Odporność swoista i nieswoista - rodzaje odporności

Odporność swoista i nieswoista - czym są, czym się różnią, w jaki sposób są nabywane? Poznaj podstawowe typy odporności, stanowiące o skuteczności układu immunologicznego. Zobacz, co zrobić, by lepiej chronić swój organizm przed szkodliwymi patogenami.
Kobieta ze słabą odpornością
Źródło: 123RF
Spis treści

Jakie są typy odporności?

Odporność to system naczyń połączonych, niezwykle rozległy i skomplikowany. Broniąc się przed inwazją niepożądanych patogenów, organizm ludzki stawia bariery ochronne na kilku poziomach.

System immunologiczny składa się zarówno z narządów (największym i najważniejszym z nich są jelita), skóry i błon śluzowych, jak też komórek (przede wszystkim limfocytów) i tzw. mediatorów reakcji zapalnych (m.in. cytokin).

Wyróżnia się dwa podstawowe typy odporności, z których pierwszy jest charakterystyczny dla całego gatunku ludzkiego, a drugi jest właściwy dla każdej jednostki z osobna, wiążąc się tzw. pamięcią immunologiczną, a więc zapamiętywaniem określonego patogenu. Są to:

  • odporność nieswoista (wrodzona),
  • odporność swoista (nabyta).

Dodatkowo oba wymienione podsystemy dzieli się na bierny i czynny. Czym charakteryzuje się i jak działa każdy z nich?

Odporność nieswoista (wrodzona)

Odporność nieswoista jest wrodzona i w przeważającej mierze uwarunkowana genetycznie. Rozwija się w czasie życia płodowego i w pierwszych miesiącach życia. Nie wymaga aktywacji, co oznacza, że do jej uzyskania nie jest konieczny wcześniejszy kontakt z patogenem. Odpowiadają za nią:

  • skóra i błony śluzowe - komponenty stanowiące bierną, fizyczną zaporę utrudniającą patogenom wnikanie do organizmu. Działają one za sprawą takich czynników, jak:
    • niskie pH skóry, a także błon śluzowych układu pokarmowego za sprawą kwasu solnego wydzielanego przez żołądek;
    • wytwarzanie kwasu mlekowego, za co odpowiedzialne są między innymi bytujące w jelitach bakterie probiotyczne;
    • wydzielanie śluzu dzięki ruchom migawkowym rzęsek śluzówki;
    • wytwarzanie białek kationowych - lizozymu rozkładającego ściany komórkowe bakterii oraz defensyn, destrukcyjnych wobec bakterii, wirusów osłonkowych i pasożytów;
  • reakcje zapalne, wzbudzane w celu dezaktywacji patogenów, takie jak gorączka, kaszel, ból. Czynnikami sprawczymi są w tym przypadku:
    • knomórki NK (natural killer) odpowiedzialne za tak zwaną naturalną cytotoksyczność oraz komórki DC (dendrytyczne), prezentujące antygen oraz inicjujące odpowiedź zapalną;
    • limfocyty γδT odpowiadające za komórkową odpowiedź odpornościową, chroniące przed zakażeniami i rozwojem nowotworów;
    • limfocyty B1a, odpowiadające za rozpoznanie antygenu i wytwarzanie przeciwciał;
    • granulocyty, będące jednym z typów leukocytów (białych krwinek), wśród których wyróżnić można: obojętnochłonne (neutrofile), kwasochłonne (eozynofile) oraz zasadochłonne (bazofile);
    • makrofagi, czyli komórki żerne odpowiedzialne za tzw. fagocytozę, a więc wchłanianie i trawienie drobnoustrojów.

Odporność swoista (nabyta)

Odporność swoista jest nabyta. Nie otrzymuje się jej w procesie dziedziczenia. Do zaistnienia właściwej reakcji niezbędny jest wcześniejszy kontakt z danym patogenem – de facto mówimy więc o klasycznym hartowaniu organizmu.

W odróżnieniu od odporności nieswoistej, nabyta wytwarza się nie w kilka minut, lecz w kilka (5-7) dni. Jednak jej skuteczność w przypadku powtórnego zetknięcia się tą samą bakterią lub wirusem jest znacznie większa, a wywołanie właściwej reakcji zapalnej – niemal natychmiastowe.

Mechanizm odporności nabytej polega na prezentacji antygenów komórkom Th CD4, a następnie aktywacji odpowiedzi komórkowej i hormonalnej. Udział w tych procesach biorą:

  • komórki APC, czyli prezentujące antygen (ang.: antygen-presenting cells);
  • limfocyty B oraz T (CD4+ oraz CD8+) – komórki układu odpornościowego zaliczane do leukocytów, które bezpośrednio atakują rozpoznane antygeny;
  • przeciwciała, czyli białka wytwarzane przez limfocyty B, wiążące antygeny i neutralizujące bakterie, wirusy oraz pasożyty zewnątrzkomórkowe.

Odporność czynna

W przypadku odporności wrodzonej, podział na czynną i bierną odnosi się do rozróżnienia między barierami fizycznymi, a mechanizmami czynnościowymi. Inne kryteria przyjęte są, jeśli chodzi o odporność nabytą.

Odporność czynna swoista to taka, którą nabiera się poprzez przechorowanie (naturalna) lub zaszczepienie, a więc podanie wyizolowanej, niewielkiej, nieszkodliwej dawki antygenu, na przykład prątka gruźlicy czy wirusa HPV (sztuczna).

Dzięki tzw. pamięci immunologicznej, układ odpornościowy zapamiętuje konkretnego „intruza” i jest w stanie błyskawicznie unicestwić go w przyszłości, nie dopuszczając do rozwoju choroby w ogóle lub też wydatnie łagodząc i skracając jej przebieg.

Odporność bierna

Odporność bierna swoista przekazywana jest z mlekiem matki – w sensie jak najbardziej dosłownym. Przyjmując naturalny pokarm dziecko zwiększa możliwości obronne swojego organizmu, co stanowi jeden z najważniejszych argumentów za karmieniem piersią przynajmniej przez pierwszych 6 miesięcy życia, a najlepiej przez 24 lub nawet minimalnie dłużej.

Drugim kanałem transmisji jest łożysko – swoistą odporność bierną dziecko częściowo nabywa jeszcze w okresie ciąży. Jak łatwo zauważyć, ten typ ochrony zbliżony jest pod wieloma względami do odporności nieswoistej, różne jednak są w obu przypadkach mechanizmy reakcji obronnych.

Należy też pamiętać, że oprócz naturalnej, istnieje sztuczna odporność bierna swoista. Wytwarza się ją poprzez podanie surowicy z krwi tzw. ozdrowieńców.

Jak wzmacniać układ odpornościowy?

Układ odpornościowy można i należy wzmacniać. Istnieje wiele sposobów na poprawę jego efektywności, a należą do nich między innymi:

  • dbałość o naturalną florę bakteryjną jelit. Ta część układu pokarmowego jednocześnie stanowi największy w całym organizmie ludzkim organ systemu immunologicznego. Zaś bytujące w nim „pożyteczne” bakterie uniemożliwiają kolonizację szkodliwym patogenom. Aby zapobiegać zubożeniu flory lub ją skutecznie uzupełnić (np. po przebytej antybiotykoterapii), warto przyjmować preparaty zawierające tzw. bakterie probiotyczne;
  • dbałość o właściwą dietę, zasobną we wszystkie niezbędne witaminy i minerały lub też ich suplementacja. Od dziesięcioleci szczególną wagę przypisuje się w tym kontekście witaminie C. Jest to substancja, której organizm ludzki nie jest w stanie syntezować samodzielnie, a która jest absolutnie niezbędna, stąd konieczność przyjmowania jej z zewnątrz. Witamina C stymuluje syntezę leukocytów oraz niektórych białek pełniących rolę przeciwciał. Dodatkowo jest ona silnym antyoksydantem, zwalczającym wolne rodniki, a tym samym chroniącym komórki (także odpornościowe) przed uszkodzeniem;
  • dbałość o higienę psychiczną. Niezwykle ważne jest unikanie stresu, zwłaszcza w chronicznym wydaniu, który negatywnie odbija się na zdolności organizmu do syntezy limfocytów;
  • Nieprzegrzewanie się, nie izolowanie się od czynników atmosferycznych, unikanie skupisk ludzkich. Zwiększa to wprawdzie ryzyko zachorowania, zwłaszcza na powszechnie występujące infekcje bakteryjne i wirusowe, w istotny jednak sposób wpływa na wykształcanie się odporności swoistej.

Artykuł napisany przez
Piotr Brzózka
Dziennikarz, autor tysięcy publikacji o tematyce ekonomicznej, politycznej, społecznej oraz medycznej. Przez 15 lat związany z Dziennikiem Łódzkim i Polska TheTimes. Z wykształcenia socjolog stosunków politycznych, absolwent Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego. Po godzinach fotografuje, projektuje, maluje, tworzy muzykę.
Czytaj również

Bibliografia

  • Marta Sochocka, Zofia Błach-Olszewska, Mechanizmy wrodzonej odporności, Postepy Hig Med Dosw. (online), 2005; 59
  • Urszula Podstawka, Joanna Kopeć-Szlęzak, Komórki dendrytyczne, ich właściwości i pozyskiwanie do zastosowania w immunoterapii nowotworów, Postępy Nauk Medycznych 8/2008
  • Ewelina Dymarska, Czynniki modulujące układ odpornościowy człowieka, Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły zawodowej im. Wieltona w Legnicy nr 19(2), 2016
Więcej z kateogrii: Zdrowie
Przeczytaj artykuł
Koronawirus (COVID-19) – przyczyny, objawy i leczenie
Przeczytaj artykuł
Morfologia EOS – podwyższone eozynofile – co oznaczają?
Czy ten artykuł był dla Ciebie pomocny?
Pytanie: W jakim wieku dostrzegłaś objawy zaburzeń hormonalnych?

  >15

  15-20

  20-30

  30<

Dziękujemy za przeczytanie naszego artykułu do końca.
Jeśli chcesz być na bieżąco z informacjami na temat zdrowia i zdrowego stylu życia, zapraszamy na nasz portal ponownie!
Podobne artykuły
Koronawirus (COVID-19) – przyczyny, objawy i leczenie
Morfologia EOS – podwyższone eozynofile – co oznaczają?
Zapalenie węzłów chłonnych - szyi, pachwinowych. Objawy
Badanie słuchu u dzieci i noworodków - na czym polega?

Przychodnia online dla Ciebie

Szybka konsultacja lekarska online przez telefon.

Zacznij leczenie, przedłuż receptę na przyjmowane leki - szybko i bez kolejek.

Wybierz konsultację

Reklama

Może to Cię zainteresuje
Ból owulacyjny - ile trwa i jak go załagodzić?
Dieta ketogeniczna – na czym polega? Zasady i jadłospis
Kiszone buraki - właściwości i zastosowanie. Jak je kisić?
RDW CV - co znaczy wysokie lub niskie?
D-dimery: norma, badanie i wyniki. Przyczyny podwyższonych?

Reklama