Znajdź chorobę

Wrzody żołądka - choroba wrzodowa żołądka - objawy, leczenie

Wrzody żołądka najczęściej spowodowane są infekcją bakterią Helicobacter pylori. Nie mają charakterystycznych objawów - mogą występować także w przypadku innych chorób, jednak dominującym symptomem jest ból brzucha występujący około trzy godziny po posiłku.

Choroba wrzodowa żołądka to powtarzające się, cyklicznie owrzodzenia w obrębie górnego odcinka przewodu pokarmowego. Jest jedną z najczęstszych chorób gastrologicznych, choruje na nią około 5-10% osób.

Wrzód trawienny jest to ubytek błony śluzowej sięgający poza blaszkę mięśniową śluzówki, w otoczeniu takiej zmiany pojawia się stan zapalny. Zmiany płytsze nazywane są nadżerkami.

Żołądek - czym jest?

Żołądek leży poniżej przepony, łącząc się od góry z przełykiem, od dołu z  dwunastnicą. Można go porównać do zakrzywionej komory w przewodzie pokarmowym, której celem jest rozdrobnienie pokarmu oraz trawienie białek.

Trawienie białek odbywa się dzięki obecności pepsyny, która jest aktywowana z pepsynogenu (pro-enzymu) przez kwaśne środowisko, które tworzy się dzięki produkcji kwasu solnego. Pepsynę produkują komórki główne, zaś kwas solny komórki okładzinowe. Wydzielanie żołądkowe jest regulowane m.in. na linii pobudzenia nerwowego oraz hormonalnego.

Zobacz wideo: Balon żołądkowy - jak się wprowadza i usuwa?

Przed samostrawieniem żołądka przez pepsynę chroni szereg mechanizmów obronnych: warstwa śluzu pokrywająca błonę śluzową żołądka, wodorowęglany neutralizujące kwas, czynniki wzrostu promujące regenerację zawarte w ślinie, odpowiedni przepływ krwi w ścianie żołądka, produkcja prostaglandyn.

Wrzody żołądka - przyczyny i objawy

Jako główne przyczyny wrzodów żołądka wymieniane są:

  • infekcja bakterią Helicobacter pylori,
  • stosowanie niesterydowych leków przeciwzapalnych.

Rzadsze przyczyny to m.in.:

  • zespół Ellisona-Zollingera (w którym dochodzi do nadprodukcji substancji pobudzającej produkcję kwasu żołądkowego),
  • choroba Leśniowskiego-Crohna,
  • stres związany z oparzeniami, z leczeniem w warunkach intensywnej terapii,
  • niektóre leki, jak np. sterydy stosowane razem z niesterydowymi lekami przeciwzapalnymi, bisfosfoniany.

Aby powstał wrzód trawienny, konieczny jest kontakt błony śluzowej przewodu pokarmowego z kwaśną treścią pokarmową – stąd najczęstsza lokalizacja wrzodów trawiennych w żołądku i dwunastnicy, rzadziej w jelicie cienkim lub w końcowym odcinku przełyku.

W ponad 90% przypadków za owrzodzenia żołądka oraz około 70% owrzodzeń w dwunastnicy odpowiedzialne jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Ta spiralna bakteria posiadająca wici może przenikać pod warstwę śluzu pokrywającego błonę śluzową żołądka, zabezpieczając go tym samym przed samostrawieniem. Takie warunki są idealne dla tej bakterii: nieco zasadowy odczyn oraz niewielka ilość tlenu. Helicobacter pylori walczy w kwasem poprzez urazę: enzym rozkładający mocznik. W wyniku rozkładu powstaje amoniak neutralizujący obecny w żołądku kwas. Obecność bakterii powoduje początkowo ostre zapalenie, które później przechodzi w stan przewlekły. Prowadzi to także do pobudzenia komórek żołądka do produkcji kwasu solnego.

Działanie niesterydowych leków przeciwzapalnych wynika z ich działania miejscowego i ogólnego. Miejscowo powodują ostre uszkodzenia błony śluzowej, zaś ogólnoustrojowo – hamują wydzielanie prostaglandyn odpowiedzialnych za ochronę błony śluzowej żołądka.

Głównym czynnikiem ryzyka jest zakażenie Helicobacter pylori. Z innych czynników należy wymienić czynniki genetyczne, jak większa ilość komórek produkujących kwas solny oraz grupa krwi 0 (u tych osób występuje receptor ułatwiający przyleganie komórek Helicobacter pylori do błony śluzowej).

Objawy choroby wrzodowej są niecharakterystyczne: mogą występować także w innych chorobach. Dominującym objawem jest ból brzucha pojawiający się po posiłku do 3 godzin, zaś zmniejszający się po zjedzeniu  lub lekach zobojętniających. Bóle mogą pojawić się także w nocy. Możliwe są nudności i wymioty.

Wrzody żołądka - wizyta lekarska

Podstawą postawienia diagnozy oraz prawidłowego zaplanowania badań jest dokładnie zebrany wywiad lekarski, który w dużym stopniu zależy od szczerości pacjenta. Kwestie dotyczące jelit, wypróżnień są uważane za wstydliwe, stąd widoczna u wielu pacjentów niechęć w udzielaniu odpowiedzi, kwitowanie pytań odpowiedzią „nie wiem” lub  „wszystko w normie”.

Podstawowe pytania zadawane przez lekarza to pytania dotyczące głównie bólu brzucha:

  • lokalizacja bólu,
  • charakter bólu (stały, kolkowy, piekący, ostry, tępy),
  • promieniowanie (gdzie jeszcze jest odczuwany),
  • kiedy się nasila, kiedy maleje,
  • zależność od posiłków, wypróżnień, ruchów ciała,
  • od kiedy trwa,
  • czy wcześniej też były takie lub podobne dolegliwości,
  • barwa stolca,
  • czynniki nasilające dolegliwości (np. pokarmy, tryb życia, stres),
  • konieczne są także pytania o inne choroby, zażywane leki.

W badaniu fizykalnym brzucha lekarz określa:

  • wygląd brzucha,
  • osłuchuje ruchy jelit (perystaltykę),
  • bolesność brzucha podczas palpacji,
  • opukiwania,
  • obecność oporów w jamie brzusznej,
  • objawów otrzewnowych świadczących o podrażnieniu otrzewnej.

W przypadku stosowania niesterydowych leków przeciwzapalnych ryzyko wrzodu wzrasta w przypadku:

  • wieku powyżej 60. roku życia,
  • równoczesnego stosowania sterydów lub leków zmniejszających krzepliwość krwi,
  • przebytej choroby wrzodowej w przeszłości,
  • długotrwałej terapii dużymi dawkami lub kilkoma lekami z tej grupy.

Palenie papierosów zmniejsza obronę przed szkodliwym działaniem kwasu żołądkowego oraz wydłuża czas gojenia wrzodów (ale także innych ran).

Jeszcze do niedawna uważano, że stres (np. egzaminy, nerwowa praca, zapracowanie) powoduje powstawanie wrzodów, aczkolwiek  nie udowodniono roli stresu w mechanizmie powstawania wrzodów. Faktem jest natomiast, że stres powoduje nasilenie dolegliwości.

Wrzody żołądka - badania

Gastroskopia

Podstawowym badaniem w rozpoznawaniu choroby wrzodowej jest endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego (gastroskopia) pozwalająca na określenie ilości zmian, lokalizacji wyglądu, wielkości zmiany. Podczas badania możliwe jest zrobienie zdjęć zmiany, pobranie wycinków błony śluzowej do oceny mikroskopowej oraz do testu na obecność bakterii Helicobacter pylori. Endoskopia pozwala także na porównanie zmiany po leczeniu (w przypadku wrzodów żołądka).

Objawami alarmującymi, wymagającymi szybkiej diagnostyki są:

  • utrata masy ciała,
  • wyniszczenie,
  • anemia,
  • bóle nocne,
  • brak reakcji na zastosowane leczenie.

Do badania pacjent musi być na czczo, nie wolno nic jeść ani pić przed badaniem, ostatni, lekki posiłek można spożyć wieczorem w dniu poprzedzającym badanie.

W trakcie badania pacjent leży na lewym boku, a po założeniu specjalnego "ustnika", lekarz wprowadza endoskop. Badanie wykonuje się bez znieczulenia. Można jednak zastosować znieczulenie gardła za pomocą spreju (bądź żelu przeciwbólowego na końcówce endoskopu). W niektórych przypadkach stosuje się tzw. płytką sedację – dożylne podanie leków przeciwbólowych i uspakajających, które powodują „oszołomienie” pacjenta, ale nie umożliwiają współpracy z nim. W trakcie badania jest wprowadzane powietrze, aby jak najwięcej uwidocznić, stąd towarzyszące badaniu uczucie rozpierania w brzuchu oraz odbijania.

Wskazania do wykonania gastroskopii:

  • objawy krwawienia z przewodu pokarmowego (fusowate wymioty, domieszka świeżej krwi w wymiotach, smoliste stolce),
  • anemia,
  • zaburzenia połykania (zatykanie, niemożność połykania stałych pokarmów i/ lub płynnych),
  • ból podczas połykania,
  • bóle brzucha,
  • objawy dyskomfortu, nudności, nadmiernej pełności w żołądku (powyżej 2-3 miesięcy),
  • podejrzenie choroby wrzodowej, choroby trzewnej, innych chorób przewodu pokarmowego,
  • kontrola po leczeniu wrzodu żołądka,
  • monitorowanie zmian, które potencjalnie mogą się rozwinąć w zmiany nowotworowe.

Dużym plusem endoskopii poza uwidocznieniem zmian jest możliwość pobrania wycinków do badania mikroskopowego, testu na Helicobacter pylori oraz możliwość tamowania krwawienia czy usuwanie polipów.

Przeciwskazania do wykonania gastroskopii:

  • brak zgody pacjenta,
  • podejrzenie perforacji,
  • świeży zawał serca,
  • ostra niewydolność oddechowa,
  • wstrząs,
  • zaburzenia ciśnienia tętniczego: bardzo niskie, objawowe ciśnienie tętnicze krwi lub niekontrolowane nadciśnienie,
  • masywne krwawienie z przewodu pokarmowego,
  • brak współpracy ze strony pacjenta.

Wskazania do badania radiologicznego:

  • choroba wrzodowa żołądka, w razie niemożności wykonania badania endoskopii,
  • choroby zapalne przewodu pokarmowego,
  • podejrzenie zmian nowotworowych w przewodzie pokarmowym.

Przeciwskazania:

  • ciąża
  • brak zgody pacjenta
  • pobranie wycinków w okresie do 6 tygodni.

Podanie kontrastu pozwala także na ocenę motoryki („ruchomości”) przewodu pokarmowego, zaś dużym minusem jest niemożność pobrania wycinków do badania mikroskopowego.

Testy

Kolejnym ważnym badaniem są testy wykrywające obecność Helicobacter, które możemy podzielić na testy urazowe (potrzebne są próbki błony śluzowej żołądka), wykazanie obecności bakterii w badaniu mikroskopowym (nie zawsze się to udaje ), hodowlę bakteryjną.

Nieinwazyjne metody obejmują:

  • wodorowy test oddechowy,
  • testy na obecność przeciwciał skierowanych przeciwko Helicobacter pylori,
  • wykazanie obecności antygenów bakterii w stolcu (badanie nie jest jeszcze powszechne),
  • rzadko wykonuje się badanie rentgenowskie – badanie kontrastowe, polegające na zrobieniu prześwietlenia po spożyciu papki z kontrastem.

Wrzody żołądka - leczenie

Leczenie w przypadku choroby wrzodowej spowodowanej Helicobacter pylori obejmuje leczenie przeciwbakteryjne: eradykację. Podstawą jest zastosowanie dwóch antybiotyków oraz leku zmniejszającego wydzielanie żołądkowe (najczęściej jest to inhibitor pompy potonowej blokujący mechanizm wydzielania kwasu; rzadziej blokery receptora H2). Terapia trwa 7 dni, leki podawane są dwa razy dziennie. Skuteczność, wg podręczników interny, wynosi ponad 90%.

W przypadku dolegliwości niespowodowanych Helicobacter pylori stosuje się zmniejszenie wydzielania żołądkowego poprzez inhibitor pompy potonowej lub rzadziej blokery receptora H2, zaś terapia trwa 2-3 miesiące. Konieczne jest zaprzestanie palenia tytoniu oraz dieta lekkostrawna, z pominięciem tłustych, ciężkich czy ostrych potraw.

W przypadku braku poprawy po kilku terapiach bądź wystąpienia powikłań (krwotok, perforacja, zwężenie odźwiernika) niezbędne jest przeprowadzenie zabiegu. Rodzaj zabiegu i zakres operacji zależy umiejscowienia wrzodów. Zabieg może polegać na częściowej lub całkowitej resekcji (usunięcia) żołądka. We wrzodach dwunastnicy wykonuje się wagotomię (przerwanie połączeń nerwu pobudzającego wydzielanie żołądkowe) i/lub pyloroplastykę (plastykę odźwiernika). W sytuacji wystąpienia krwotoku z wrzodów tamuje się krwawienie albo usuwa żołądek.

Perforacja (czyli przedziurawienie) może być leczone „załataniem” dziury w połączeniu z leczeniem antybiotykami, odciążeniem przewodu pokarmowego (głodówka) lub poprzez usunięcie żołądka (częściowe lub całkowite). Zwężenie odźwiernika daje objawy niedrożności: zaleganie pokarmów, wymioty, zaburzenia jonowe. W części przypadków związane jest z obrzękiem spowodowanym zapaleniem i wymaga leczenia zachowawczego. W przypadkach, gdy zwężenie jest trwałe – konieczny jest zabieg.

Wrzody żołądka - zapobieganie

Najważniejszym sposobem zapobiegania zakażeniu Helicobacter pylori jest przestrzeganie zasad higieny oraz  ograniczenie czynników wpływających na wydzielanie kwasu żołądkowego czy zmniejszającego ochronę błony śluzowej żołądka. W zapobieganiu dużą rolę ma rzucenie palenia.

Podczas planowanego długiego leczenia niesterydowymi lekami przeciwzapalnymi (powszechnie stosowanymi w uśmierzaniu bólu, w tym duża część jest dostępna bez recepty), celowe jest dołączenie leków zmniejszających wydzielanie żołądkowe.

Z domowych metod skuteczne jest zastosowanie naparu siemienia lnianego, które działa jak balsam na błonę śluzową żołądka. Nie należy pić ziarenek (mogą podrażniać śluzówkę), jedynie napar, który jest gęsty, podobny do galaretki.

Nie są natomiast polecane napary z mięty, cukierki miętowe, sok miętowy, gdyż powodują nasilenie odbijania, objawów dyspeptycznych. Doraźnie można zastosować preparaty zobojętniające, dostępne bez recepty, na bazie wodorotlenku glinu lub magnezu.

Wrzody żołądka - powikłania

Powikłania choroby wrzodowej obejmują:

  • perforację przewodu pokarmowego (nagły, silny bólu brzucha, który można porównać z raną zadaną nożem), szybko lub bardzo szybko narastające osłabienie,
  • krwawienia/krwotoki objawiające się wymiotami z krwią, wymiotami fusowatymi (małe i czarne lub ciemnobrązowe grudki przypominające fusy od kawy), smolistymi stolcami (czarne jak smoła, bardzo często papkowate), anemią,
  • zwężenie odźwiernika (przejścia pomiędzy żołądkiem a dwunastnicą) z wymiotami.

W przypadku przewlekłych stanów zapalnych błony śluzowej żołądka (niezależnie od przyczyny) wzrasta ryzyko rozwoju zmian nowotworowych – raka żołądka. Z infekcją Helicobacter pylori związany jest także chłoniak żołądka (choroba nowotworowa).

Bibliografia

  • Szczeklik A.,Choroby wewnętrzne, tom I,Medycyna Praktyczna,Kraków,2005
  • Travis S. ,Tylor R., Misiewicz J.,Gastroenterologia praktyczna,alpha medica press,Bielsko Biała,2001