Medme poleca
Czym jest udar mózgu i dlaczego najczęściej objawia się po przebudzeniu?
Udar mózgu jest nagłym uszkodzeniem tkanki mózgowej wywołanym zaburzeniem przepływu krwi. W większości przypadków dochodzi do zamknięcia tętnicy przez zakrzep lub materiał zatorowy. Rozwija się wówczas udar niedokrwienny mózgu, nazywany niekiedy zawałem mózgu. Rzadziej przyczyną jest pęknięcie naczynia i wydostanie się krwi do mózgu lub przestrzeni otaczających mózg, czyli udar krwotoczny.
Określenie „poranny udar” może być rozumiane na dwa sposoby:
-
Pierwszy oznacza udar, którego objawy rozpoczynają się w godzinach porannych, gdy pacjent jest już przytomny;
-
Drugi to wake-up stroke, czyli udar rozpoznany po przebudzeniu u osoby, która przed zaśnięciem nie miała żadnych objawów neurologicznych. W takim przypadku nie wiadomo, czy naczynie zostało zamknięte tuż po zaśnięciu, w środku nocy czy krótko przed obudzeniem;
Jednym z najczęściej przywoływanych źródeł potwierdzających poranny wzrost liczby udarów jest metaanaliza przeprowadzona przez Williama J. Elliotta z Rush Medical College w Chicago. Jej wyniki opublikowano w 1998 roku na łamach czasopisma naukowego „Stroke”. Autor przeanalizował dane z 31 publikacji obejmujących łącznie 11 816 udarów i wykazał, że między godziną 6.00 a 12.00 liczba zdarzeń była o 49 proc. większa, niż wynikałoby z równomiernego rozkładu przypadków w ciągu doby. Poranny wzrost dotyczył udarów niedokrwiennych, krwotocznych oraz przemijających ataków niedokrwiennych.
Metaanaliza opublikowana online w 2025 roku, a następnie w numerze czasopisma „Neurological Research” z 2026 roku, objęła 37 badań i 196 744 osoby. Wykazała, że wake-up stroke stanowi średnio 23,1 proc. udarów niedokrwiennych. Wyniki poszczególnych analiz znacznie się jednak różniły, dlatego w uproszczeniu można przyjąć, że mniej więcej co piąty udar niedokrwienny zostaje rozpoznany dopiero po przebudzeniu.
Dane dotyczące porannego szczytu zachorowań nie są tożsame ze statystykami wake-up stroke. Pierwsze pokazują, że udary ze znanym czasem początku szczególnie często rozpoczynają się między godziną 6.00 a 12.00. Drugie dotyczą pacjentów, którzy zasypiają bez objawów, lecz budzą się już z deficytem neurologicznym, dlatego dokładna godzina rozpoczęcia udaru pozostaje nieznana.
Czy więc każdy udar występujący rano jest wake-up stroke? Otóż nie - jeśli człowiek obudził się bez objawów, rozpoczął poranne czynności, a następnie nagle wystąpiły u niego zaburzenia mowy lub niedowład, znany jest przybliżony czas początku zdarzenia. Taki przypadek jest udarem porannym, ale nie klasycznym wake-up stroke.
W przypadku udaru wykrytego po przebudzeniu lekarze ustalają tzw. ostatni czas bez objawów – last known well lub last seen well. Może to być godzina zaśnięcia, ostatnia rozmowa z domownikiem albo moment nocnego przebudzenia, podczas którego pacjent poruszał się i mówił prawidłowo. Godzina obudzenia jest natomiast czasem wykrycia objawów, a niekoniecznie początkiem niedokrwienia.
- Udar niedokrwienny mózgu – najczęstszy rodzaj udaru, do którego dochodzi wskutek zamknięcia tętnicy doprowadzającej krew do mózgu.
- Zawał mózgu – obumarcie fragmentu tkanki mózgowej wskutek długotrwałego niedokrwienia. Określenie jest często używane w odniesieniu do udaru niedokrwiennego.
- Udar krwotoczny – udar spowodowany pęknięciem naczynia i wydostaniem się krwi do mózgu albo przestrzeni otaczających mózg.
- Krwotok śródmózgowy – krwawienie bezpośrednio do tkanki mózgowej.
- Ognisko niedokrwienne – obszar mózgu uszkodzony wskutek niedostatecznego dopływu krwi.
- Deficyt neurologiczny – zaburzenie funkcji układu nerwowego, np. niedowład, utrata czucia, problemy z mową albo widzeniem.
- TIA – przemijający atak niedokrwienny – krótkotrwałe zaburzenie przepływu krwi w mózgu powodujące objawy podobne do udaru, które następnie ustępują. TIA zwiększa ryzyko pełnego udaru.
- Udar kryptogenny – udar, którego przyczyny nie udało się ustalić mimo przeprowadzenia diagnostyki.
- Czynniki prozakrzepowe – substancje i procesy zwiększające zdolność krwi do tworzenia skrzepów.
- Fibrynoliza – naturalny proces rozpuszczania skrzepów krwi.
- Włóknik – białko tworzące sieć, która wzmacnia skrzep krwi. Nazywany jest również fibryną.
- Plazminogen – nieaktywne białko obecne we krwi, które może zostać przekształcone w plazminę.
- Plazmina – enzym rozkładający włóknik i uczestniczący w rozpuszczaniu skrzepów.
- PAI-1 – białko hamujące proces fibrynolizy, a tym samym ograniczające naturalne rozpuszczanie zakrzepów.
- Reperfuzja – ponowne przywrócenie przepływu krwi przez wcześniej zamknięte naczynie.
- Kortyzol – hormon wydzielany przez nadnercza, którego stężenie zwykle zwiększa się rano.
- Katecholaminy – grupa substancji, do której należą m.in. adrenalina i noradrenalina. Przyspieszają pracę serca i mogą podnosić ciśnienie.
- Miażdżyca – choroba tętnic polegająca na odkładaniu się w ich ścianach blaszek zwężających światło naczynia.
- OSA – angielski skrót oznaczający obturacyjny bezdech senny.
- Dyslipidemia – nieprawidłowe stężenie cholesterolu lub innych tłuszczów we krwi.
- Afazja – zaburzenie mówienia, rozumienia mowy, czytania lub pisania wynikające z uszkodzenia mózgu.
- Dyzartria – niewyraźna, „bełkotliwa” mowa spowodowana osłabieniem lub zaburzeniem kontroli mięśni odpowiedzialnych za mówienie.
- Dysfagia – zaburzenie połykania zwiększające ryzyko zachłyśnięcia.
- Zaniedbywanie stronne – zaburzenie, w którym pacjent nie zauważa bodźców znajdujących się po jednej stronie ciała lub przestrzeni.
- Udar pnia mózgu – udar obejmujący część mózgu kontrolującą m.in. oddychanie, połykanie, świadomość, równowagę i ruchy oczu.
- FAST – schemat pomagający rozpoznać udar na podstawie asymetrii twarzy, osłabienia ręki, zaburzeń mowy i konieczności szybkiej reakcji.
- BE-FAST – rozszerzenie schematu FAST o zaburzenia równowagi i widzenia.
- NIHSS – skala używana przez personel medyczny do oceny ciężkości objawów udaru, m.in. zaburzeń mowy, ruchu, czucia i świadomości.
- Reguła 1–3–6–12 – orientacyjna zasada pomagająca określić moment rozpoczęcia leczenia przeciwkrzepliwego po TIA lub udarze związanym z migotaniem przedsionków.
- Glikemia – stężenie glukozy we krwi.
- Hipoglikemia – zbyt niskie stężenie glukozy we krwi, które może powodować objawy podobne do udaru.
- Obszar hipodensyjny – fragment mózgu wyglądający w tomografii ciemniej niż otaczające tkanki, co może wskazywać na niedokrwienie lub obrzęk.
- Angio-TK – tomografia komputerowa naczyń wykonywana po podaniu kontrastu, pozwalająca wykryć ich zwężenie lub zamknięcie.
- Perfuzja TK – badanie pokazujące, jak krew przepływa przez poszczególne obszary mózgu.
- DWI – sekwencja rezonansu szczególnie czuła na świeże niedokrwienie mózgu.
- FLAIR – sekwencja rezonansu, w której zmiany niedokrwienne zwykle stają się widoczne później niż w DWI.
- DWI–FLAIR mismatch – różnica między obrazem w sekwencjach DWI i FLAIR sugerująca, że niedokrwienie jest stosunkowo świeże.
- Rdzeń zawału – część mózgu, która została już nieodwracalnie uszkodzona wskutek niedokrwienia.
- Penumbra niedokrwienna – obszar otaczający rdzeń zawału, który jest niedokrwiony, ale może zostać uratowany po szybkim przywróceniu przepływu.
- Tromboliza – leczenie polegające na dożylnym podaniu leku rozpuszczającego zakrzep zamykający tętnicę.
- Alteplaza – lek trombolityczny stosowany u wybranych pacjentów z udarem niedokrwiennym.
- Tenekteplaza – lek rozpuszczający zakrzepy, który może być stosowany w leczeniu niektórych przypadków ostrego udaru niedokrwiennego.
- Okno terapeutyczne – okres, w którym dane leczenie może zostać zastosowane z możliwą korzyścią dla pacjenta.
- Leczenie reperfuzyjne – metody przywracające przepływ krwi w zamkniętej tętnicy, obejmujące trombolizę i trombektomię.
- Trombektomia mechaniczna – zabieg polegający na usunięciu skrzepliny z dużej tętnicy mózgowej za pomocą specjalnego cewnika.
- Statyny – leki obniżające stężenie cholesterolu i zmniejszające ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych.
Dlaczego udary częściej rozpoczynają się między godziną 6.00 a 12.00?
Klasyczna metaanaliza dotycząca rytmu dobowego udarów wykazała, że między godziną 6.00 a południem liczba zdarzeń była o około 49 proc. wyższa, niż można byłoby oczekiwać przy równomiernym rozkładzie przypadków w ciągu doby. Poranny wzrost dotyczył zarówno udarów niedokrwiennych, jak i krwotocznych oraz przemijających ataków niedokrwiennych. Nie oznacza to jednak, że udar nocny lub wieczorny jest rzadkością albo że rano występuje on u każdego pacjenta z czynnikami ryzyka.
FAQ: Czy poranny udar mózgu może wystąpić u młodej osoby?
Tak. Chociaż ryzyko udaru zwiększa się wraz z wiekiem, może on wystąpić również u młodych dorosłych. Sprzyjają mu m.in. nadciśnienie, cukrzyca, otyłość, palenie tytoniu, niektóre choroby serca i predyspozycje genetyczne.
FAQ: Czy można dostać udaru podczas snu?
Tak. Udar może rozpocząć się podczas snu, a jego objawy zostają zauważone dopiero rano. Taki przypadek określa się jako wake-up stroke lub udar o nieznanym czasie początku.
Sprawdź też: Wylew - objawy, przyczyny i skutki. Jaka rehabilitacja?
Reklama
Dlaczego ryzyko udaru mózgu rośnie rano?
Poranny wzrost liczby udarów prawdopodobnie nie ma jednej przyczyny, a wynika raczej z nakładania się kilku procesów związanych z rytmem okołodobowym organizmu. Po przebudzeniu zmieniają się wartości ciśnienia tętniczego i tętna, zwiększa się aktywność hormonów stresu, a układ krzepnięcia przechodzi w stan bardziej sprzyjający zatrzymywaniu krwawienia. U zdrowego człowieka są to fizjologiczne mechanizmy przystosowujące ciało do aktywności. U osoby z nadciśnieniem, miażdżycą lub migotaniem przedsionków mogą jednak zwiększać prawdopodobieństwo zamknięcia albo pęknięcia naczynia.
Poranny wzrost ciśnienia tętniczego obciąża naczynia
Podczas prawidłowego snu ciśnienie tętnicze zazwyczaj spada. Przed obudzeniem i bezpośrednio po nim dochodzi natomiast do aktywacji układu współczulnego, wzrostu stężenia kortyzolu oraz katecholamin i stopniowego przyspieszenia pracy serca. Skutkiem jest poranny skok ciśnienia, określany jako morning blood pressure surge.
Wyniki badań nad samym porannym skokiem ciśnienia nie są całkowicie jednoznaczne. Jedna z analiz nie wykazała istotnego wzrostu ryzyka przy zastosowaniu sztywnych wartości progowych, ale wskazała, że każde zwiększenie porannego skoku ciśnienia skurczowego o 10 mm Hg może wiązać się z około 11-procentowym wzrostem ryzyka udaru. Nie należy więc traktować porannego ciśnienia jako jedynej przyczyny udaru, lecz jako jeden z elementów całego profilu ryzyka.
Dlaczego rano krew może być bardziej podatna na tworzenie zakrzepów?
Drugim mechanizmem mogącym wpływać na poranny wzrost liczby udarów jest dobowa zmienność krzepnięcia i fibrynolizy, czyli naturalnego procesu rozpuszczania zakrzepów. Rano obserwuje się zwiększenie aktywności płytek krwi i niektórych czynników prozakrzepowych i jednocześnie mechanizmy odpowiedzialne za rozkład włóknika mogą działać mniej intensywnie.
Istotną rolę odgrywa między innymi PAI-1, czyli inhibitor aktywatora plazminogenu, ponieważ jego zwiększona aktywność ogranicza powstawanie plazminy rozkładającej włóknik. W efekcie skrzep tworzący się w uszkodzonym lub zwężonym naczyniu może być trudniej usuwany przez naturalne mechanizmy organizmu.
Migotanie przedsionków, bezdech senny i choroby serca
Migotanie przedsionków zwiększa ryzyko powstawania skrzeplin w sercu, które z kolei mogą przemieścić się z prądem krwi i zamknąć jedną z tętnic domózgowych. Epizody zaburzeń rytmu nie zawsze dają odczuwalne objawy, dlatego u części pacjentów migotanie przedsionków zostaje wykryte dopiero podczas diagnostyki po udarze.
Znaczenie może mieć również obturacyjny bezdech senny - powtarzające się przerwy w oddychaniu prowadzą do nocnego niedotlenienia, gwałtownych zmian ciśnienia, pobudzenia układu współczulnego oraz zaburzeń rytmu serca. Sygnałami ostrzegawczymi są głośne chrapanie, obserwowane przerwy w oddychaniu, częste wybudzenia, poranne bóle głowy i nadmierna senność w ciągu dnia.
Do pozostałych czynników ryzyka należą cukrzyca, dyslipidemia, otyłość, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, brak aktywności fizycznej, choroby tętnic szyjnych, przebyty TIA oraz wcześniejszy udar. Najważniejszym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka pozostaje nadciśnienie tętnicze.
FAQ: Jaka jest reguła 1–3–6–12 dotycząca udaru?
To orientacyjna zasada określająca, kiedy rozpocząć leczenie przeciwkrzepliwe po TIA lub udarze związanym z migotaniem przedsionków: po 1, 3, 6 albo 12 dniach, zależnie od ciężkości udaru. Termin zawsze ustala lekarz indywidualnie.
FAQ: Jaka jest różnica między udarem a paraliżem sennym?
Paraliż senny trwa krótko i ustępuje samoistnie. Udar powoduje nagłe objawy, np. niedowład lub zaburzenia mowy, i wymaga natychmiastowej pomocy.
Dowiedz się więcej: Zakrzepica żył głębokich - objawy, leczenie, dieta
Reklama
Jak rozpoznać objawy porannego udaru mózgu?
Objawy porannego udaru ujawniają się tuż po przebudzeniu. Chory może mieć problem ze wstaniem z łóżka, upuścić trzymany przedmiot, mówić niewyraźnie, nie rozumieć prostych poleceń albo nie widzieć części otoczenia. Charakterystyczne dla udaru jest nagłe wystąpienie wymienionych wcześniej dolegliwości. Deficyt neurologiczny rozwija się zazwyczaj w ciągu sekund lub minut, a nie stopniowo przez kilka dni.
Nie jest jednak możliwe pewne określenie miejsca udaru bez badania neurologicznego i obrazowania.
BE-FAST: prosty sposób rozpoznawania udaru
BE-FAST jest rozszerzeniem wcześniejszego schematu FAST, który uwzględniał asymetrię twarzy, osłabienie ręki, zaburzenia mowy i konieczność szybkiej reakcji. W 2017 roku naukowcy wykazali, że FAST nie obejmował części udarów objawiających się przede wszystkim zaburzeniami równowagi lub widzenia. Dodano więc litery B – Balance i E – Eyes, tworząc dokładniejszy schemat BE-FAST. Skrót BE-FAST pomaga zapamiętać najczęstsze objawy, które przedstawione zostąły poniżej:
Źródło: Opracowanie przy użyciu AI (Chat GPT)
Wystąpienie choćby jednego z tych objawów wystarcza, aby podejrzewać udar. Nie trzeba czekać, aż pojawią się wszystkie elementy skali, ponieważ zaburzenia równowagi i widzenia są ważnym uzupełnieniem klasycznego testu FAST.
Jak objawia się udar pnia mózgu?
Udar pnia mózgu może dawać mniej typowy obraz. Możliwe są intensywne zawroty głowy, podwójne widzenie, nagła chwiejność, zaburzenia połykania, niewyraźna mowa, osłabienie mięśni języka, utrata koordynacji lub pogorszenie świadomości.
Same zawroty głowy najczęściej nie są spowodowane udarem, a szczególnie niepokojące jest jednak ich nagłe pojawienie się wraz z podwójnym widzeniem, osłabieniem kończyn, zaburzeniami mowy albo niemożnością samodzielnego stania i chodzenia.
W udarze krwotocznym może wystąpić nagły, wyjątkowo silny ból głowy, któremu towarzyszą wymioty, sztywność karku, zaburzenia świadomości lub utrata przytomności. Ból głowy nie jest jednak koniecznym objawem udaru, zwłaszcza niedokrwiennego.
Czy łagodne lub przemijające objawy są niebezpieczne?
Niewielkie osłabienie ręki, krótkotrwałe zaburzenia mowy lub przemijająca utrata wzroku mogą być objawami TIA, czyli przemijającego ataku niedokrwiennego. Potocznie nazywa się go mikroudarem lub miniudarem, choć określenia te mogą błędnie sugerować, że problem jest niegroźny.
W TIA objawy ustępują, ponieważ przepływ krwi zostaje przywrócony, zanim dojdzie do rozległego i trwałego uszkodzenia mózgu. Zdarzenie stanowi jednak ostrzeżenie przed pełnym udarem. Chory powinien być pilnie zbadany także wtedy, gdy w chwili przyjazdu zespołu ratownictwa czuje się już dobrze.
FAQ: Jakie są początki udaru po przebudzeniu?
Chory może mieć nagłą trudność ze wstaniem, osłabienie jednej ręki lub nogi, asymetrię twarzy, niewyraźną mowę, podwójne widzenie albo silne zaburzenia równowagi. Objawy pojawiają się mimo prawidłowego samopoczucia przed zaśnięciem.
FAQ: Czy miniudar może sam przejść?
Objawy TIA mogą ustąpić samoistnie, ale nie oznacza to, że zagrożenie minęło. TIA wymaga pilnej diagnostyki, ponieważ w najbliższym czasie może dojść do pełnego udaru mózgu.
Czytaj też o: Przewlekła niewydolność żylna: jakie daje objawy?
Reklama
Podejrzenie udaru po przebudzeniu: 7 kroków pierwszej pomocy
Udar jest stanem zagrożenia życia, w którym czas reakcji bezpośrednio wpływa na rokowanie. Nie należy czekać na rozwinięcie się wszystkich objawów ani sprawdzać przez kilkadziesiąt minut, czy chory poczuje się lepiej.
-
Sprawdź objawy według BE-FAST
Poproś chorego, aby się uśmiechnął, podniósł obie ręce i wypowiedział proste zdanie. Zwróć uwagę na widzenie, równowagę, symetrię twarzy oraz możliwość utrzymania kończyn. -
Natychmiast zadzwoń pod numer 112 lub 999
Powiedz dyspozytorowi, że podejrzewasz udar. Podaj zaobserwowane objawy, wiek chorego, adres i informację, czy pacjent jest przytomny oraz czy oddycha prawidłowo. -
Ustal godzinę obudzenia i ostatni czas bez objawów
W przypadku wake-up stroke ważne są godzina zaśnięcia, ostatnia rozmowa bez objawów, ewentualne nocne przebudzenie i moment zauważenia deficytu. Dane te mogą mieć znaczenie dla kwalifikacji do leczenia. -
Zapewnij choremu bezpieczne warunki
Nie pozwalaj mu samodzielnie chodzić, ponieważ zaburzenia równowagi i osłabienie kończyn zwiększają ryzyko upadku. Ułóż pacjenta w wygodnej pozycji, poluzuj ciasne ubranie i zachowaj spokój. -
Kontroluj świadomość i oddech
Jeśli chory straci przytomność, ale oddycha, ułóż go w pozycji bezpiecznej. Gdy nie oddycha prawidłowo, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora. -
Nie podawaj jedzenia, napojów ani leków
Udar może powodować zaburzenia połykania, dlatego podanie płynu grozi zachłyśnięciem. Nie wolno samodzielnie podawać aspiryny, leków przeciwkrzepliwych ani dodatkowej dawki leku obniżającego ciśnienie. Bez tomografii nie wiadomo, czy doszło do niedokrwienia, czy do krwawienia. -
Nie czekaj na poprawę i nie pozwalaj choremu ponownie zasnąć
Ustąpienie objawów może oznaczać TIA, które również wymaga pilnej diagnostyki. Transport przez zespół ratownictwa umożliwia wcześniejsze rozpoczęcie oceny i przekazanie informacji do odpowiedniego oddziału.
Co ważne, aktualne wytyczne podkreślają, że aspiryna nie może zastępować leczenia reperfuzyjnego ostrego udaru, a jej podawanie przed rozpoznaniem rodzaju zdarzenia może być niebezpieczne, zwłaszcza w przypadku krwotoku śródmózgowego.
FAQ: Czego nie wolno robić przy podejrzeniu udaru mózgu?
Nie wolno czekać na poprawę ani podawać choremu jedzenia, picia, aspiryny lub leków na ciśnienie bez polecenia personelu medycznego. Chory nie powinien też samodzielnie chodzić ani prowadzić samochodu.
FAQ: Czy należy wzywać pogotowie, jeśli objawy są łagodne?
Tak. Nawet niewielki niedowład, przejściowa afazja lub krótkotrwałe zaburzenia widzenia mogą oznaczać udar albo TIA. Należy natychmiast wezwać pomoc, także gdy objawy zaczynają ustępować.
Sprawdź również: Żylaki na nogach – przyczyny. Co pomaga i jak je leczyć?
Reklama
Jak diagnozuje się wake-up stroke i określa „wiek tkankowy” udaru?
Diagnostyka rozpoczyna się już podczas rozmowy z zespołem ratownictwa. Lekarze ustalają czas wykrycia objawów, ostatni moment pełnej sprawności, stosowane leki i choroby współistniejące. Następnie oceniają siłę mięśniową, czucie, mowę, pole widzenia, ruchy gałek ocznych, koordynację i poziom świadomości.
Ciężkość deficytu może być określana za pomocą skali NIHSS. Wynik ten jest istotny, ale nie może być jedynym kryterium oceny - nawet stosunkowo niski może oznaczać deficyt uniemożliwiający chodzenie, widzenie lub wykonywanie pracy.
Podstawowe badania laboratoryjne obejmują oznaczenie glikemii, morfologii, liczby płytek krwi, parametrów krzepnięcia, elektrolitów i kreatyniny. Pomiar glukozy jest szczególnie ważny, ponieważ ciężka hipoglikemia może naśladować objawy udaru.
Tomografia komputerowa i obrazowanie naczyń
Pierwszym badaniem obrazowym najczęściej jest tomografia komputerowa głowy bez kontrastu, której podstawowym zadaniem jest wykluczenie krwotoku. Badanie może również wykazać obrzęk, hipodensyjne obszary niedokrwienia i inne przyczyny objawów, np. guz lub krwiak podtwardówkowy.
Angio-TK pokazuje z kolei naczynia doprowadzające krew do mózgu. Pozwala wykryć między innymi niedrożność tętnicy szyjnej wewnętrznej, tętnicy środkowej mózgu lub tętnicy podstawnej. Rozpoznanie zamknięcia dużego naczynia ma zasadnicze znaczenie dla kwalifikacji do trombektomii mechanicznej.
Perfuzja TK umożliwia ocenę przepływu krwi przez tkankę mózgową. Lekarze porównują wielkość nieodwracalnie uszkodzonego rdzenia zawału z penumbrą, czyli obszarem niedokrwionym, ale potencjalnie możliwym do uratowania. Duża różnica między tymi obszarami może przemawiać za leczeniem reperfuzyjnym mimo upływu standardowego okna czasowego.
Rezonans magnetyczny i różnica DWI–FLAIR
W badaniu MRI świeże niedokrwienie szybko staje się widoczne w sekwencji DWI, a zmiany w sekwencji FLAIR pojawiają się zwykle później. Obecność ogniska w DWI przy braku odpowiadającej mu wyraźnej zmiany w FLAIR określa się jako DWI–FLAIR mismatch.
Taki obraz sugeruje, że uszkodzenie jest stosunkowo świeże. Nie wskazuje dokładnej godziny zamknięcia tętnicy, ale pozwala oszacować biologiczny, czyli „tkankowy”, wiek udaru. W badaniu WAKE-UP pacjenci z nieznanym czasem początku i odpowiednim obrazem MRI częściej uzyskiwali dobry wynik funkcjonalny po podaniu alteplazy niż po placebo: 53,3 proc. wobec 41,8 proc. Leczenie zwiększało jednak również ryzyko krwawienia, dlatego kwalifikacja musi być indywidualna.
Jak ustala się przyczynę udaru?
Po zabezpieczeniu pacjenta prowadzi się diagnostykę etiologiczną, która obejmuje EKG, monitorowanie rytmu serca, a niekiedy wielodniowe badanie Holterem. Echokardiografia pomaga natomiast wykryć skrzepliny, wady zastawek i inne potencjalne źródła zatoru.
USG Dopplera oraz angio-TK oceniają tętnice szyjne i kręgowe. W zależności od wieku i sytuacji klinicznej wykonywane są również badania w kierunku zaburzeń krzepnięcia, zapalenia naczyń lub rozwarstwienia tętnicy. U części pacjentów przyczyny nie udaje się jednoznacznie ustalić – mówi się wtedy o udarze kryptogennym.
FAQ: Czy rezonans magnetyczny wykryje mikroudar?
MRI jest bardzo czułym badaniem w wykrywaniu małych ognisk niedokrwiennych, zwłaszcza w sekwencji DWI. Wynik może jednak zależeć od czasu wykonania badania, wielkości zmiany i jej lokalizacji.
FAQ: Czy można przejść udar i o tym nie wiedzieć?
Niewielkie ognisko niedokrwienne może nie wywołać łatwo zauważalnych objawów i zostać wykryte przypadkowo podczas badania mózgu. Nie należy tego mylić z ostrym udarem, którego symptomy zostały zbagatelizowane lub błędnie przypisane zmęczeniu.
Sprawdź także: Małopłytkowość krwi - przyczyny, objawy, leczenie, dieta
Reklama
Leczenie porannego udaru: czy nieznana godzina początku wyklucza terapię?
Przez wiele lat pacjenci z wake-up stroke często nie byli kwalifikowani do trombolizy, ponieważ czas od początku objawów liczono od ostatniego momentu bez deficytu, czyli zwykle od zaśnięcia, jednak rozwój zaawansowanego obrazowania zmienił to podejście. Obecnie u części chorych decyzja może być podejmowana na podstawie stanu tkanki mózgowej, a nie wyłącznie godziny wskazywanej przez zegar.
Wytyczne AHA/ASA z 2026 r. zalecają jak najszybsze rozpoczęcie trombolizy u kwalifikujących się pacjentów w standardowym oknie do 4,5 godziny. W tym okresie mogą być stosowane alteplaza albo tenekteplaza. Wytyczne wspierają również leczenie wybranych pacjentów z nieznanym czasem początku udaru lub znajdujących się w przedziale od 4,5 do 9 godzin od ostatniego czasu bez objawów, jeżeli zaawansowane badania obrazowe wskazują na obecność tkanki mózgowej możliwej do uratowania.
Tromboliza i zasada 4,5 godziny
Leczenie trombolityczne polega na dożylnym podaniu leku rozpuszczającego zakrzep. Największe korzyści uzyskuje się, gdy terapia zostanie rozpoczęta możliwie jak najwcześniej, a standardowe okno do 4,5 godziny jest liczone od początku objawów lub ostatniego znanego czasu bez objawów.
Nie jest to jednak „zasada czterech godzin”, po której każda terapia automatycznie staje się niemożliwa. U wybranych pacjentów z wake-up stroke MRI może wykazać DWI–FLAIR mismatch, a badanie perfuzyjne – niewielki rdzeń zawału i większą penumbrę. Takie osoby mogą odnieść korzyść z trombolizy mimo nieznanej godziny początku.
W badaniu EXTEND alteplazę stosowano u pacjentów między 4,5 a 9. godziną od początku objawów lub po przebudzeniu, jeżeli badania obrazowe wskazywały na obecność tkanki mózgowej możliwej do uratowania. Dobry wynik funkcjonalny osiągnęło 35,4 proc. pacjentów leczonych alteplazą i 29,5 proc. osób otrzymujących placebo. Objawowy krwotok śródmózgowy występował jednak częściej w grupie leczonej.
Trombektomia mechaniczna i zamknięcie dużego naczynia
Jeśli skrzeplina zamyka dużą tętnicę, możliwe jest jej mechaniczne usunięcie za pomocą cewnika wprowadzanego najczęściej przez tętnicę udową lub promieniową - zabieg ten określa się jako trombektomię mechaniczną.
W wybranych przypadkach leczenie może być przeprowadzone nawet wiele godzin od ostatniego czasu bez objawów. O kwalifikacji decydują lokalizacja niedrożności, rozległość nieodwracalnego uszkodzenia, stan neurologiczny, wiek pacjenta i wyniki obrazowania perfuzyjnego.
Badania DAWN i DEFUSE 3 wykazały korzyści z trombektomii u starannie wyselekcjonowanych pacjentów leczonych odpowiednio do 24 i 16 godzin od ostatniego czasu bez objawów. Późne okno terapeutyczne nie oznacza jednak, że można zwlekać z wezwaniem pomocy – wraz z upływem czasu penumbra może przekształcać się w nieodwracalny zawał.
Leczenie na oddziale udarowym
Po leczeniu reperfuzyjnym lub wtedy, gdy nie jest ono możliwe, pacjent wymaga monitorowania na oddziale udarowym. Kontroluje się ciśnienie tętnicze, glikemię, saturację, temperaturę i stan neurologiczny. Przeprowadza się również test połykania, ponieważ dysfagia zwiększa ryzyko zachłyśnięcia i zapalenia płuc.
Postępowanie obejmuje również profilaktykę zakrzepicy żylnej, zapobieganie odleżynom, leczenie gorączki i zaburzeń glikemii oraz wczesne rozpoczęcie profilaktyki kolejnego udaru. Leczenie wymaga współpracy neurologów, lekarzy medycyny ratunkowej, neuroradiologów, radiologów interwencyjnych, pielęgniarek, fizjoterapeutów i neurologopedów.
FAQ: Czy udar niedokrwienny i krwotoczny leczy się tak samo?
Nie. W udarze niedokrwiennym celem jest przywrócenie przepływu krwi, natomiast w krwotocznym – zahamowanie krwawienia i ograniczenie wzrostu ciśnienia w czaszce.
FAQ: Czy po udarze zawsze stosuje się leki przeciwkrzepliwe?
Nie. Leki przeciwkrzepliwe stosuje się głównie wtedy, gdy udar ma związek z migotaniem przedsionków. W innych przypadkach lekarz może zalecić leki przeciwpłytkowe lub inne leczenie dopasowane do przyczyny udaru.
Zobacz też: Nadpłytkowość samoistna - objawy, rokowania, dieta
Reklama
Rokowania, powikłania i rehabilitacja po porannym udarze
Rokowania po udarze zależą od jego rodzaju i rozległości, ale także od lokalizacji zamkniętego naczynia, czasu rozpoczęcia leczenia, skuteczności przywrócenia przepływu oraz stanu zdrowia pacjenta przed zachorowaniem. Małe ognisko może pozostawić niewielki deficyt, podczas gdy zamknięcie dużej tętnicy albo udar pnia mózgu mogą w krótkim czasie prowadzić do ciężkiej niepełnosprawności.
Szczególnie istotna jest wielkość rdzenia zawału i ilość zachowanej penumbry. Im więcej tkanki pozostaje możliwej do uratowania w chwili rozpoczęcia leczenia, tym większa szansa na odzyskanie samodzielności. Korzystnym czynnikiem jest skuteczna reperfuzja, czyli ponowne udrożnienie naczynia.
Udar krwotoczny jest związany z wysokim ryzykiem zgonu i ciężkich powikłań, ale nie można podać jednej wartości śmiertelności odpowiedniej dla każdego pacjenta. Rokowanie zależy między innymi od wielkości i lokalizacji krwawienia, wieku, poziomu świadomości oraz tego, czy doszło do wzrostu ciśnienia śródczaszkowego.
Najczęstsze skutki i powikłania udaru
Do częstych następstw należą niedowład, porażenie połowicze, zaburzenia czucia, afazja, dyzartria, zaburzenia widzenia i trudności w chodzeniu. Możliwe są także problemy z pamięcią, koncentracją, planowaniem czynności oraz kontrolowaniem emocji.
W ostrym okresie groźne są obrzęk mózgu, transformacja krwotoczna ogniska niedokrwiennego, napady padaczkowe, zaburzenia połykania i zachłystowe zapalenie płuc. Długotrwałe unieruchomienie zwiększa ryzyko zakrzepicy, odleżyn, infekcji i utraty siły mięśniowej.
U części chorych rozwija się depresja poudarowa, lęk przed kolejnym incydentem albo trudność z zaakceptowaniem utraty samodzielności. Wsparcia może potrzebować zarówno pacjent, jak i jego rodzina.
Rehabilitacja po udarze powinna rozpocząć się możliwie wcześnie
Rehabilitacja rozpoczyna się już na oddziale udarowym, gdy stan chorego jest stabilny, lecz zakres i intensywność ćwiczeń muszą być dostosowane do możliwości pacjenta. Zbyt wczesna i nadmiernie intensywna mobilizacja nie jest wskazana, ale długotrwała bezczynność również pogarsza rokowanie.
Rehabilitacja po udarze mózgu obejmuje ćwiczenia z fizjoterapeutą, dzięki którym pacjent odzyskuje siłę mięśniową, kontrolę tułowia, równowagę i zdolność chodzenia, a neurologopeda pracuje nad mową, rozumieniem oraz bezpiecznym połykaniem. Terapeuta zajęciowy z kolei uczy ponownie ubierania się, jedzenia i wykonywania codziennych czynności, a neuropsycholog może wspierać rehabilitację pamięci, uwagi i funkcji wykonawczych.
Proces usprawniania często trwa wiele miesięcy, a poprawa może zachodzić również po upływie pierwszego roku.
FAQ: Jak długo regeneruje się mózg po udarze?
Największą dynamikę poprawy często obserwuje się w pierwszych tygodniach i miesiącach, ale regeneracja oraz uczenie się nowych sposobów wykonywania czynności mogą trwać znacznie dłużej. Tempo zależy od rozległości uszkodzenia i systematyczności rehabilitacji.
FAQ: Czy można w pełni wyzdrowieć po udarze?
Pełny powrót do sprawności jest możliwy u części chorych, zwłaszcza po niewielkim udarze i szybko rozpoczętym leczeniu. U innych pozostają trwałe deficyty wymagające długiej rehabilitacji i dostosowania codziennego funkcjonowania.
Czytaj więcej: Alzheimer w Polsce. Co ujawnia raport NIK?
Podsumowanie: jak zmniejszyć ryzyko udaru mózgu?
Nie istnieje jedna metoda gwarantująca uniknięcie udaru. Można jednak istotnie ograniczyć ryzyko poprzez leczenie chorób sercowo-naczyniowych i zmianę czynników związanych ze stylem życia.
Najważniejsza jest kontrola ciśnienia tętniczego. Pacjent powinien przyjmować leki zgodnie z zaleceniem i nie zmieniać samodzielnie pory ani dawki preparatu. W razie wysokich wartości rano lekarz może zalecić całodobowe monitorowanie ciśnienia i odpowiednio zmodyfikować terapię. Nie ma jednej uniwersalnej pory przyjmowania leków właściwej dla wszystkich chorych.
U osób z migotaniem przedsionków konieczna jest ocena wskazań do leczenia przeciwkrzepliwego. Antykoagulanty zmniejszają ryzyko zatoru pochodzącego z serca, ale muszą być dobierane indywidualnie. Po udarze niezwiązanym z migotaniem przedsionków mogą być stosowane leki przeciwpłytkowe, statyny i leczenie innych przyczyn wykrytych podczas diagnostyki.
Znaczenie ma również kontrola cukrzycy i cholesterolu, zaprzestanie palenia tytoniu, ograniczenie alkoholu, regularna aktywność fizyczna i utrzymywanie prawidłowej masy ciała. Osoba z podejrzeniem bezdechu sennego powinna skonsultować się z lekarzem i w razie wskazań wykonać badanie snu, ponieważ skuteczne leczenie OSA może poprawiać kontrolę ciśnienia i ograniczać nocne niedotlenienie.
Regularne przyjmowanie płynów jest istotne dla zdrowia, szczególnie u osób starszych, ale nie ma wystarczających dowodów, że wypicie wody bezpośrednio przed snem zapobiega porannemu udarowi. Nadmierne picie wieczorem może natomiast nasilać nocne oddawanie moczu i pogarszać jakość snu.
Po przebytym TIA lub udarze konieczne jest ustalenie przyczyny incydentu i wdrożenie profilaktyki wtórnej. Kolejny udar może pojawić się stosunkowo szybko, dlatego nie należy odkładać kontroli neurologicznej, kardiologicznej ani zalecanych badań.
FAQ: Czy udar mózgu może się powtórzyć?
Tak. Przebyty udar lub TIA zwiększają ryzyko kolejnego zdarzenia, szczególnie w pierwszym okresie po zachorowaniu. Ryzyko można zmniejszyć dzięki odpowiednim lekom, kontroli ciśnienia i leczeniu wykrytej przyczyny.
FAQ: Czy regularne mierzenie ciśnienia pomaga zapobiegać udarowi?
Tak. Domowe pomiary pomagają wykryć nieprawidłowe wartości i ocenić skuteczność leczenia nadciśnienia, które jest jednym z głównych czynników ryzyka udaru.
Dowiedz się więcej: Opieka nad seniorem po udarze: wyzwania i porady
