Szczepienia obowiązkowe - jakie i kiedy robić? Kalendarz

Szczepienie dziecka w szpitalu
Źródło: 123RF

Autor

Marta Roszkowska

Szczepienia obowiązkowe są jednym z najważniejszych elementów ochrony zdrowia i życia, którą należy zapewnić dziecku tuż po narodzinach i kontynuować, aż do wkroczenia potomka w dorosłe życie. Odpowiedzi na pytania dotyczące terminów, procedur i rodzajów szczepień ochronnych można odnaleźć w specjalnie opracowanym kalendarzu szczepień, a wszelkie inne wątpliwości pomoże rozwiać lekarz rodzinny. Warto pamiętać o tym, że szczepiąc swoje dziecko dbamy nie tylko o jego bezpieczeństwo, ale chronimy przed groźnymi chorobami zakaźnymi całe społeczeństwo.

Szczepienia obowiązkowe

Obowiązkowe szczepienia ochronne w Polsce dedykowane są dzieciom i młodzieży do 19. roku życia oraz osobom szczególnie narażonym na zachorowanie. Szczepienia te mają za zadanie ustrzec dziecko przed niektórymi chorobami zakaźnymi i związanymi z nimi groźnymi powikłaniami. Im więcej osób z danej populacji otrzyma szczepionkę, tym większa szansa na zahamowanie rozprzestrzeniania się chorobotwórczych drobnoustrojów, zapobieganie epidemii, a nawet całkowitą eliminację występowania poszczególnych chorób na danym terytorium.

Do obowiązkowych szczepień w Polsce należą szczepienia przeciwko:

  • gruźlicy,
  • zakażeniom pneumokokowym,
  • błonicy,
  • krztuścowi,
  • polio (poliomyelitis),
  • odrze,
  • śwince,
  • różyczce,
  • tężcowi,
  • wirusowemu zapaleniu wątroby typu B,
  • zakażeniom przeciwko haemophilus influenzae typu B.

Ponadto dla osób z grup podwyższonego ryzyka przewidziane są szczepienia obowiązkowe przeciwko ospie wietrznej, błonicy, tężcowi i wściekliźnie.

Czy szczepienia obowiązkowe są bezpłatne?

Szczepienia obowiązkowe w Polsce są bezpłatne dla osób ubezpieczonych, finansowane z budżetu Ministra Zdrowia. Darmowe szczepienia wykonywane są w placówkach medycznych, które mają zawartą umowę na takie świadczenia z Narodowym Funduszem Zdrowia. Koszty przeprowadzenia obowiązkowych szczepień ochronnych, są finansowane na zasadach określonych w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Koszty szczepień obowiązkowych poniosą te osoby, które zdecydują się na szczepienia ochronne dziecka lub siebie inną szczepionką, niż ta finansowana przez ministerstwo lub w przypadku wyboru miejsca szczepienia, które nie ma podpisanej właściwej umowy z NFZ.

Nie ma wątpliwości co do tego, że szczepienia ochronne są obowiązkowe, ale czy jest sens dopłacać do innej szczepionki, niż refundowana? Z pewnością przed zaszczepieniem dziecka warto sprawdzić, czym różnią się od siebie poszczególne szczepionki, zasięgnąć porady specjalisty i wybrać tę najlepszą.

Kalendarz szczepień obowiązkowych

Szczepienia obowiązkowe w Polsce realizowane są według tzw. kalendarza szczepień. Kalendarz szczepień to popularna nazwa opracowywanego co roku przez Główny Inspektorat Sanitarny i podawanego do wiadomości publicznej, Programu Szczepień Ochronnych. Dokument ten zawiera aktualny szczegółowy wykaz zarówno obowiązkowych, jak i zalecanych szczepień ochronnych obowiązujących na terenie Polski oraz precyzyjnie określa schemat oraz zasady przeprowadzania wskazanych szczepień.

W polskim kalendarzu szczepień ochronnych znajduje się harmonogram:

  • obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży według wieku do 19. roku życia;
  • obowiązkowych szczepień osób z grup podwyższonego ryzyka, szczególnie narażonych na zakażenie (np. personel medyczny, studenci medycyny, pracownicy służb weterynaryjnych etc.);
  • obowiązkowych szczepień poekspozycyjnych;
  • nieobowiązkowych szczepień zalecanych.

Obowiązkowe szczepienia dzieci - kalendarz

Odpowiedzialność za szczepienia obowiązkowe dla dzieci spoczywa na rodzicach oraz lekarzu rodzinnym. Pierwsze obowiązkowe szczepienia dziecko ma zapewnione już w szpitalu, w ciągu 24 godzin po urodzeniu. Noworodek otrzymuje szczepienia ochronne przeciwko gruźlicy oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.

O kolejnych szczepieniach należy porozmawiać z lekarzem rodzinnym podczas pierwszej wizyty w przychodni. Przed każdym szczepieniem lekarz przebada dziecko i zadecyduje, czy może ono przyjąć szczepionkę. W wyjątkowych sytuacjach, gdy stan zdrowia dziecka nie pozwala na szczepienie w zalecanym terminie, lekarz jest zobowiązany do opracowania kalendarza szczepień dopasowanego do indywidualnych potrzeb małego pacjenta.

Kolejne szczepienia, które należy wykonać w 2. miesiącu życia dziecka (6. – 8. tydzień), wykonuje wybrany lekarz w przychodni podstawowej opieki zdrowotnej. To obowiązkowe szczepionki przeciwko pneumokokom, błonicy, tężcowi, krztuścowi, WZW typu B, hemophilus influenzea typ b i ewentualnie szczepienia z grupy zalecanych.

Należy pamiętać o tym, że unikając szczepień zdrowego dziecka narażamy je na zachorowanie i możliwe powikłania związane z niebezpiecznymi chorobami zakaźnymi.

Szczepienia obowiązkowe dla dzieci w 1. roku życia

Obowiązkowe szczepienia noworodków i niemowląt – kalendarz szczepień:

  1. W ciągu 24 godzin po urodzeniu:
  • szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B - WZW typu B (pierwsza dawka szczepienia podstawowego);

Przed wypisaniem ze szpitala- szczepienie przeciw gruźlicy (BCG).

  1. W 2. miesiącu życia (po ukończeniu 6. tygodnia życia):
  • szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B - WZW typu B (druga dawka szczepienia podstawowego);
  • szczepienie przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (DTP);
  • szczepienie przeciw inwazyjnym zakażeniom haemophilus influenzae typu b (Hib);
  • szczepienie przeciw pneumokokom (PCV).
  1. W 4. miesiącu życia (po ukończeniu 14. tygodnia życia – po 8. tygodniach od poprzedniego szczepienia):
  • szczepienie przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi – DTP (druga dawka szczepienia podstawowego);
  • szczepienie przeciw inwazyjnym zakażeniom haemophilus influenzae typu b - Hib (druga dawka szczepienia podstawowego);
  • szczepienie przeciw pneumokokom – PCV (druga dawka szczepienia podstawowego);
  • szczepienie przeciw ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis) szczepionką inaktywowaną IPV poliwalentną.
  1. W 5. - 6. miesiącu życia (po 8. tygodniach od poprzedniego szczepienia):
  • szczepienie przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi – DTP (trzecia dawka szczepienia podstawowego);
  • szczepienie przeciw inwazyjnym zakażeniom haemophilus influenzae typu b - Hib (trzecia dawka szczepienia podstawowego);
  • szczepienie przeciw ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis) szczepionką inaktywowaną IPV poliwalentną (druga dawka szczepienia podstawowego).
  1. W 7. miesiącu życia:
  • szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B - WZW typu B (trzecia dawka szczepienia podstawowego).

Szczepienia obowiązkowe dla dzieci w 2. roku życia

Kalendarz szczepień dla dzieci, które ukończyły 1. rok życia:

W 13. – 15. miesiącu życia:

  • szczepienie przeciw odrze, śwince, różyczce – MMR (szczepienie podstawowe);
  • szczepienie przeciw pneumokokom – PCV (trzecia dawka szczepienia podstawowego).
  1. W 16. – 18. miesiącu życia:
  • szczepienie przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi – DTP (czwarta dawka szczepienia podstawowego);
  • szczepienie przeciw inwazyjnym zakażeniom haemophilus influenzae typu b - Hib (czwarta dawka szczepienia podstawowego);
  • szczepienie przeciw ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis) szczepionką inaktywowaną IPV poliwalentną (trzecia dawka szczepienia podstawowego).

Szczepienia obowiązkowe dla dzieci od 6. roku życia

Szczepienia obowiązkowe dla dzieci, które ukończyły 5 lat i młodzieży – kalendarz szczepień:

  1. W 6. roku życia (po ukończeniu 5 roku życia):
  • szczepienie przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi zawierające bezkomórkowy komponent krztuśca - DTaP (pierwsza dawka szczepienia przypominającego);
  • szczepienie przeciw poliomyelitis (szczepienie przypominające);
  • szczepienie przeciw odrze, śwince, różyczce – podskórnie żywą szczepionką skojarzoną (szczepienie przypominające). Od 1 stycznia 2019 roku drugą dawkę MMR należy podać w 6. roku życia dzieciom, które: urodziły się w 2014 r., są w 6. roku życia, ale w dniu kwalifikacji do szczepienia nie ukończyły jeszcze 6. roku życia (większość dzieci urodzonych w 2013 r.).
  1. W 10. roku życia:
  • szczepienie przeciw odrze, śwince, różyczce – podskórnie żywą szczepionką skojarzoną (szczepienie przypominające). Dla dzieci starszych w 7., 8. i 9. roku życia, PSO na 2019 rok nie przewiduje szczepień wyrównawczych (podanie drugiej dawki szczepionki ma być sukcesywnie wyrównywane poprzez szczepienie w 10. roku życia).
  1. W 14. roku życia (po ukończeniu 13. roku życia):
  • szczepienie przeciw błonicy, tężcowi – podskórnie lub domięśniowo – Td (druga dawka szczepienia przypominającego).
  1. W 19. roku życia (po ukończeniu 18 lat):
  • szczepienie przeciw błonicy, tężcowi – podskórnie lub domięśniowo – Td (trzecia dawka szczepienia przypominającego).

Czy szczepienie na ospę jest obowiązkowe?

Z jednej strony szczepienie na ospę wpisuje się w obszar szczepień obowiązkowych dla osób z grup podwyższonego ryzyka, z drugiej zaś znajduje się na liście szczepień zalecanych. Obowiązkowe szczepienie na ospę wietrzną jest finansowane z budżetu Ministra Zdrowia, za zalecane należy zapłacić indywidualnie.

Zanim jednak rodzice sięgną po płatne szczepienia dla dzieci przeciw ospie powinni wiedzieć, że dziecko przebywające w żłobku lub klubie dziecięcym, wpisuje się na wspomnianą listę grup ryzyka, co oznacza że maluszkowi należy się szczepienie refundowane. Dzięki temu, rodzice szczepiący dziecko na ospę wietrzną mogą zaoszczędzić nawet 500 zł.

Ponadto szczepienia przeciw ospie wietrznej są obowiązkowe i przeznaczone dla dzieci:

  • do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonych wirusem HIV oraz przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią;
  • do ukończenia 12. roku życia z otoczenia osób ww., które nie chorowały na ospę wietrzną;
  • do ukończenia 12 lat innych niż wymienione powyżej, przebywających w zakładach pielęgnacyjno- opiekuńczych, zakładach opiekuńczo-leczniczych, rodzinnych domach dziecka, domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, domach pomocy społecznej, placówkach opiekuńczo-wychowawczych, regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych, interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych.

O konieczności wykonania u dziecka obowiązkowego szczepienia na ospę decyduje lekarz. 

Nieobowiązkowe szczepienia przeciw ospie wietrznej są zalecane:

  • osobom, które nie chorowały na ospę wietrzną i nie zostały wcześniej zaszczepione w ramach szczepień obowiązkowych lub zalecanych;
  • kobietom planującym zajście w ciążę, które nie chorowały wcześniej na ospę wietrzną.

Szczepienia przeciw ospie wietrznej w ramach szczepień obowiązkowych powinny być przeprowadzane według dwudawkowego schematu szczepienia niezależnie od wieku dziecka. Minimalny odstęp między kolejnymi dawkami szczepionki na ospę wynosi 6 tygodni do 3 miesięcy

Szczepienia refundowane mają również dzieci uczęszczające do żłobków publicznych.

Szczepienie na pneumokoki – obowiązkowe, czy zalecane?

Kalendarz szczepień jest aktualizowany raz do roku, ale zazwyczaj modyfikacje publikowane w Programie Szczepień Ochronnych nie są przełomowe. Inaczej było w 2017 roku, kiedy do szczepień obowiązkowych dołączono szczepionkę przeciw pneumokokom.

Była to reakcja na obserwowany wzrost rejestrowanych zachorowań w Polsce na inwazyjną chorobę pneumokokową (IChP). Poza wspomnianą chorobą pneumokoki wywołują również powszechnie występujące zakażenia nieinwazyjne, w tym zapalenie ucha środkowego i zakażenia górnych dróg oddechowych. Wymieniane są także jako najczęstsza przyczyna pozaszpitalnego zapalenia płuc wymagającego hospitalizacji. Warto wiedzieć o tym, że nawet jeśli dziecko uda się całkowicie wyleczyć z choroby pneumokokowej, to może ona pozostawić w organizmie ślad w postaci niebezpiecznych powikłań, takich jak niedosłuch, czy całkowita głuchota, napady padaczkowe, trudności w koncentracji, czy upośledzenie umysłowe.

Co więcej, z biegiem czasu szczepy pneumokoków stały się coraz bardziej oporne na antybiotyki, co znacznie utrudnia, a czasem nawet uniemożliwia prawidłowe leczenie. W takiej sytuacji, lepiej zapobiegać niż leczyć, czyli sięgnąć po jedyną skuteczną metodę ochrony przed zakażeniami pneumokokami - szczepionkę.

Obowiązkowe szczepienia przeciw pneumokokom wykazują wysoką skuteczność przeciw inwazyjnej chorobie pneumokokowej oraz chronią przed zakażeniami wywołanymi przez lekooporne szczepy pneumokoków. Pośrednim, ale niezwykle istotnym efektem obowiązkowych szczepień dzieci jest ochrona osób słabszych, starszych i bardziej narażonych na zachorowania.

Szczepienia obowiązkowe przeciw pneumokokom (bezpłatne, finansowane z budżetu Ministra Zdrowia) podaje się:

  1. dzieciom od 6. tygodnia do 2. roku życia (dotyczy dzieci urodzonych po 31 grudnia 2016 r.);
  2. dzieciom do ukończenia 5. roku życia (dotyczy dzieci urodzonych przed 1 stycznia 2017 r.):
  • po urazie lub z wadą ośrodkowego układu nerwowego przebiegającymi z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego,
  • zakażonym HIV,
  • po przeszczepieniu szpiku, przed lub po przeszczepieniu narządów wewnętrznych lub przed lub po wszczepieniu implantu ślimakowego;
  1. dzieciom do ukończenia 5. roku życia (dotyczy dzieci urodzonych przed 1 stycznia 2017 r.) chorującym na:
  • przewlekłe choroby serca,
  • schorzenia immunologiczno-hematologiczne, w tym małopłytkowość idiopatyczną, ostrą białaczkę, chłoniaki, sferocytozę wrodzoną,
  • asplenię wrodzoną, dysfunkcje śledziony, po splenektomii, lub po leczeniu immunosupresyjnym,
  • przewlekłą niewydolność nerek i nawracający zespół nerczycowy,
  • pierwotne zaburzenia odporności,
  • choroby metaboliczne, w tym cukrzycę,
  • przewlekłe choroby płuc, w tym astmę;
  1. dzieciom od 2. miesiąca życia do ukończenia 12. miesiąca życia urodzonym przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży lub urodzone z masą ciała poniżej 2500 g (wskazany jest 4-dawkowy schemat szczepienia podstawowego, tj. trzy dawki szczepieniami pierwotnego oraz jedna dawka uzupełniająca (3+1).

Szczepienia przeciw pneumokokom zalecane (niefinansowane z budżetu Ministra Zdrowia) podaje się:

  1. dzieciom do ukończenia 5 roku życia (dotyczy dzieci urodzonych przed 1 stycznia 2017 r., których nie zaszczepiono w ramach szczepień obowiązkowych;
  2. dorosłym powyżej 50 roku życia;
  3. dzieciom i osobom dorosłym z przewlekłą choroba serca, przewlekłą chorobą płuc, cukrzycą, wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego, implantem ślimakowym, przewlekłą chorobą wątroby, w tym z marskością, osobom uzależnionym od alkoholu, palącym papierosy;
  4. dzieciom i osobom dorosłym z anatomiczną i czynnościową asplenią, sferocytozą i innymi hemoglobinopatiami;
  5. dzieciom i osobom dorosłym z zaburzeniami odporności, wrodzonymi i nabytymi niedoborami odporności, zakażeniem HIV, przewlekłą choroba nerek i zespołem nerczycowym, białaczką, chorobą Hodgkina, uogólnioną chorobą nowotworową związaną z leczeniem immunosupresyjnym, w tym przewlekłą steroidoterapią, szpiczakiem mnogim.

Szczepienia obowiązkowe a szczepienia zalecane

Biorąc pod uwagę priorytet ochrony zdrowia i życia, zarówno dzieci, jak i osób dorosłych, szczepienia zalecane zawarte w kalendarzu szczepień, czyli Programie Szczepień Ochronnych, są równie istotne co szczepienia obowiązkowe. W przypadku szczepień zalecanych koszt zakupu szczepionek ponosi osoba poddająca dziecko lub siebie szczepieniu, ale same badania i przeprowadzenia szczepienia osób ubezpieczonych pokrywane są na zasadach określonych w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Zalecane szczepienia ochronne osób ubezpieczonych przeprowadzają więc placówki medyczne, z którymi NFZ zawarł umowy na te świadczenia. Wyjątkiem są szczepienia wykonywane w związku z podróżą za granicę, kiedy to wszelkie koszty związane ze szczepieniem pokrywa pacjent.

Szczepienia zalecane stanowią uzupełnienie obowiązkowych szczepień ochronnych. Umożliwiają szersze spektrum ochrony dziecka przed następującymi chorobami zakaźnymi:

  • ospa wietrzna,
  • kleszczowe zapalenie mózgu,
  • wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW typu A),
  • grypa,
  • zakażenie rotawirusowe,
  • zakażenia meningokokowe.

Osobom podróżującym za granicę kraju zaleca się przykładowo szczepienie przeciwko cholerze, durowi brzusznemu, wściekliźnie, czy żółtej gorączce, w zależności od wybranej destynacji, w szczególności do rejonów endemicznego występowania zachorowań na konkretną chorobę oraz w sytuacji zagrożenia epidemiologicznego na danym terenie.

Czytaj też:

Bibliografia

  • https://www.gov.pl/web/zdrowie/szczepienia-obowiazkowe-i-zalecane
  • https://gis.gov.pl/zdrowie/szczepienia-obowiazkowe/
  • Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 25 października 2018 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2019: https://gis.gov.pl/wp-content/uploads/2018/01/akt.pdf
  • http://szczepienia.pzh.gov.pl/

Oceń artykuł

(liczba ocen 0)

WASZA OPINIA JEST DLA NAS WAŻNA