Tiamina (łac. Thiaminum): jak działa i na co pomaga?

Tiamina – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Gdzie jest najwięcej tiaminy?

Do bogatych źródeł tiaminy należą między innymi wieprzowina, podroby, drożdże, nasiona roślin strączkowych, orzechy oraz produkty pełnoziarniste. Warto uwzględniać produkty zbożowe z pełnego przemiału, ponieważ oczyszczanie zbóż usuwa zewnętrzne warstwy ziarna zawierające znaczną część witaminy B1.

Czy nadmiar tiaminy jest szkodliwy?

Tiamina rozpuszcza się w wodzie, a jej nadmiar jest wydalany z moczem. Nie wykazano jednoznacznie szkodliwego działania dużych ilości witaminy B1 przyjmowanych doustnie, dlatego nie ustalono dla niej górnego tolerowanego poziomu spożycia. Nie oznacza to jednak, że przyjmowanie dowolnie wysokich dawek jest uzasadnione. Preparaty podawane we wstrzyknięciach mogą w rzadkich przypadkach wywoływać poważne reakcje alergiczne.

Jaka choroba jest wywołana niedoborem tiaminy?

Niedobór tiaminy może prowadzić do choroby beri-beri, która powoduje między innymi osłabienie mięśni, zaburzenia czucia, przyspieszenie czynności serca i obrzęki. Ciężki niedobór może również wywołać encefalopatię Wernickego, objawiającą się zaburzeniami świadomości, koordynacji ruchów i ruchomości oczu. Nieleczony niedobór może prowadzić do poważnego uszkodzenia układu nerwowego i zaburzeń pracy serca.

Jak dokładnie działa tiamina?

Tiamina, znana jako witamina B1, uczestniczy przede wszystkim w przemianach węglowodanów. W organizmie zostaje przekształcona do aktywnej postaci — pirofosforanu tiaminy, nazywanego również difosforanem tiaminy. Związek ten pełni funkcję koenzymu, czyli substancji niezbędnej do prawidłowego działania określonych enzymów uczestniczących w metabolizmie. Zapotrzebowanie na tiaminę jest związane między innymi z ilością energii dostarczanej w diecie.

Rola tiaminy nie ogranicza się do przemian węglowodanów. Witamina B1 uczestniczy również w metabolizmie niektórych aminokwasów i tłuszczów oraz w procesach prowadzących do wytwarzania energii w komórkach. Ma szczególne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i mięśnia sercowego, które są wrażliwe na zaburzenia metabolizmu energetycznego.

Tiamina jest także potrzebna do prawidłowego wzrostu, rozwoju i funkcjonowania komórek. Jej udział w licznych procesach metabolicznych sprawia, że niedobór może objawiać się dolegliwościami dotyczącymi różnych narządów i układów, zwłaszcza nerwowego i sercowo-naczyniowego.

Jest witaminą rozpuszczalną w wodzie, a jej nadmiar jest usuwany z moczem. Organizm magazynuje jedynie niewielkie ilości tiaminy, dlatego wymaga jej regularnego dostarczania z pożywieniem. Niedostateczna podaż, zaburzenia wchłaniania lub zwiększone zapotrzebowanie w określonych stanach chorobowych mogą prowadzić do stopniowego wyczerpywania zapasów.

Wskazania: kiedy potrzebne jest uzupełnianie tiaminy?

Uzupełnianie tiaminy ma znaczenie przede wszystkim w zapobieganiu jej niedoborowi i leczeniu rozpoznanego niedoboru. Może on wynikać zarówno ze zbyt małej ilości witaminy w diecie, jak i z ograniczonego wchłaniania lub zwiększonych strat. Szczególne ryzyko dotyczy osób z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu, ponieważ przewlekłe spożywanie alkoholu może ograniczać wchłanianie, magazynowanie i wykorzystanie tiaminy.

Do grup zagrożonych niedoborem należą również osoby niedożywione, starsze, pacjenci po operacjach bariatrycznych oraz osoby z przewlekłymi zaburzeniami wchłaniania. Ryzyko może być większe także u pacjentów dializowanych, długotrwale przyjmujących niektóre leki moczopędne oraz osób wymagających żywienia pozajelitowego bez odpowiedniej podaży witamin. Kobiety w ciąży i karmiące piersią mają zwiększone zapotrzebowanie na tiaminę. Niedobór może wystąpić również u niemowląt, szczególnie jeśli mleko matki nie dostarcza wystarczającej ilości witaminy B1.

Początkowe objawy niedoboru tiaminy są zwykle nieswoiste. Mogą obejmować zmęczenie, osłabienie, drażliwość, zaburzenia snu, pogorszenie apetytu, problemy z koncentracją i pamięcią oraz dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. W miarę pogłębiania się niedoboru mogą pojawiać się zaburzenia czucia, bóle kończyn, osłabienie mięśni i objawy ze strony układu krążenia. Dolegliwości te wymagają oceny lekarskiej i nie powinny być samodzielnie przypisywane wyłącznie niedoborowi witaminy B1.

Ciężką postacią niedoboru jest choroba beri-beri. W postaci suchej dominują zaburzenia neurologiczne, zwłaszcza uszkodzenie nerwów obwodowych. Mogą wystąpić mrowienie, drętwienie i pieczenie stóp, osłabienie mięśni oraz trudności z chodzeniem. Postać mokra dotyczy przede wszystkim układu sercowo-naczyniowego i może prowadzić do przyspieszenia czynności serca, obrzęków, duszności oraz niewydolności serca.

Występuje również postać niemowlęca beri-beri, opisywana między innymi u dzieci karmionych piersią przez matki z niedoborem tiaminy. Może objawiać się zaburzeniami pracy serca, osłabieniem i zaburzeniami karmienia. Ciężki niedobór witaminy B1 może także prowadzić do encefalopatii Wernickego, związanej z uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. Charakterystyczne objawy obejmują zaburzenia świadomości, koordynacji ruchów oraz ruchomości gałek ocznych, choć nie zawsze występują jednocześnie. Nieleczony stan może prowadzić do trwałych zaburzeń pamięci, śpiączki, a nawet zgonu.

Tiamina: środki ostrożności i grupy wymagające uwagi

Ocena zapotrzebowania na tiaminę powinna uwzględniać sposób odżywiania, stan zdrowia oraz możliwość zaburzeń wchłaniania. Szczególnej uwagi wymagają osoby, u których współistnieje kilka czynników ryzyka, na przykład niedostateczna podaż witaminy i przewlekłe nadużywanie alkoholu.

Ryzyko niedoboru może wzrastać również w przebiegu niektórych chorób przewlekłych, przy długotrwałych wymiotach, niedożywieniu oraz po operacjach przewodu pokarmowego. U osób z cukrzycą obserwowano niekiedy obniżone stężenie tiaminy, jednak nie oznacza to, że każdy pacjent z cukrzycą wymaga przyjmowania wysokich dawek witaminy B1. Samo palenie tytoniu, picie kawy lub życie w stresie nie stanowią wystarczającej podstawy do samodzielnego zwiększania jej dawkowania.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią, osoby z chorobami nerek oraz pacjenci dializowani powinni omawiać potrzebę dodatkowego przyjmowania tiaminy z lekarzem. Konsultacji wymaga również podejrzenie niedoboru u niemowlęcia lub dziecka. Przy stosowaniu preparatów leczniczych należy uwzględnić ich skład, dawkowanie i przeciwwskazania określone w ulotce.

Przy ciężkich objawach nie należy ograniczać postępowania do samodzielnej zmiany diety. Znaczne niedobory wymagają oceny medycznej, a lekarz może zdecydować o podaniu tiaminy doustnie, domięśniowo lub dożylnie, zależnie od stanu pacjenta. Podejrzenie encefalopatii Wernickego wymaga pilnego leczenia, zwykle z zastosowaniem tiaminy podawanej pozajelitowo.

Jak dostarczać tiaminę i jakie jest zapotrzebowanie?

Zgodnie z polskimi normami żywienia zalecane spożycie tiaminy u zdrowych dorosłych kobiet wynosi 1,1 mg dziennie, a u mężczyzn 1,3 mg. W ciąży wzrasta do 1,4 mg, natomiast podczas karmienia piersią wynosi 1,5 mg dziennie. Są to wartości dotyczące codziennego zapotrzebowania żywieniowego, a nie dawkowania stosowanego w leczeniu niedoboru.

Tiamina występuje w wielu produktach spożywczych. Jej źródłami są przede wszystkim mięso, nasiona roślin strączkowych, orzechy i produkty zbożowe. W diecie można uwzględniać między innymi:

• wieprzowinę oraz inne rodzaje mięsa;


• podroby, takie jak wątroba;


• pieczywo żytnie i inne produkty pełnoziarniste;


• orzechy arachidowe i pistacjowe;


• fasolę, soczewicę, groch i inne rośliny strączkowe;


• drożdże, nasiona i produkty zbożowe wzbogacane w witaminę B1.

W przypadku produktów zbożowych znaczenie ma stopień przetworzenia. Podczas oczyszczania usuwa się zewnętrzne warstwy ziarna, które zawierają znaczną część tiaminy. Dlatego produkty pełnoziarniste są istotnym elementem diety dostarczającej witaminy B1. Jej dodatkowym źródłem mogą być produkty wzbogacane.

Na zawartość tiaminy wpływa również sposób przygotowania żywności. Witamina B1 jest wrażliwa na wysoką temperaturę, a ponieważ rozpuszcza się w wodzie, część jej zawartości może przechodzić do wody podczas gotowania. Straty są większe zwłaszcza przy długotrwałej obróbce termicznej i w środowisku zasadowym. W środowisku kwaśnym tiamina jest bardziej stabilna.

Leczenie znacznego niedoboru wymaga odrębnego dawkowania ustalonego przez lekarza. W takich przypadkach stosowane dawki mogą być wielokrotnie większe od codziennego zapotrzebowania żywieniowego. Nie należy utożsamiać ilości witaminy B1 potrzebnej do prawidłowego odżywiania z dawkami stosowanymi w terapii.

Tiamina: nadmiar i możliwe działania niepożądane

Witamina B1 rozpuszcza się w wodzie, a jej nadmiar jest wydalany z organizmu wraz z moczem. Dodatkowo wchłanianie tiaminy z przewodu pokarmowego jest ograniczone przy większych dawkach. Z tego względu nie stwierdzono wystarczających dowodów na toksyczne działanie dużych ilości tiaminy przyjmowanych doustnie i nie ustalono górnego tolerowanego poziomu jej spożycia.

Nie oznacza to jednak, że długotrwałe przyjmowanie bardzo wysokich dawek jest zawsze potrzebne lub pozbawione jakiegokolwiek ryzyka. Dodatkowe stosowanie tiaminy powinno być dostosowane do rzeczywistych potrzeb organizmu, szczególnie jeśli preparat zawiera również inne witaminy lub substancje czynne.

Działania niepożądane mogą występować po zastosowaniu preparatów leczniczych zawierających tiaminę. W zależności od produktu i drogi podania mogą obejmować reakcje nadwrażliwości, takie jak wysypka, świąd lub pokrzywka. W rzadkich przypadkach, szczególnie po podaniu pozajelitowym, mogą wystąpić ciężkie reakcje alergiczne, w tym reakcja anafilaktyczna, wymagająca natychmiastowej pomocy medycznej.

W razie wątpliwości dotyczących ilości przyjmowanej witaminy warto skonsultować dawkowanie z lekarzem lub farmaceutą. Należy uwzględnić wszystkie stosowane preparaty, w tym produkty wielowitaminowe, oraz przestrzegać zaleceń zawartych w ulotce danego leku.

Interakcje: z czym nie łączyć tiaminy?

Nie wykazano wielu istotnych klinicznie interakcji polegających na szkodliwym działaniu tiaminy przy jednoczesnym przyjmowaniu innych leków. Niektóre leki mogą jednak wpływać na jej stężenie w organizmie i zwiększać ryzyko niedoboru.

Przykładem jest furosemid, lek moczopędny, który nasila wydalanie moczu i może zwiększać utratę tiaminy przez nerki. Obniżone stężenie witaminy B1 obserwowano także u niektórych pacjentów leczonych fluorouracylem, stosowanym w terapii nowotworów. Nie oznacza to, że wymienionych leków nie można stosować z tiaminą. Ewentualna potrzeba suplementacji wymaga indywidualnej oceny medycznej.

Znaczenie ma również przewlekłe spożywanie alkoholu, które może zaburzać wchłanianie tiaminy z przewodu pokarmowego, ograniczać jej zapasy i utrudniać wykorzystanie przez organizm. U osób z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu ryzyko ciężkiego niedoboru jest większe, dlatego w niektórych przypadkach konieczne jest lecznicze podawanie witaminy B1.

Przed dołączeniem preparatu z tiaminą do stosowanego leczenia warto zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty. Podczas konsultacji należy podać nazwy przyjmowanych leków i suplementów oraz zawarte w nich dawki witaminy B1. Szczególna ostrożność jest wskazana u osób z chorobami przewlekłymi, zaburzeniami wchłaniania i podejrzeniem znacznego niedoboru tiaminy.

Czytaj także:

• Niedobór witaminy B - cichy wróg układu nerwowego


• Witaminy rozpuszczalne w wodzie - jakie to?


• Kiedy witaminy stają się niebezpieczne,

Informacje zawarte w tym materiale mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem. Opis dotyczy substancji czynnej i został przygotowany przez farmaceutę na podstawie dostępnych źródeł medycznych, w szczególności Charakterystyk Produktów Leczniczych oraz ulotek dla pacjenta. Decyzję o zastosowaniu, zmianie dawkowania lub odstawieniu leku należy zawsze podejmować po konsultacji z lekarzem. W razie wątpliwości dotyczących leczenia, dawkowania, działań niepożądanych lub interakcji należy zasięgnąć porady medycznej.