Profilaktyka przed leczeniem


 
Starszy niż rok

Ocena użytkowników

(liczba ocen 3)

„Lepiej zapobiegać niż leczyć” – to hasło o słuszności którego nikogo nie trzeba przekonywać.


Kiedy pojawia się pytanie, co konkretnie ma oznaczać „zapobieganie” – okazuje się, że powszechne jest raczej odkładanie troski o zdrowie, niż świadome i systematyczne postępowanie profilaktyczne. Warto więc pamiętać, że profilaktyka zdrowotna nie oznacza jednostkowych, przypadkowych działań, podejmowanych pod wpływem impulsu, ale szeroko zakrojony proces, którego celem jest wspieranie człowieka we właściwym rozwoju i zdrowym życiu.

Skuteczna profilaktyka jest najlepszym sposobem hamowania zjawisk niepożądanych – w tym przypadku m.in. chorób, bowiem według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) zdrowie to nie tylko ogólny stan organizmu, ale całościowy dobrostan człowieka: fizyczny, psychiczny i społeczny. Rozpoznawanie, ograniczanie i eliminowanie zjawisk zaburzających naszą kondycję jest w Polsce wspierane instytucjonalnie – w ogromnej mierze zależy jednak od naszej świadomości i przyjmowanych postaw prozdrowotnych.

Styl życia i wpływ otoczenia

Wiadomo, że największy wpływ na zdrowie człowieka ma styl życia, czyli: podejmowana aktywność fizyczna, racjonalna, właściwie dobrana dieta, stosowanie używek (takich jak alkohol, tytoń i narkotyki), czynniki środowiskowe, wykonywany zawód oraz nabyte umiejętności radzenia sobie z różnymi czynnikami psychologicznymi, np. stresem, a nawet sposób i tryb wypoczywania.

Nie bez znaczenia jest także wpływ otoczenia – tym, co potęguje nasze działania prozdrowotne jest przebywanie w nieskażonym środowisku (co oznacza dostęp do czystego powietrza i niezanieczyszczonej wody). Szkodliwe oddziaływanie otoczenia na zdrowie ma natomiast związek z następującymi czynnikami cywilizacyjnymi: hałasem, toksycznymi substancjami chemicznymi, promieniowaniem jonizującym, etc. – unikanie ich zarówno w środowisku domowym ale i w takich miejscach jak zakłady pracy czy placówki oświatowe to istotny element profilaktyki zdrowotnej.

Profilaktyka

W odniesieniu do wyżej wymienionych elementów stosuje się określenie tzw. wczesnej profilaktyki - łączy się ono z propagowaniem prawidłowych wzorców zdrowego trybu życia, wspieraniem działań ograniczających czy wręcz niwelujących wzorce niekorzystne.

Kolejnym etapem działań profilaktycznych jest tzw. profilaktyka pierwotna, polegająca na kontrolowaniu czynników ryzyka – stosuje się ją w odniesieniu do pacjentów, którzy zaliczani są do grup ryzyka. 

Nasze zdrowie warunkują  bowiem również czynniki genetyczne, czyli dziedziczone predyspozycje do określonych chorób – albo brak podatności na pewne stany. 

Geny zawarte w materiale chromosomalnym są odpowiedzialne za rozwój naszego organizmu oraz uruchamianie odpowiednich procesów obronnych i adaptacyjnych. Defekty genetyczne mogą jednak potęgować niekorzystne uwarunkowania zdrowotne u potomstwa – dlatego tak ważna jest profilaktyka. 

Badanie prenatalne

Polski NFZ w ramach realizowanego przez siebie profilaktycznego programu zdrowotnego proponuje m. in. cykl badań prenatalnych – zalecany kobietom, które ukończyły 35 lat, w poprzedniej ciąży doświadczyły nieprawidłowości chromosomalnych u dziecka, lub / i wyniki badań USG i badań biochemicznych wskazują na ryzyko wystąpienia takich nieprawidłowości. Zaleca się także przeprowadzenie badań, jeśli u ojca lub matki zdiagnozowano wcześniej zaburzenia genetyczne. Program obejmuje diagnostykę następujących chorób: mukowiscydozy, fenyloketonurii, pląsawicy, wrodzonych dysplazji kostnych, głuchoty wrodzonej i wielu innych schorzeń.

Wczesne wykrycie wad rozwojowych (część z nich da się zdiagnozować już w I i II trymestrze ciąży) umożliwia roztoczenie nad ciężarną odpowiedniej opieki medycznej, a także leczenie dziecka już w trakcie życia płodowego. Wiedza o chorobie sprawia również, że rodzice mogą przygotować się do właściwego zajmowania się noworodkiem, a natychmiast po porodzie zostaje on otoczony specjalistyczną opieką pediatryczną.

Przy tzw. ciążach wysokiego ryzyka poradnictwo genetyczne jest bezwzględną  koniecznością. Dzięki coraz lepszym możliwościom diagnostyki i leczenia prenatalnego staje się także coraz doskonalszym narzędziem pierwotnej profilaktyki zdrowotnej. 

Badania przesiewowe

Specyficzną metodą wykrywającą choroby we wczesnej fazie są tzw. badania przesiewowe, nazywane też skriningowymi, od ang. słowa screening. Można je wykonywać albo na całej populacji – albo, tak jak wspomniane wyżej badania genetyczne - w grupach wysokiego ryzyka. Badania skriningowe umożliwiają szybką interwencję, która hamuje dalszy rozwój choroby, albo powoduje jej wyleczenie. Prowadzone są w odniesieniu do chorób stanowiących znaczny problem zdrowotny konkretnej populacji, charakteryzujących się dość długim okresem między pierwszymi oznakami choroby a jej zaawansowanym stanem i możliwością wyleczenia. Wiele mówi się o zaletach badań przesiewowych (również takich, jak redukcja kosztów leczenia chorób i zminimalizowanie cierpień pacjenta) – należy jednak pamiętać, że wstępna diagnoza przesiewowa poprzedza rzetelne, dokładniejsze badania zlecone przez specjalistę.

Dla przykładu, typowe badania przesiewowe wykonywane w każdej ciąży to: ogólne badanie moczu, morfologia krwi, ocena funkcjonowania tarczycy, oznaczenie grupy krwi, badanie przeciwciał przeciwko WZW B i VDRL i doustny test tolerancji glukozy. 

Od 1994 roku przeprowadza się w Polsce obowiązkowe badania przesiewowe noworodków – obejmują one oznaczenie poziomu TSH (wrodzona niedoczynność tarczycy) oraz badania w kierunku mukowiscydozy i fenyloketonurii.

Populacyjny program wczesnego wykrywania raka piersi pomaga wykryć w porę choroby piersi i zwiększa znacznie szansę wyleczenia choroby zdiagnozowanej na wczesnym etapie. Na bezpłatne badanie mogą się zgłosić ubezpieczone kobiety od 50. do 69. roku życia, które w ciągu ostatnich dwóch lat nie wykonywały mammografii. Warto – ponieważ mammografia pozwala na wykrycie zmian i nieprawidłowości już wówczas, kiedy nie da się ich wykryć w procesie samobadania, ani podczas wykonywanych przez lekarza badań palpacyjnych (dotykowo – uciskowych).

Mammografia jest bezbolesnym, niewymagającym dodatkowych przygotowań badaniem rentgenowskim – jeśli wynik jest nieprawidłowy, pacjentka zostaje skierowana na dalsze, szczegółowe badania. 

Warto jednak pamiętać o tym, że do profilaktycznego schematu skriningowych badań piersi zalicza się również comiesięczną samokontrolę piersi – powinno się jej dokonywać od 20. roku życia do późnej starości. Po instrukcje, jak właściwie się badać, najlepiej udać się do ginekologa albo lekarza pierwszego kontaktu.
 

Miedzy 20. a 39. rokiem życia badanie palpacyjne co trzy lata powinien wykonywać lekarz, a po ukończeniu czterdziestu lat zalecana jest dodatkowo coroczna mammografia. W przypadku dodatkowych czynników ryzyka lekarz może zadecydować o przeprowadzeniu rezonansu magnetycznego.

Nie należy zatem zaniedbywać profilaktycznych badań piersi – część z nich można przecież wykonywać samodzielnie – nawet, jeśli wykryje się zmianę o charakterze guza, nie musi to oznaczać nowotworu. Zaledwie około 10% zmian ma charakter złośliwy!

Odpowiednia profilaktyka i diagnostyka chronią również przed skutkami raka szyjki macicy – NFZ obejmuje specjalnym programem profilaktyki wtórnej (czyli tej wykrywającej wczesne stadium choroby) ubezpieczone kobiety od 25. do 59. roku życia. Powinny one poddać się badaniu polegającemu na ocenie ryzyka zachorowania (lekarz przeprowadza wywiad dotyczący m.in. przyjmowanych leków, występowania choroby w rodzinie, oraz pobiera materiał do badania cytologicznego). 

Cytologia umożliwia ocenę  stanu komórek nabłonka szyjki macicy – a ponieważ wczesnym zmianom mogą nie towarzyszyć wyraźne symptomy, dobrze jest nie zaniedbywać regularnych badań.

Uważa się, że badanie cytologiczne jest jednym z największych osiągnięć medycyny dwudziestego wieku w dziedzinie promocji zdrowia!

Zajmując się profilaktyką zdrowotną nie sposób pominąć problemu chorób krążenia – w Polsce umieralność z tego powodu należy do najwyższych w Europie. Warto zatem wiedzieć, jak skutecznie zapobiegać takim schorzeniom. Zanim zajmiemy się zinstytucjonalizowanymi formami profilaktycznymi – skupmy się na tym, w jaki sposób nasz styl życia determinuje choroby serca. Czynniki ryzyka to przede wszystkim:
 

  •      niewłaściwa dieta i związana z nią nadwaga
  •      palenie papierosów
  •      brak regularnej aktywności ruchowej
  •      nadciśnienie tętnicze krwi
  •      zaburzenia gospodarki lipidowej (stężenie cholesterolu we krwi)
  •      nadmierny stres
  •      upośledzona tolerancja glukozy (cukrzyca)


Pacjentom proponuje się takie badania, jak: pomiar ciśnienia tętniczego, określenie BMI (wskaźnika masy ciała), badanie poziomu trójglicerydów i cholesterolu. Zdiagnozowani powinni zostać przede wszystkim pacjenci obciążeni wspomnianymi czynnikami ryzyka, ponadto osoby po 35 roku życia, u których nie została rozpoznana choroba układu krążenia – wówczas zaleca się przeprowadzenie badań co 5 lat.
 

Wśród chorób społecznych, objętych programem profilaktycznym widnieją: gruźlica oraz tzw. choroby odtytoniowe.
 

Adresatami programu przeciwgruźliczego są następujące osoby:
 

  •      bezrobotni
  •      niepełnosprawni
  •      obciążeni przewlekłą chorobą, alkoholizmem lub narkomanią
  •      bezdomni

 W przypadku uzasadnionych podejrzeń pacjenci kierowani są na badania, które wykluczają obecność prątków gruźlicy w organizmie.

Przy chorobach odtytoniowych (zalicza się tu m. in. schorzenia układu oddechowego i krążenia) profilaktyka jest zbliżona do diagnostyki chorób krążenia. Dodatkowo lekarz może zlecić wykonanie tzw. spirometrii (czyli badania zaburzeń czynności płuc) oraz skierować pacjenta do poradni odwykowej na terapię.

Gdzie się  zwrócić?

Zainteresowani innymi programami profilaktycznymi i ich dokładnymi szczegółami powinni zwrócić się do lekarza pierwszego kontaktu, który pomoże dostosować odpowiedni program do naszego stanu zdrowia. Badania opinii pokazują jednak, że co drugi Polak nie poddaje się okresowym badaniom profilaktycznym – połowa respondentów uważa się za osoby zdrowe, ponadto barierę stanowią: przekonanie o niedostępności i wysokich kosztach takich badań oraz niewystarczający poziom edukacji medycznej, zwłaszcza wśród osób z niskim wykształceniem.

Jak więc widać – wdrażanie odpowiedniego postępowania profilaktycznego to przede wszystkim zależny od pacjenta tryb życia, a dopiero potem instytucjonalne działania diagnostyczne, związane z wizytami w placówkach służby zdrowia. Nie należy zaniedbywać żadnego z tych elementów, bo nasze indywidualne umiejętności chronienia zdrowia połączone z rozwojem medycyny mogą zapewnić nam lepsze i dłuższe życie.
 

Temat miesiąca: Gardłowa Sprawa, przeziębienie i grypa