W trosce o szybkie leczenie – programy badań przesiewowych w Polsce

Starszy niż rok
Czym są badania przesiewowe, jakie choroby mogą być wykrywane w ich ramach i kto może skorzystać z programów badań przesiewowych w Polsce?

Jedną z głównych przyczyn umieralności wśród ludzi w Polsce są choroby nowotworowe, wśród których zdecydowany prym wiodą: rak płuc, rak piersi, rak jelita grubego, rak gruczołu krokowego, rak szyjki macicy. Z tego właśnie powodu Ministerstwo Zdrowia w Narodowym Programie Zdrowia za priorytetowe obrało sobie „radykalną poprawę stanu edukacji społeczeństwa, w tym także środowisk medycznych, w zakresie profilaktyki i zdrowego stylu życia oraz programów wczesnego rozpoznawania nowotworów” i realizuje go za pośrednictwem Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych. Nietrudno zauważyć, jak ważna jest to sprawa, zwłaszcza że rozwiązania są proponowane już na szczeblu ministerialnym. Zajmijmy się zatem programami badań przesiewowych dostępnymi w Polsce i dowiedzmy się o nich nieco więcej.

Aktualnie w Polsce prowadzonych jest kilka programów badań przesiewowych, które w całości bądź części finansowane są z budżetu państwa. Główne programy to: Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi, Populacyjny Program Profilaktyki i Wczesnego Wykrywania Raka Szyjki Macicy, Program Badań Przesiewowych dla Wczesnego Wykrywania Raka Jelita Grubego, badania przesiewowe w kierunku rozpoznania raka gruczołu krokowego oraz programy przesiewowe prowadzone u noworodków: wczesne rozpoznanie wrodzonej niedoczynności tarczycy, fenyloketonurii, mukowiscydozy i Program Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu u Noworodków (finansowany przez WOŚP).

Czytaj więcej: Badania przesiewowe

Co to są badania przesiewowe?

Według definicji badanie przesiewowe to takie, które przeprowadza się u osób, które nie posiadają jeszcze objawów żadnej z chorób. Badanie takie jest wykonywane w celu szybkiego wykrycia i natychmiastowego leczenia choroby. Badania przesiewowe przeprowadza się albo w całej populacji, albo tylko wśród grup społecznych, u których stwierdzane są konkretne czynniki ryzyka (ustalane jest to na poziomie planowania konkretnego programu badań). Musimy pamiętać, że najczęściej za pomocą badania przesiewowego nie stawia się rozpoznania, a ma ono na celu wyłuskać osoby zagrożone chorobą i pokierować na dalszą, odpowiednią ścieżkę diagnostyczną, która pozwoli na postawienie rozpoznania i wdrożenie jak najszybszego leczenia w celu zmniejszenia śmiertelności i cierpienia pacjentów spowodowanego przez określoną jednostkę chorobową. Tak więc nie każde badanie może być określane mianem badania przesiewowego. Najważniejsze cechy, jakie musi posiadać badanie, aby można było uznać je za przesiewowe to:

  1. Wysoka czułość badania, tzn. test powinien wykryć jak najwięcej osób, u których występuje dana choroba (czułość 100 procent będzie więc oznaczała, że każda osoba chora objęta testem zostanie wykryta).
  2. Akceptowalna swoistość, tzn. test powinien wykryć osoby zdrowe spośród tych, u których występuje określone schorzenie (swoistość 100 procent będzie oznaczać, że w teście zostaną wykryte wszystkie osoby zdrowe).

Ideałem byłoby gdyby można było wykrywać wszystkie potencjalne choroby za pomocą testów przesiewowych, aby móc je leczyć już w fazach, gdy jeszcze nie dają objawów. Niestety, nie jest to w tym momencie możliwe.

Zobacz też: Szpiczak mnogi

Badaniem przesiewowym mogą być objęte:

  • schorzenia, które stanowią znaczny problem dla zdrowia danego społeczeństwa (np. choroby nowotworowe),
  • schorzenia, w których występują wczesne fazy, często nie dające jeszcze objawów,
  • choroby, dla których wypracowany jest standard leczniczy oparty i potwierdzony badaniami klinicznymi,
  • badania kliniczne potwierdziły, że leczenie danej jednostki chorobowej we wczesnym stadium, zwłaszcza bezobjawowym, znacznie zredukuje śmiertelność z powodu tej choroby lub będzie miało bezpośredni, korzystny wpływ na stan zdrowia pacjenta w przyszłości,
  • istnieje odpowiedni test mający cechy testu przesiewowego (wysoka czułość przy akceptowalnej swoistości).

Tak więc jasne staje się, dlaczego np. nie ma programu badań przesiewowych w kierunku raka płuc: mimo spełnienia niemal w całości czterech pierwszych punktów, nie ma do tej pory badania, które mogłoby być uznane za przesiewowe i bezpiecznie stosowane w ogóle populacji bądź nawet jedynie w grupach ryzyka (np. u palaczy tytoniu). Jeżeli chodzi o dorosłą populację w Polsce, to prowadzone są programy badań przesiewowych w kierunku: raka piersi, raka szyjki macicy, raka jelita grubego, raka prostaty.

Profilaktyka

Założeniem programów badan profilaktycznych jest możliwość zastosowania ich w bardzo licznej populacji, dlatego każde z badań powinno być bezpieczne, aby nie powodować negatywnych skutków wśród osób badanych i aby samo nie przyczyniało się do wzrostu zachorowalności. Niestety, nie każde badanie stosowane jako przesiewowe jest w 100 procentach bezpieczne. Weźmy choćby mammografię, która stosowana jest jako badanie przesiewowe u kobiet w przypadku wczesnego rozpoznania raka piersi. Badanie mammograficzne jest badaniem rentgenowskim, a co za tym idzie – kobiety, które je wykonują, narażone są na promieniowanie powszechnie uznane za potencjalne źródło mutacji doprowadzających do rozwoju nowotworów.

Dlaczego więc właśnie tę metodę diagnostyczną wybrano jako badanie przesiewowe? W licznych badaniach klinicznych dowiedziono, że dawka promieniowania pochłonięta w czasie mammografii nie wiąże się ze znaczącym wzrostem zachorowań na raka piersi w populacjach objętych profilaktycznie tym badaniem, a dzięki zastosowaniu właśnie tego badania śmiertelność z powodu raka piersi zmalała około 40-krotnie w porównaniu z populacjami nieobjętymi badaniami przesiewowymi. Tak więc korzyści wynikające z zastosowania mammografii w profilaktyce raka piersi znacznie przewyższają ryzyko związane z samym badaniem.

Podobnie jest w przypadku innych badań stosowanych w Polsce jako przesiewowe – ryzyko z nimi związane jest pomijalnie małe lub korzyści wielokrotnie przewyższają ryzyko.

Czytaj także: Wczesna diagnostyka raka piersi

Programy badań przesiewowych mają ściśle określone kryteria, które wskazują, kto może być zbadany za pomocą danego testu. Najczęściej jest to określone jako odpowiedni przedział wiekowy lub grupa z odpowiednimi czynnikami ryzyka. Każdy z nas może sprawdzić, czy może być objęty badaniem przesiewowym na stronach Narodowego Funduszu Zdrowia lub ośrodka, który takie badania wykonuje. Często wysyłane są również imienne zaproszenia na określone badania przesiewowe, w których znajdziemy informacje dotyczące miejsca wykonywania badania, sposobu przygotowania się do badania itp.

Sprawdź: Na czym polegają badania przesiewowe?

Oceń artykuł

(liczba ocen 16)

WASZA OPINIA JEST DLA NAS WAŻNA