Znajdź chorobę

Moczenie nocne u dzieci i dorosłych - przyczyny, leczenie

Moczenie nocne to samoistne, niezależne od woli oddawanie moczu podczas snu w wieku, gdy ta czynność powinna być świadomie kontrolowana - po 5 roku życia. Moczenie nocne może wystąpić u zdrowego dziecka, ale może być też objawem ciężkiej choroby. Poznaj przyczyny, objawy i sposoby leczenia moczenia nocnego.

Większość dzieci świadomie kontroluje oddawanie moczu w ciągu dnia w trzecim roku życia, a pełną kontrolę nad pęcherzem moczowym (także w nocy) osiąga w wieku 4,5 do 5 lat. Moczenie nocne jest najczęstszym zaburzeniem w oddawaniu moczu u dzieci, przy czym pierwotne izolowane moczenie nocne dotyczy około 85% pacjentów, a moczenie wtórne około 3-8% pacjentów.

Moczenie nocne częściej występuje u chłopców. Dotyczy 15-20% dzieci w wieku 5 lat i 12% w wieku 7 lat. Po 20 roku życia moczenie nocne występuje u 1-3% pacjentów.

Przyczyny moczenia nocnego

Na rozwój schorzenia ma wpływ wiele czynników. Wśród potencjalnych przyczyn wymienia się między innymi:

  • uwarunkowania genetyczne (jeśli moczenie nocne występowało u jednego z rodziców, to prawdopodobieństwo jego wystąpienia u dziecka wynosi około 40-45%, jeśli występowało u obojga rodziców wzrasta do około70-77%),
  • zaburzenia ze strony układu moczowego, mała pojemność pęcherza moczowego,
  • wielomocz nocny,
  • opóźnienie rozwoju układu sygnalizującego stan wypełnienia pęcherza i odpowiedzi ze strony układu nerwowego; przyczyną opóźnionej kontroli nad czynnością pęcherza może być zbyt późne rozpoczęcie wdrażania nawyków higienicznych (późno rozpoczęte uczenie dziecka korzystania z nocnika).

Moczenie nocne - rodzaje schorzenia

1. Jeżeli moczenie nocne utrzymuje się od urodzenia i nie jest spowodowane żadnym stanem chorobowym, nazywane jest pierwotnym izolowanym moczeniem nocnym (PIMN). Cechy charakterystyczne PIMN to:

  • moczenie nocne utrzymujące się od urodzenia,
  • obfite moczenie łóżka w nocy,
  • nieprzerwany sen mimo mokrego łóżka,
  • prawidłowe oddawanie moczu w ciągu dnia,
  • wywiad wskazujący na występowanie izolowanego moczenia nocnego u bliskich krewnych.

Dodatkowo za PIMN przemawiają prawidłowe wyniki badania klinicznego i badań laboratoryjnych.

2. Moczenie nocne wtórne rozpoznaje się jeśli wystąpił nawrót moczenia nocnego po okresie 6-12 miesięcy, podczas którego dziecko kontrolowało oddawanie moczu w nocy.

Moczenie nocne, któremu towarzyszą inne objawy ze strony układu moczowego (np. silne parcie na mocz, mikcja przerywana lub popuszczanie moczu) lub objawy z innych narządów, określane jest jako moczenie nocne objawowe lub powikłane. Przyczynami objawowego moczenia nocnego mogą być różne schorzenia, między innymi:

  • zaburzenia czynności pęcherza moczowego - zaburzenia neurogenne w wyniku zmian organicznych w układzie nerwowym lub nieneurogenna dysfunkcja pęcherza moczowego,
  • zakażenie układu moczowego,
  • wady anatomiczne dróg moczowych,
  • kamica układu moczowego,
  • choroby przebiegające z wielomoczem (m.in.: moczówka prosta, moczówka nerkowa, cukrzyca, polidypsja psychogenna),
  • zaburzenia emocjonalne,
  • alergia pokarmowa,
  • zespół bezdechu sennego,
  • uporczywe zaparcie.

Moczenie nocne - wizyta u lekarza i badania

Jeśli rodzice zaobserwują, że dziecko powyżej 5 roku życia moczy się w nocy, powinni udać się z nim do lekarza pediatry. Nie wolno dziecka karać ani zawstydzać za zmoczenie łóżka, gdyż pogłębi to jedynie problem. W każdym przypadku moczenia nocnego, należy ustalić jego przyczynę.

Najważniejsze w diagnostyce są dokładnie zebrany wywiad, badanie fizykalne dziecka i badania laboratoryjne.

Wywiad

Lekarz zada rodzicom szereg pytań, które będą pomocne w ustaleniu rozpoznania. Podczas wizyty rodzice powinni poinformować lekarza:

  • o częstości i ilości spożywanych płynów przez dziecko, o porach ich przyjmowania;
  • o częstości i sposobie oddawania moczu;
  • ile razy dziecko oddaje mocz w nocy, czy moczy się obficie;
  • czy wystąpił okres kontroli oddawania moczu, czy moczenie występuje od urodzenia bez przerwy;
  • czy współistnieje moczenie dzienne;
  • czy dziecko popuszcza mocz lub stolec;
  • czy w przeszłości u dziecka występowały zakażenia układu moczowego;
  • czy moczenie nocne występowało w rodzinie;
  • ważny jest również okres okołoporodowy, więc padną pytania o przebieg ciąży, porodu i pierwsze miesiące życia dziecka;
  • czy u dziecka wystąpiły objawy alergii;
  • jak wygląda sytuacja rodzinna.

Badanie fizykalne

Po zebraniu wywiadu lekarz zbada dziecko, oceni jego rozwój i stan neurologiczny. Podczas badania zwróci szczególną uwagę na narządy moczowo-płciowe, aby wykluczyć stany zapalne tej okolicy; sprawdzi odruchy z kończyn dolnych i odruchy okolicy krocza, obejrzy i zbada palpacyjnie okolicę lędźwiowo-krzyżową (co pozwoli wykluczyć ewentualne przyczyny neurologiczne). Dziecko będzie miało też wykonany kilkakrotny pomiar ciśnienia tętniczego.

Badania laboratoryjne

Dziecko będzie miało wykonane badanie ogólne i posiew (badanie bakteriologiczne) moczu oraz oznaczone stężenia elektrolitów, kreatyniny, mocznika i glukozy w surowicy krwi. Konieczna będzie ocena objętości moczu wydalonego w ciągu doby oraz określenie ciężaru właściwego moczu z pierwszej porannej porcji moczu.

USG jamy brzusznej

Do badania USG dziecko powinno być dobrze napojone. Konieczne może być też wykonanie USG bezpośrednio po oddaniu moczu, aby ocenić czy mocz nie zalega w pęcherzu moczowym. Lekarz poinformuje dokładnie rodziców jak będzie przebiegało badanie.

Dodatkowe badania obrazowe

Jeżeli lekarz podejrzewa zaburzenia czynnościowe lub zmiany anatomiczne w drogach moczowych lub układzie nerwowym lub moczenie nocne występuje razem z moczeniem dziennym, skieruje dziecko na dodatkowe badania obrazowe.

Moczenie nocne - leczenie

Leczenie moczenia nocnego wymaga cierpliwości od rodziców, a wyniki leczenia mogą być widoczne dopiero po upływie kilku miesięcy. Rodzice nie powinni karać dziecka i wytłumaczyć starszemu rodzeństwu, by nie krytykowało ani wyśmiewało dziecka, którego dotyczy ten problem.

We wstępnej fazie leczenia lekarz zaleci zmianę trybu życia i diety dziecka:

1. Dziecko powinno rozpoczynać noc z pustym pęcherzem.

2. Nie należy poić dziecka bezpośrednio przed snem (szczególnie na 2 godziny przed udaniem się do łóżka).

3. Unikać podawania napojów gazowanych, soków po południu oraz owoców i jarzyn przed snem.

4. Nie powinno się używać pieluch ani pampersów u dzieci po 3. rż., ponieważ osłabiają motywację dziecka do wstawania w nocy w celu oddania moczu i opóźniają rozwój kontroli nad pęcherzem.

Leczenie alarmami

Bardzo pomocne może być leczenie alarmami. Podstawową funkcją alarmu jest obudzenie dziecka, które zaczyna oddawać mocz w nocy. Alarmy dźwiękowe posiadają czujnik wilgotnościowy, który aktywuje alarm, budząc tym samym dziecko. Dziecko powinno samodzielnie wyłączyć alarm (obudzić się, wyłączyć alarm i dokończyć oddawanie moczu w toalecie). Czujnik wilgotnościowy alarmu można umieścić pod prześcieradłem, w pieluszce lub w kieszonce na majteczkach. Można zaprzestać stosowania urządzenia, jeśli dziecko nie moczy się ani razu przez 3 kolejne tygodnie.

Skuteczność leczenia alarmem jest różna (od około 20 do 80%), początkowo wynosi około 80-90%, a wyniki odległe to ok. 60% trwałych wyleczeń. Leczenie alarmem jest bardziej skuteczne, jeśli do leczenia dołączy się inne metody. Pomocne jest wybudzanie oraz ćwiczenia czystości, polegające na wymaganiu od dziecka samodzielnego sprzątania mokrej bielizny i pościeli. Buduje to u dziecka poczucie odpowiedzialności za moczenie i daje motywację do zmiany stanu rzeczy. Dodatkową motywacją jest stały zapis postępów w postaci prowadzenia dzienniczka obserwacji, w którym zapisuje się kolejne noce („mokre” czy „suche”).

Leczenie farmakologiczne

Jeśli postępowanie niefarmakologiczne nie przynosi efektu, lekarz może zalecić odpowiednie leki. W leczeniu farmakologicznym najczęściej jako pierwszy lek stosowana jest desmopresyna. Desmopresynę podaje się w postaci kropli do nosa lub tabletek bezpośrednio przed snem. Lek stosuje się codziennie przez 3 miesiące z jednotygodniową przerwą, leczenie można przedłużyć do 6-12 miesięcy. W razie wystąpienia nawrotu moczenia nocnego, można powtórzyć terapię desmopresyną.

Jeśli leczenie samą desmopresyną jest nieskuteczne lekarz zaleci dołączenie kolejnego leku - oksybutyniny. Oksybutynina jest też stosowana u dzieci z małą pojemnością pęcherza moczowego, gdyż lek ten zwiększa objętość pęcherza moczowego.

Imipramina jest obecnie rzadziej stosowana ze względu na objawy niepożądane, dużą częstość nawrotów po odstawieniu leku oraz ryzyko zatrucia (przy przedawkowaniu lub przypadkowym spożyciu). Zalecana jest u dzieci, u których inne metody leczenia zawiodły.

Moczenie nocne objawowe

Jeśli moczenie nocne jest objawem innych chorób należy leczyć te choroby. Jeżeli przyczyną moczenia nocnego jest zakażenie układu moczowego, konieczne jest leczenie antybiotykiem.

  1. U dzieci cierpiących na zaparcie stosuje się dietę bogatą w błonnik, oleje mineralne, a przy braku skuteczności samej diety - leki przeczyszczające. W bardzo nasilonych zaparciach stosuje się doodbytnicze wlewy czyszczące.
  2. U dzieci z alergią pokarmową trzeba zastosować dietę eliminacyjną, pozbawioną najczęstszych alergenów pokarmowych, takich jak białka mleka krowiego, soi lub jaj kurzych. Więcej informacji na ten temat w artykule Żywienie dzieci z alergią pokarmową.
  3. U dzieci z problemami psychologicznymi istotną rolę w leczeniu może odegrać psychoterapia.

Przeczytaj także:

Bibliografia

  • Pietrzyk J. J.,Wybrane zagadnienia z pediatrii, tom III,,Kraków, 2004
  • .,Postępowanie w moczeniu nocnym u dzieci. Stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów, Medycyna Praktyczna Pediatria, 6,1999