną funkcję nad czynnością ośrodków położonych w pniu mózgu i rdzeniu kręgowym.

Międzymózgowie obejmuje wzgórze, stanowiące główny ośrodek podkorowy czucia, i podwzgórze. Obszar ten warunkuje spełnianie wszystkich czynności zależnych od autonomicznego układu nerwowego, np. połykanie.

W podwzgórzu znajdują się ośrodki regulujące temperaturę ciała, metabolizm białek, cukrów, tłuszczów i soli mineralnych. Tu leżą ośrodki także ośrodki głodu i sytości regulujące łaknienie. Podwzgórze kontroluje działalność wewnątrzwydzielniczą przedniego płata przysadki mózgowej przez wydzielanie regulatorowych substancji zwanych statynami i libertynami. Dodatkową funkcją jest produkcja dwóch hormonów: wazopresyny i oksytocyny, które uwalniane są z tylnego płata przysadki.

Wzgórze jest swoistą centralą koordynacyjną i stacją przekaźnikową, która łączy sygnały biegnące między kresomózgowiem i tyłomózgowiem, ośrodkiem wzrokowym i innymi ośrodkami półkul mózgowych.

Śródmózgowie jest połączeniem między móżdżkiem, między mózgowiem i mostem. Przez jego wnętrze biegnie kanał, zwany wodociągiem mózgu, łączący komorę trzecią z czwartą. Mieszczą się tu podkorowe ośrodki wzroku i słuchu, które odpowiedzialne są za ruchowe i wegetatywne odruchy na bodźce świetlne i akustyczne, np. szybkie zwężenie źrenicy oka pod wpływem intensywnego strumienia światła.

Móżdżek (tyłomózgowie wtórne) składa się z dwóch półkul i struktury nazywanej robakiem. Jest pokryty istotą szarą o pofałdowanej powierzchni, zwaną korą móżdżku. Funkcjonalnie móżdżek jest odpowiedzialny za kontrolę mięśni szkieletowych, a tym samym za koordynację ruchową.

W móżdżku znajduje się most Varola, zbudowany z włókien nerwowych i skupień istoty szarej. Most jest strukturą łączącą śródmózgowie i korę mózgową z móżdżkiem i rdzeniem przedłużonym. Interesujący jest sposób, w jaki kontaktują się te struktury – przekazywanie impulsów z kory mózgowej do kory móżdżku odbywa się „na skos”, czyli lewa półkula mózgu wysyła impulsy nerwowe do prawej półkuli móżdżku i na odwrót. Jeśli natomiast zostaną pobudzone określone części móżdżku, to taki stan wpływa hamująco lub pobudzająco na korę mózgową. Taka droga przewodzenia jest możliwa dzięki strukturze określanej jako twór siatkowaty. Biegnie od międzymózgowia aż do rdzenia kręgowego i jego zadaniem jest kontrola narządów czucia, utrzymanie świadomości i stanu czuwania, zwiększanie wrażliwości receptorów, regulacja napięcia mięśni szkieletowych i ma wpływ na wiele ośrodków czynności wegetatywnych.

Rdzień kręgowy

Rdzeń przedłużony jest najbardziej z tyłu położona częścią mózgu. Jego górną granicą jest brzeg mostu, a w dół przechodzi płynnie w rdzeń kręgowy. Ta część mózgu jest skupiskiem wielu ośrodków nerwowych odpowiedzialnych za szereg funkcji odruchowych, m. in. ośrodek oddechowy, naczynio-ruchowy, ssania, żucia, połykania, wymiotów, kichania, mrugania, kaszlu czy wydzielanie potu.

Rdzeń kręgowy zaczyna się od rdzenia przedłużonego, a kończy na wysokości II kręgu lędźwiowego. Jest to złożona wiązka włókien nerwowych (aksonów) o długości około 40 - 45 cm. Przypomina kształtem spłaszczony cylinder, a jego średnica rozmiarem przypomina gruby ołówek. Od rdzenia kręgowego odchodzi 31 par nerwów rdzeniowych, łączących go ze skórą, mięśniami i innymi strukturami kończyn, brzucha i klatki piersiowej. Te odgałęzienia przekazują do rdzenia informacje czuciowe o warunkach panujących wewnątrz ciała, a także przesyłają sygnały pochodzące z narządów zmysłów na skórze. W przeciwnym kierunku z rdzenia wychodzą sygnały ruchowe do efektorów w całym ciele.
Istota szara leżąca wewnętrznie w stosunku do istoty białej na przekroju poprzecznym ma kształt litery H. W samym środku rdzenia kręgowego biegnie kanał środkowy, który wypełniony jest płynem mózgowo – rdzeniowym mającym za zadanie odżywianie neuronów i otaczających je tkanek, a także usuwanie zbędnych substancji.

Nerwy rdzeniowe docierają do rdzenia poprzez otwory między kręgami. Kręgi oddzielone są chrzęstnymi podkładkami, które nazwane są krążkami międzykręgowymi. Nerwy rozdzielają się i wnikają do rdzenia w jego przedniej i tylnej części jako korzenie nerwów rdzeniowych. Włókna czuciowe wchodzą do rdzenia korzeniami tylnymi (grzbietowymi), a włókna ruchowe wychodzą z rdzenia korzeniami przednimi (brzusznymi).

Rdzeń kręgowy jest siedliskiem większości odruchów oraz drogą przewodzenia impulsów nerwowych do i z mózgu. Można zatem powiedzieć, że jest łącznikiem nadrzędnych części układu nerwowego z prawie całym organizmem.

Czytaj też: 7 fascynujących faktów o mózgu

Oceń artykuł

(liczba ocen 15)

WASZA OPINIA JEST DLA NAS WAŻNA