Nowy sklep

już ON-LINE

Znajdź chorobę

Przewlekłe zapalenie trzustki - objawy, dieta, icd 10

Przewlekłe zapalenie trzustki to schorzenie, które dotyka zazwyczaj mężczyzn, a objawia się głównie bólem brzucha w jego górnej części. Dodatkowo towarzyszą mu wzdęcia, nudności i uczucie pełności po posiłku. Jakie są przyczyny wystąpienia przewlekłego zapalenia trzustki oraz jak wygląda leczenie?

Przewlekłe zapalenie trzustki jest chorobą, w której dochodzi do postępującego uszkodzenia struktur trzustki. Zmiany te są nieodwracalne i dotyczą zarówno struktur wewnątrzwydzielniczych, jak i zewnątrzwydzielniczych.

Trzustka - funkcje

Trzustka zlokalizowana jest na tylnej ścianie jamy brzusznej, zaotrzewnowo. Jest gruczołem należącym do układu pokarmowego i hormonalnego, odpowiadającym za funkcje zewnątrz- i wewnątrzwydzielnicze. Część zewnątrzwydzielnicza zbudowana jest z jednostek wydzielniczych, zwanych pankreatonami, które są skupione w zraziki.

Czynność zewnątrzwydzielnicza trzustki odpowiada za produkcję lekko zasadowego soku trzustkowego zawierającego enzymy trawienne, wydzielanego do światła przewodu pokarmowego. Sok trzustkowy ma odczyn lekko zasadowy, pH około 8, produkowany jest w ilości do 3 litrów na dobę.

Zawiera:

  • wodę,
  • wodorowęglany,
  • enzymy trawiące białka (trypsyna, chymotrypsyna, elastazy, karboksypeptydazy),
  • tłuszcze (lipaza trzustkowa, fosfolipaza, esterazy),
  • cukry złożone (polisacharydy) – amylaza.

Enzymy są produkowane w formie nieaktywnej (jako zymogeny) pod wpływem hormonów przewodu pokarmowego wydzielanych m.in. podczas rozciągania żołądka, trawienia w wyższych partiach przewodu pokarmowego. Zymogeny są aktywowane dopiero w świetle przewodu pokarmowego, co zabezpiecza w warunkach fizjologicznych przed samostrawieniem trzustki.

Zobacz wideo: Jak rozpoznać raka trzustki?

Część wewnątrzwydzielnicza odpowiada za produkcję hormonów wydzielanych do krwi i jest utworzona z wysp Langerhansa, w których skład wchodzą komórki: A – produkujące glukagon, B – insulinę, D – somatostatynę, PP – polipeptyd trzustkowy. Wyspy Langerhansa rozmieszczone są w całej trzustce, ale dominują w obrębie ogona.

Przewlekłe zapalenie trzustki - co to jest?

Przewlekłe zapalenie trzustki jest chorobą, w której dochodzi do postępującego uszkodzenia struktur trzustki. Zmiany te są nieodwracalne i dotyczą zarówno:

  • struktur wewnątrzwydzielniczych,
  • jak i zewnątrzwydzielniczych.

Przewlekłe zapalenie trzustki, wg literatury, jest chorobą dotykającą częściej mężczyzn, którzy stanowią nawet do 70% pacjentów.

Przewlekłe zapalenie trzustki - przyczyny

Czynniki ryzyka rozwoju przewlekłego zapalenia trzustki zostały zebrane w tzw. system TIGAR-O (akronim od anglojęzycznych nazw przyczyn), który grupuje czynniki na:

  1. toksyczno-metaboliczne (T),
  2. idiopatyczne (I),
  3. genetyczne (G),
  4. autoimmunologiczne (A),
  5. powstałe w wyniku nawracających zapaleń lub ciężkich postaci ostrego zapalenia trzustki (R – reccurent),
  6. zaporowe przewlekłe zapalenie trzustki (O – obstructive).

Jako najważniejszy czynnik toksyczny jest wymieniany alkohol, odpowiadający za przeważającą większość przypadków przewlekłego zapalenia trzustki. Ryzyko wzrasta wraz z ilością wypijanych promili oraz nadużywania alkoholu, rodzaj alkoholu jest bez znaczenia. Z innych przyczyn wymienianie są:

  • tytoń,
  • nadużywanie niektórych leków,
  • niektóre zaburzenia metaboliczne.

Przyczyny idiopatyczne to te, których nie da się wychwycić, nie są zidentyfikowane. Choroby idiopatyczne można określić jako rozwijające się „same z siebie”.

Przyczyny genetyczne występują u osób posiadających mutacje w pewnych genach odpowiadających za ochronę trzustki, m.in. przed samostrawieniem. Do genów tych zaliczamy geny CFTR, SPINK1 czy niedobór alfa1-antytrypsyny. W przypadkach dziedzicznego zapalenia trzustki choroba pojawia się wcześnie, nawet u dzieci.

Tło autoimmunologiczne polega na atakowaniu przez układ odpornościowy własnych komórek i tkanek. Autoimmunologiczne przewlekłe zapalenie trzustki może być izolowane (zaatakowana tylko trzustka) lub współistnieć z innymi chorobami z autoagresji.

Nawracające ostre zapalenie trzustki czy zmiany na tle niedokrwienia powodują postępujące zmiany prowadzące do przewlekłego stanu.

Zaporowe zapalenie trzustki związane jest z utrudnieniem w odpływie soku trzustkowego, np. przez przewlekłe procesy zapalne, które prowadzą do:

  • wytworzenia blizn w obrębie brodawki Vatera,
  • guzy,
  • urazy trzustki,
  • anatomiczne wady wrodzone, jak np. trzustka podzielona czy trzustka obrączkowata.

Przewlekłe zapalenie trzustki - objawy

Podstawowym objawem przewlekłego zapalenia trzustki jest ból brzucha zlokalizowany w górnej części brzucha, może promieniować do pleców. Nasila się często po posiłkach i po spożyciu alkoholu. Nasilenie i czas trwania jest zróżnicowany. Może nawracać z różną częstotliwością, od kilku dni nawet do kilku miesięcy czy lat. U części chorych ból jest stały, a zaostrzenia wymagają pobytu w szpitalu.

W przebiegu choroby występują:

  • wzdęcia,
  • uczucie pełności po posiłku,
  • nudności,
  • wymioty,
  • biegunki tłuszczowe.

Ból jest tłumaczony m.in. wzrostem ciśnienia w drogach trzustkowych oraz obecnością niestrawionego pokarmu w jelitach.

Wraz z postępującą niewydolnością trzustki mogą wystąpić objawy upośledzonego trawienia:

  • niedożywienie,
  • niedobory składników pokarmowych,
  • problemy z gospodarką węglowodanową – niedobór insuliny prowadzi do cukrzycy.

Przewlekłe zapalenie trzustki - powikłania

Powikłania przewlekłego zapalenia trzustki obejmują m.in.:

  • torbiele rzekome trzustki,
  • wodobrzusze trzustkowe,
  • zwężenie przewodu żółciowego wspólnego,
  • zwiększone ryzyko raka trzustki.

Przewlekłe zapalenie trzustki - diagnostyka

Ponad połowa sukcesu polega na dobrze postawionej diagnozie. Ta z kolei zależy od informacji uzyskanych podczas rozmowy z pacjentem. Dlatego na spokojnie warto się zastanowić:

  • gdzie dokładnie boli brzuch,
  • jaki jest charakter tego bólu (stały, piekący, ostry, tępy, czy promieniuje).
  • czy ból się nasila/maleje, a jeśli tak, to w jakich okolicznościach, czy wcześniej pojawiały się podobne dolegliwości,
  • nad aktualnie leczonymi chorobami,
  • jakie leki obecne są zażywane.

Przewlekłe zapalenie trzustki - badania

W badaniu fizykalnym lekarz określa m.in:

  • ogólny stan pacjenta,
  • jego odżywienie,
  • poszukuje odchyleń w badaniu.

Na badanie brzucha składa się:

  • ocena wizualna brzucha,
  • osłuchiwanie perystaltyki (ruchów jelit),
  • ocena bolesności brzucha podczas palpacji,
  • opukiwanie,
  • obecność oporów w jamie brzusznej, objawów otrzewnowych świadczących o podrażnieniu otrzewnej.

Mechanizm prowadzący do rozwoju przewlekłego zapalenia trzustki jest opisany przez teorię „martwicy i włóknienia”. Pod wpływem czynników szkodliwych dochodzi do rozwoju ostrego zapalenia trzustki (tzw. wartowniczego), w wyniku którego rozwija się zapalenie, które można podzielić na dwie fazy: wczesną i późną. Razem z procesem zapalnym uruchomione zostają procesy włóknienia. Jeśli czynniki szkodliwe są usunięte, istnieje szansa na powrót do prawidłowej czynności organu, w przeciwnym wypadku proces zapalny jest podtrzymywany i prowadzi do rozwoju przewlekłego stanu zapalnego.

Kryteria rozpoznania przewlekłego zapalenia trzustki obejmują:

  • typowy wywiad (dolegliwości bólowe, alkohol),
  • stwierdzenie objawów niewydolności trzustki oraz zmian w badaniach obrazowych.

Badania laboratoryjne wykazują nieznacznie podwyższone lub prawidłowe aktywności amylazy i lipazy w surowicy. W przypadku choroby na tle autoimmunologicznym obserwuje się obecność specyficznych przeciwciał. Z badań obrazowych natomiast wykonuje się najczęściej ultrasonografię (usg) jamy brzusznej lub tomografię komputerową. Rzadziej przeprowadza się badania inwazyjne, jak np. endoskopową cholangiopankreatografię wsteczną (ECPW) czy ultrasonografię endoskopową (EUS). O zakresie badań decyduje lekarz w zależności od wywiadu, przyczyn choroby czy też istniejących wątpliwości co do rozpoznania.

Przewlekłe zapalenie trzustki - leczenie

Leczenie przewlekłego zapalenia trzustki obejmuje zalecenia ogólne, jak zaprzestanie spożywania alkoholu, zmiana nawyków dietetycznych. Dieta polega na wykluczeniu pokarmów tłustych, ciężkostrawnych, bogatych w błonnik, w zależności od obecnych zaburzeń węglowodanowych konieczne może być także włączenie diety cukrzycowej. Chorzy powinni spożywać 5-6 posiłków dziennie, niezbyt obfitych, z odpowiednią kalorycznością. W niektórych przypadkach konieczne jest uzupełnienie nienasyconych kwasów tłuszczowych i triglicerydów. Z powodu dolegliwości bólowych konieczne jest włączenie leczenia przeciwbólowego, które obejmuje zastosowanie enzymów trzustkowych, leki przeciwbólowe, aż do postępowania inwazyjnego.

Suplementacja enzymów trzustkowych poza usprawnieniem trawienia (bo brakuje enzymów) pozwala na zmniejszenie bólu. Tłumaczone jest to mechanizmem braku pobudzenia przez pokarm trzustki do produkcji i wydzielania trzustki, zmniejszeniem ciśnienia w drogach trzustkowych (trzustka nie jest pobudzona do produkcji enzymów), mniejszą ilością niestrawionych resztek pokarmowych docierających do jelit.

Kolejnym etapem leczenia przeciwbólowego jest włączenie leczenia farmakologicznego: od leków nienarkotycznych (ibuprofen, paracetamol) po leki narkotyczne. U niektórych chorych stosuje się blokadę splotu trzewnego lub przecięcie włókien nerwowych. Możliwe jest też inwazyjne leczenie: protezowanie czy poszerzanie dróg trzustkowych, nacięcie brodawki Vatera (miejsce wypływu soku trzustkowego do dwunastnicy).

Leczenie niewydolności wewnątrzwydzielniczej (cukrzycy) jest indywidualnie dobieranie, w zależności od poziomu zaburzeń oraz reakcji na wprowadzone leczenie zmniejszające poziom glukozy we krwi. W przypadku uporczywego bólu, bez reakcji na leki, niektórych powikłań czy podejrzenia procesu złośliwego (przemiana nowotworowa) konieczne może być leczenie operacyjne.

Osoby, u których wystąpiło już przewlekłe zapalenie trzustki, powinny dążyć do wykluczenia z diety alkoholu oraz odpowiedniego leczenia dietetycznego.

Przewlekłe zapalenie trzustki może dawać szerokie spektrum dolegliwości: 

  • epizody bólu co kilka/kilkanaście miesięcy,
  • stale utrzymujące się dolegliwości bólowe.

Choroba niestety może mieć charakter postępujący, a tempo jej rozwoju zależy od indywidualnych cech pacjentów i stosowania się do zaleceń lekarskich.

Przewlekłe zapalenie trzustki - niedożywienie

Dużym problemem u chorych na przewlekłe zapalenie trzustki jest niedożywienie. Posiłki często nasilają ból, co powoduje unikanie jedzenia. Z drugiej strony występuje pogorszenie apetytu, wtórnie do przewlekłej choroby, problem braku apetytu jest powszechny u osób nadużywających alkohol. Niedobór enzymów odpowiada także za zaburzenia trawienia i wchłaniania (zbyt duże fragmenty składników pokarmowych nie mogą być wchłonięte). Pojawiająca się biegunka tłuszczowa jest znakiem upośledzonego trawienia i wchłaniania tłuszczy, w pewnym momencie może prowadzić do niedoborów witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A,D,E,K).

Konieczne jest spożywanie częstych (5-6 na dzień), ale małych objętościowo posiłków, z odpowiednią ilością kalorii i składników pokarmowych w ciągu doby (około 2500-3000 kcal), z dużą zawartością białka, a mniejszą błonnika. Dietę określa lekarz lub dietetyk, a w zależności od stopnia niewydolności enzymatycznej trzustki konieczne staje się uzupełnianie enzymów trzustkowych (poza poprawą trawienia wpływają także przeciwbólowo) oraz składników pokarmowych.

W przypadku niewydolności wewnątrzwydzielniczej, gdy brakuje insuliny (powodującej obniżenie poziomu glukozy we krwi), pojawia się cukrzyca, która wymaga postępowania diabetologicznego – lekarz ustala sposób leczenia:

  • dietę,
  • leczenie tabletkami,
  • insuliną.

Leczenie cukrzycy w przebiegu przewlekłego zapalenia trzustki może być trudne, gdyż poza insuliną brakuje także glukagonu (hormonu działającego przeciwstawnie do insuliny).

Przewlekłe zapalenie trzustki - domowe sposoby leczenie

Leczenie domowe polega na zaprzestaniu spożywania alkoholu (abstynencja zmniejsza postęp choroby) oraz odpowiednie postępowanie dietetyczne, z uwzględnieniem odpowiedniej ilości kalorii i składników pokarmowych. Konieczna jest stała kontrola lekarska.

Bibliografia

  • Walocha J.,Skawina A., Gorczyca J., Ceranowicz P.,„Brzuch” w:”Anatomia prawidłowa człowieka” red. A.Skawina,wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego,Kraków
  • Gąsiorowska A., Małecka-Panas E.,Diagnostyka i leczenie przewlekłego zapalenia trzustki, Przew Lek,,2007; 1
  • Szczeklik A.,Choroby wewnętrzne, tom I,Medycyna Praktyczna,Kraków,2005