Pneumokoki - jakie objawy i choroby wywołują te bakterie?

Pneumokoki wizualizacja 3D
Źródło: 123RF

Autor

Marta Roszkowska

Pneumokoki to powszechnie występujące bakterie, które z jednej strony potrafią bezobjawowo kolonizować błonę śluzową nosogardzieli, z drugiej przyczyniać się do nieinwazyjnych zakażeń pneumokokowych, ale najbardziej znane są z wywoływania niezwykle groźnej dla zdrowia i życia inwazyjnej choroby pneumokokowej.

I tak jak w dobie współczesnej medycyny i farmakologii mało kogo przeraża zapalenie ucha, gardła, zatok, czy oskrzeli, to na myśl o zapaleniu płuc z bakteriemią, zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, czy sepsie, niejedna osoba wpadnie w panikę. I słusznie, gdyż zakażenia pneumokokowe mogą prowadzić nie tylko do poważnych powikłań, ale niejednokrotnie do śmierci. Jak rozpoznać objawy choroby pneumokokowej?

Pneumokoki – co to za bakterie?

Pneumokoki to bakterie, które są znane i badane niemalże od 140 lat, ale nadal potrafią wzbudzać nie tylko niepokój, ale i uzasadniony strach. I nie bez przyczyny, bowiem pneumokoki należą do najbardziej śmiercionośnych bakterii na świecie. Przyczyniają się do kilkunastu milionów zachorowań rocznie w skali globu, w tym do 1,5 miliona śmiertelnych zakażeń. Każdego roku w Polsce odnotowuje się ponad 1000 przypadków inwazyjnej choroby pneumokokowej (IChP), a nierejestrowane przypadki zakażeń nieinwazyjnych szacuje się na około kilkadziesiąt tysięcy w skali roku. Jak wykryć pneumokoki i jak się przed nimi bronić?

Streptococcus pneumoniae to nazwa systematyczna bakterii popularnie nazywanej pneumokokiem, określanej dawniej mianem dwoinki zapalenia płuc (Diplococcus pneumoniae). Ta gram-dodatnia bakteria potrafi „ukryć” się przed układem immunologicznym człowieka poprzez wytworzenie swoistej zewnętrznej otoczki polisacharydowej. Wspomniana otoczka determinuje cechy zjadliwości bakterii oraz sprawia, że komórki odpornościowe odpowiadające za pierwszą linię obrony przed zakażeniami, nie potrafią zidentyfikować pneumokoka, który zaatakował organizm. Różnice w budowie polisacharydów otoczki wpłynęły na wyodrębnienie ponad 90 typów serologicznych pneumokoka. Spośród wszystkich rodzajów bakterii pneumokoka, tylko kilkanaście procent odpowiada za większość poważnych zakażeń u ludzi. Reszta szczepów, nie tylko nie stanowi zagrożenia dla organizmu, ale może przyczynić się do wzmocnienia jego odporności.

Pneumokoki – objawy zakażenia u dzieci, niemowląt i dorosłych

Zakażenia pneumokokami zagrażają zarówno niemowlętom, starszym dzieciom, młodzieży, jak i osobom dorosłym, ale najbardziej narażone na zachorowanie są najmłodsze dzieci oraz osoby starsze powyżej 65. roku życia. Najwyższy współczynnik zapadalności na inwazyjną chorobę pneumokokową obserwuje się u dzieci od narodzin do 2. roku życia. W tej samej grupie wiekowej odnotowuje się również najwyższy wskaźnik śmiertelności w wyniku inwazyjnej choroby pneumokokowej.

Objawy zakażenia pneumokokami mogą być różne, w zależności od tego, jaką chorobę odzwierciedlają. Inne symptomy będą towarzyszyły nieinwazyjnym zakażeniom pneumokokowym, a inne inwazyjnej chorobie pneumokokowej. Swoiste objawy i przebieg choroby mogą się również wyodrębnić w różnych grupach wiekowych, czy grupach ryzyka.

Objawy zakażenia pneumokokami u niemowląt i dzieci mogą być podobne do symptomów pojawiających się u dorosłych, ale wyróżniać się większym nasileniem i szybszym oraz bardziej gwałtownym rozwojem chorób pneumokokowych. Niemowlęta i dzieci do 2. roku życia nie mają jeszcze w pełni wykształconego układu odpornościowego, dlatego ich organizm jest bardziej narażony zarówno na zakażenie, intensywny rozwój choroby, jak i ryzyko groźnych powikłań.

Po przedostaniu się do organizmu pneumokoki zasiedlają jamę nosowo-gardłową dziecka i mogą doprowadzić do zakażenia nieinwazyjnego, inwazyjnego lub jedynie bytować, nie powodując żadnych objawów. Dziecko staje się wówczas nosicielem pneumokoków. Samo nosicielstwo nie stanowi zagrożenia i nie wymaga leczenia, jednak w sytuacji osłabienia organizmu pneumokoki bytujące w nosie i gardle mogą wywołać zakażenie nieinwazyjne, np. zapalenie ucha środkowego, czy zapalenie gardła. Jeśli jednak bakteriom uda się przełamać bariery ochronne i przedostać się do krwiobiegu, a z krwią do płynu mózgowo-rdzeniowego czy płuc, może dojść do zakażenia inwazyjnego, w tym zapalenia płuc z bakteriemią, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, czy sepsy pneumokokowej.

Najbardziej trudne do zdiagnozowania może być zakażenie pneumokokowe u niemowląt. Choroba pneumokokowa u małych dzieci jest często poprzedzona infekcją wirusową górnych dróg oddechowych, w tym często grypą. Pierwsze symptomy zakażenia pneumokokami mogą przypominać objawy innej infekcji, czy przeziębienia. Warto jednak uważnie obserwować niemowlę, które źle się czuje, gdyż początkowe objawy nieinwazyjnych postaci chorób pneumokokowych potrafią być dość nietypowe u najmłodszych pacjentów i mogą nie tylko szybko postępować, ale równie szybko przerodzić się w groźniejszą postać zakażenia. Przykładem może być pneumokokowe zapalenia ucha środkowego u niemowląt, w przebiegu którego nudności, wymioty i biegunka często świadczą o początku choroby. Niedługo później pojawia się silny ból ucha, który objawia się ciągłym płaczem dziecka, ale również bardziej charakterystycznym pocieraniem ucha rączką. Należy wówczas jak najszybciej udać się do lekarza, gdyż nieleczone zapalenie ucha może prowadzić do częściowej utraty słuchu.

O zakażeniu pneumokokowym u niemowląt mogą również świadczyć utrata łaknienia i problemy ze ssaniem, katar, niepokój, mała ruchliwość, przyspieszony oddech, duszność, słaby kaszel, bóle brzucha, wzdęcia oraz podwyższona lub obniżona temperatura ciała. Tak może zaczynać się pneumokokowe zapalenie płuc. Z kolei w przypadku zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u niemowląt, poza charakterystycznymi dla tej choroby symptomami, można zaobserwować pulsujące ciemiączko.

Na zakażenia pneumokokowe narażone są również osoby dorosłe, a w szczególności seniorzy oraz  dorośli należący do różnych grup ryzyka. W przypadku osób po 65. roku życia ryzyko choroby pneumokokowej wzrasta z powodu osłabionego układu odpornościowego oraz pojawiających się z wiekiem przewlekłych chorób, w tym chorób serca, cukrzycy, czy schorzeń układu oddechowego. U dorosłych pacjentów pneumokoki często wywołują zapalenie gardła, krtani, zatok, oskrzeli, czy tchawicy. Inwazyjna choroba pneumokokowa u dorosłych objawia się najczęściej pneumokokowym zapaleniem płuc wymagającym hospitalizacji, ale może również wystąpić w postaci zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, czy posocznicy pneumokokowej.

Inwazyjna choroba pneumokokowa – objawy i schorzenia

Inwazyjna choroba pneumokokowa (IChP) jest najcięższą i najbardziej niebezpieczną postacią zakażenia pneumokokami. Ma charakter uogólniony, będący zazwyczaj następstwem rozsiewu bakterii w organizmie za pośrednictwem układu krwionośnego. Inwazyjne zakażenie pneumokokowe może spowodować trudne do leczenia i niebezpieczne dla zdrowia i życia postaci sepsy (posocznicy), zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia płuc z bakteriemią, zapalenia  stawów, kości, wsierdzia, czy otrzewnej.

Najbardziej charakterystyczne choroby i objawy związane z inwazyjną chorobą pneumokokową (IChP) to:

  • bakteriemia, czyli zakażenie krwi, z nagłymi objawami i dreszczami, podwyższonym tętnem i zwiększoną liczbą oddechów. Bakteriemia może przekształcić się w infekcję uogólnioną o charakterze sepsy, a potem we wstrząs septyczny.
  • pneumokokowe zapalenie płuc z bakteriemią, zwykle przebiega z zakażeniem krwi i w większości przypadków objawia się nagłą wysoką gorączką, dreszczami, kaszlem, bólem w klatce piersiowej, osłabieniem i ogólnym złym samopoczuciem. W ciężkich przypadkach pojawia się duszność, a nawet sinica;
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych zazwyczaj objawia się wysoką gorączką dochodzącą do 40°C, sztywnością karku, dreszczami, bólami mięśniowo-stawowymi, światłowstrętem, bólami głowy, wymiotami. W ciężkim przebiegu choroby może dojść do zaburzeń świadomości, utraty przytomności, drgawek, apatii i senności;
  • sepsa pneumokokowa (posocznica pneumokokowa) – to jeden z najcięższych objawów zakażenia pneumokokami, a jej następstwem mogą być trwałe powikłania, wstrząs septyczny, niewydolność wielonarządowa a w konsekwencji zgon.
  • zapalenie otrzewnej z symptomami silnego bólu brzucha, wysoką gorączką, nudnościami i wymiotami, osłabieniem, zawrotami głowy, zatrzymaniem stolca i gazów, a w późniejszym okresie z przyspieszeniem tętna, spadkiem ciśnienia tętniczego, czy bladością skóry;
  • zapalenie wsierdzia z objawami gorączki, szmerami w sercu, z przyspieszoną akcją serca, ogólnym osłabieniem, szybkim męczeniem się, dreszczami, potami i bólami stawów;
  • zapalenie osierdzia, które może objawiać się bólem zlokalizowanym za mostkiem lub w okolicy uderzenia koniuszkowego serca, któremu może towarzyszyć kaszel i duszność. Ból często poprzedza podwyższona temperatura ciała, ból mięśni i stawów oraz uczucie ogólnego rozbicia.

Ponadto pneumokoki mogą wywoływać zapalenie opłucnej (z dusznością, potliwością, dreszczami, wysoką temperaturą, uczuciem zmęczenia i rozbicia) zapalenie spojówek (z ropną wydzieliną z oka, zaczerwienieniem, obrzękiem, łzawieniem i bólem) zapalenie stawów (z dolegliwościami bólowymi w obrębie stawów, obrzękiem, zaczerwieniem i nadmiernym ociepleniem skóry w okolicy stawu oraz pogorszeniem ruchomości stawu; mogą również wystąpić gorączka i zmiany skórne) czy ropień mózgu (objawiający się bólami głowy, nudnościami, wymiotami, sennością, splątaniem, gorączką, osłabieniem, czy ogniskowymi objawami neurologicznymi).

Nieinwazyjne choroby pneumokokowe - objawy

Poza zakażeniami inwazyjnymi, pneumokoki wywołują szereg nieinwazyjnych i mniej niebezpiecznych schorzeń. Najczęściej pneumokoki wywołują choroby górnych dróg oddechowych. Wśród nieinwazyjnych chorób pneumokokowych można wyróżnić:

  • zapalenie płuc przebiegające bez bakteriemii,
  • zapalenie ucha środkowego i wyrostka sutkowatego,
  • zapalenie zatok,
  • zapalenie gardła,
  • zapalenie oskrzeli.

Spośród nieinwazyjnych chorób pneumokokowych, najczęściej spotykaną postacią zakażenia jest ostre zapalenie ucha środkowego, w tym wysiękowe zapalenie ucha środkowego, objawiające się bolesnością ucha i okolicy skroniowej głowy, bólem gardła, podwyższoną temperaturą ciała, uczuciem zatkania ucha i niedosłuchem oraz ogólnym rozbiciem i osłabieniem. U młodszych dzieci może dodatkowo pojawić się niepokój, płacz czy brak apetytu.

Innym dość powszechnym pneumokokowym schorzeniem nieinwazyjnym jest zapalenie zatok obocznych nosa, któremu towarzyszą wysięk z nosa, obrzęk nosa, utrudnione oddychanie przez nos, katar, kichanie, ból głowy i gorączka.

Do nieinwazyjnej grupy zakażeń pneumokokami można również zaliczyć pozaszpitalne pneumokokowe zapalenie płuc przebiegające bez bakteriemii. Objawia się ono najczęściej dreszczami, gorączką, bólem w klatce piersiowej, dusznościami, kaszlem, przyspieszonym oddechem, słyszalnymi szmerami w płucach, oraz ogólnym złym samopoczuciem i rozbiciem.

Pneumokoki mogą przyczynić się również do zapalenie gardła, któremu towarzyszą zazwyczaj bardzo silny ból gardła, ból przy przełykaniu, ból brzucha, ból głowy, gorączka, a także nudności oraz wymioty.

Duszności, nadreaktywność oskrzeli z utrudnionym wydychaniem powietrza, silny uporczywy kaszel, wysoka gorączka, ból mięśni, osłabienie, czy świszczący oddech to z kolei symptomy, które mogą wskazywać na pojawienie się w organizmie pneumokokowego zapalenia oskrzeli.

Sepsa pneumokokowa - objawy

Posocznica pneumokokowa należy do najcięższych i najgroźniejszych postaci klinicznych zakażenia pneumokokami. Zazwyczaj objawia się podobnie, jak sepsa o innej etiologii bakteryjnej, porównywalnie, zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Pneumokoki po przerwaniu ciągłości tkanek i wniknięciu do krwi, namnażają się w niej i są rozprowadzane po całym organizmie. W wyniku sepsy u chorego pojawia się uogólniona reakcja zapalna, a symptomy choroby są ostre i nagłe. Należą do nich przede wszystkim:

  • bardzo wysoka gorączka, nawet do 40°C (w wyjątkowych przypadkach temperatura ciała może spaść poniżej normy),
  • dreszcze,
  • drgawki,
  • światłowstręt,
  • przyspieszenie czynności serca,
  • płytkie i szybkie oddechy,
  • apatia i senność,
  • rozdrażnienie,
  • bladość skóry,
  • ogólne złe samopoczucie,
  • niekiedy brak apetytu, szczególnie u małych dzieci,
  • osłabienie i utrata przytomności.

W zależności od stopnia zaawansowania posocznicy mogą wystąpić wymioty, sztywność karku, wysypka krwotoczna, czy wybroczyny pod skórą. Następstwem sepsy pneumokokowej mogą być trwałe powikłania. Może również dojść do wstrząsu septycznego i niewydolności wielonarządowej, co z kolei prowadzi do śmierci.

Pneumokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Pneumokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest obok sepsy jedną z najbardziej dotkliwych i niebezpiecznych inwazyjnych chorób pneumokokowych. Może występować jako stan zapalny opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, lub samego mózgu albo towarzyszyć posocznicy. Często rozwija się w następstwie innego zakażenia pneumokokowego, np. zapalenia płuc, zapalenia ucha środkowego, zapalenia zatok obocznych nosa lub na skutek urazów czaszki z przerwaniem ciągłości opon.

Objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych są w większości przypadków nagłe i ostre. W przebiegu choroby występują:

  • wysoka gorączka,
  • ból głowy,
  • nudności i wymioty,
  • światłowstręt,
  • niepokój,
  • przeczulica skóry,
  • sztywność karku,
  • zaburzenia świadomości,
  • senność i apatia,
  • utrata przytomności,
  • uwypuklenie ciemiączka u niemowląt,
  • drgawki.

Pneumokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych może pozostawić trwały ślad w organizmie w postaci powikłań neurologicznych lub doprowadzić do zgonu. Śmiertelność w przypadku wystąpienia tej choroby jest bardzo wysoka i wynosi ok. 30%.

Pneumokokowe zapalenie płuc - objawy

Pneumokokowe zapalenie płuc jest jednym z najbardziej powszechnych zakażeń pneumokokowych. Często poprzedzone jest wirusową infekcją górnych dróg oddechowych. Występuje zarówno u niemowląt, dzieci, jak i dorosłych. Może przyjmować bardziej łagodną nieinwazyjną postać zakażenia, w przypadku gdy pneumokoki znajdą się w obszarze dolnych dróg oddechowych w wyniku zaaspirowania ich z jamy nosowo-gardłowej. Bardziej niebezpieczną odmianą tej choroby jest inwazyjne zapalenie płuc z bakteriemią, które pojawia się w następstwie rozsiewu pneumokoków po organizmie poprzez krwiobieg.

Pneumokokowe zapalenie płuc może objawiać się:

  • podwyższoną temperaturą ciała, poza osobami starszymi, u których gorączka w tym przypadku nie występuje zbyt często,
  • dreszczami,
  • zlewnymi potami,
  • kaszlem produktywnym z wydzieliną,
  • przyspieszonym oddechem,
  • zaburzeniami oddychania, w szczególności u najmłodszych pacjentów,
  • bólem w klatce piersiowej,
  • dusznością.

Niewłaściwie leczone pneumokokowe zapalenie płuc, może prowadzić do groźnych powikłań i niewydolności oddechowej.

Powikłania po pneumokokach

Zarówno inwazyjne, jak i nieinwazyjne zakażenia pneumokokowe mogą prowadzić do wielu groźnych powikłań. Do najbardziej poważnych następstw inwazyjnej choroby pneumokokowej można zaliczyć zgon. Pneumokoki są odpowiedzialne za najwyższą śmiertelność w grupie zakażeń bakteryjnych. Najwięcej zgonów w wyniku przebycia choroby pneumokokowej odnotowuje się u dzieci do 2. roku życia oraz u osób starszych, powyżej 65. roku życia.

Powikłania po zakażeniach pneumokokami mogą pojawić się już w ostrym stadium choroby pneumokokowej lub ujawnić się po kilku tygodniach. Mogą mieć charakter przejściowy lub długofalowy, a nawet trwały.

Podczas trwania choroby może wystąpić ostra niewydolność oddechowa, porażenie nerwów czaszkowych, ropniak opłucnej, ostra niewydolność krążeniowa, wodogłowie, drgawki, zespół wykrzepiania wewnątrznaczyniowego, zespół hemolityczno-mocznicowy, czy wspomniany wcześniej zgon.

W następstwie choroby pneumokokowej, w późniejszym okresie, mogą wystąpić m.in. zaburzenia widzenia, w tym ślepota, niedosłuch i głuchota, padaczka, opadanie powiek, nieprawidłowy rozwój psychomotoryczny, zaburzenia koordynacji ruchowej, zaburzenia mowy, trudności w koncentracji i nauce.

Pneumokoki - leczenie      

Leczenie choroby pneumokokowej polega na podawaniu pacjentowi odpowiednich antybiotyków w celu wyeliminowania chorobotwórczych bakterii. Farmaceutyki należy wprowadzić jak najszybciej od chwili pojawienia się pierwszych objawów zakażenia pneumokokami. Nieinwazyjne choroby pneumokokowe zazwyczaj nie wymagają hospitalizacji, ale leczenie inwazyjnych postaci zakażeń w większości przypadków odbywa się w szpitalu. Dotyczy to zarówno niemowląt, dzieci, jak i dorosłych.

Z biegiem lat bakteria Streptococcus pneumoniae stała się oporna na wiele antybiotyków, dlatego też terapia wymaga sporządzenia antybiogramu. Na samym początku leczenia wprowadza się antybiotyki powszechnie stosowane przeciw najczęściej występującym szczepom pneumokoków na danym terytorium. Jednocześnie pobiera się od pacjenta materiał biologiczny potrzebny do badania bakteriologicznego. Po otrzymaniu wyników badań lekarz może zadecydować o sposobie dalszego leczenia przyczynowego. Jeśli pneumokoki są wrażliwe na wprowadzony wcześniej antybiotyk, a stan pacjenta się poprawia, terapię można kontynuować. Jeśli jednak bakterie są oporne na dotychczas stosowane antybiotyki, należy wdrożyć leczenie celowane, antybiotykiem, na który wyizolowane pneumokoki są wrażliwe. Poza leczeniem przyczynowym, w zależności od zdiagnozowanych symptomów, stosuje się również leczenie objawowe.

Wspomniana, coraz bardziej powszechna oporność pneumokoków na antybiotyki, zdecydowanie utrudnia, a czasem nawet uniemożliwia prawidłowe leczenie. To zmusza do refleksji, że w takiej sytuacji, lepiej zapobiegać niż leczyć, a jedyną skuteczną i bezpieczną metodą ochrony przed zakażeniami pneumokokami są szczepienia.

Szczepionka na pneumokoki        

Szczepienia przeciw pneumokokom wykazują wysoką skuteczność przeciw inwazyjnej chorobie pneumokokowej oraz chronią przed zakażeniami wywołanymi przez oporne na antybiotyki szczepy pneumokoków. Ponadto nowoczesne szczepionki przeciw pneumokokom są bezpieczne i dobrze tolerowane, zarówno przez dzieci, jak i dorosłych.

Od 2017 roku szczepionka przeciw pneumokokom znajduje się na liście szczepień obowiązkowych polskiego kalendarza szczepień ochronnych. Jest dostępna bezpłatnie dla dzieci od 6. tygodnia do 2. roku życia oraz dzieci do ukończenia 5. roku życia z grup ryzyka wymienionych w Programie Szczepień Ochronnych. Pośrednim, ale niezwykle istotnym efektem obowiązkowych szczepień dzieci przeciw pneumokokom jest ochrona osób słabszych, starszych i bardziej narażonych na zachorowania.

Starsze dzieci, młodzież oraz osoby dorosłe mogą skorzystać z zalecanych, płatnych szczepionek ochronnych przeciw pneumokokom. Zalecane szczepienia przeciw pneumokokom wskazane są w szczególności dorosłym powyżej 65. roku życia oraz osobom z wymienionych w kalendarzu szczepień grup ryzyka, w tym m.in. osobom z przewlekłą chorobą sercowo-naczyniową, płuc, chorobą alkoholową, przewlekłymi chorobami wątroby, cukrzycą.

Czytaj też:

Bibliografia

  • https://ptp.edu.pl/dokumenty/stanowisko_kk_pso_2019.pdf
  • Zalecenia Polskiej Grupy Roboczej ds. Inwazyjnej Choroby Pneumokowej (IChP) u Dzieci dotyczące stosowania siedmiowalentniej skoniugowanej szczepionki przeciwpneumokokowej (PCV7). Pediatr Pol 2007; 82 (5–6): 486–491
  • https://pssekrapkowice.pis.gov.pl/plikijednostki/wsseopole/pssekrapkowice/userfiles/file/EP/Pneumokoki.pdf
  • http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/index_p.html#01
  • http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2018/Ch_2018_Wstepne_dane.pdf
  • dr n. med. Tadeusz M. Zielonka, Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej, Warszawski Uniwersytet Medyczny Medycyna po Dyplomie 2010; (19); 12 (177): 65-72, Profilaktyka u osób z grupy wysokiego ryzyka inwazyjnych zakażeń pneumokokowych
  • https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/011/079/original/Strony_od_MpD_2010_12-8.pdf?1468226535
  • http://koroun.edu.pl/
  • https://gis.gov.pl/
  • http://szczepienia.pzh.gov.pl/
  • https://www.szczepienia.pl/

Oceń artykuł

(liczba ocen 0)

WASZA OPINIA JEST DLA NAS WAŻNA