Nowy sklep

już ON-LINE

Tętniak aorty - objawy, rokowania, leczenie

Tętniak aorty jest to odcinkowe poszerzenie aorty, którego główną przyczyną jest miażdżyca. Jakie objawy daje tętniak aorty? Jeśli doszło do pęknięcia tętniaka lub rozwarstwienia ściany aorty, należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe. Rozpoznanie tętniaka aorty brzusznej wymaga konsultacji chirurga naczyniowego, natomiast aorty piersiowej - kardiochirurga. Poznaj przyczyny, objawy oraz metody leczenia tętniaka aorty.

Spis treści

Tętniakiem nazywamy odcinkowe poszerzenie aorty powyżej 50% średnicy odpowiedniej dla wieku chorego. Ściana aorty zbudowana jest z trzech warstw: wewnętrznej (intima), środkowej (media) i zewnętrznej (przydanka). Jeśli rozszerzenie dotyczy wszystkich warstw, a ściana naczynia pozostaje nienaruszona, mówimy o tętniaku prawdziwym. Ścianę tętniaka rzekomego tworzy natomiast wyłącznie przydanka oraz otaczające tkanki. Inne podziały opierają się na lokalizacji zmiany (tętniaki aorty piersiowej i brzusznej) oraz na kształcie tętniaka (tętniaki wrzecionowate i workowate).

Tętniak aorty - przyczyny

Do przyczyn tętniaka prawdziwego zalicza się:

  • miażdżyca – stwierdzana w 95% przypadków tętniaków,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • zwyrodnienie o różnej etiologii (zespół Marfana, zespół Ehlersa-Danlosa typu IV, zwyrodnienie torbielowate aorty, zmiany związane z wiekiem),
  • zmiany zapalne (choroby zapalne naczyń, np. choroba Takayasu, infekcyjne zapalenie wsierdzia, kiła, posocznica).

Wymienione czynniki prowadzą poprzez różne mechanizmy do zaburzenia struktury ściany aorty i jej osłabienia, a w konsekwencji do poszerzenia średnicy naczynia i rozwoju tętniaka.

Przyczyny tętniaka rzekomego:

  • najczęściej jest wynikiem urazu klatki piersiowej lub jamy brzusznej,
  • może powstać również jako następstwo operacji aorty.

Jedną z przyczyn dolegliwości obserwowanych w przypadku tętniaka aorty jest ucisk masy guza na otaczające narządy i tkanki. Zajęte struktury i konsekwencje wynikające z ucisku są następujące:

  • tchawica i oskrzela – duszność;
  • przełyk – trudności w połykaniu;
  • nerw krtaniowy wsteczny – chrypka;
  • zwoje nerwowe układu współczulnego – zespół Hornera;
  • żyła główna górna – obrzęk twarzy, szyi i górnej części klatki piersiowej;
  • kręgosłup, struktury kostne klatki piersiowej – ból.
 

Tętniak aorty - przyczyny niedokrwienia

Odcinkowe poszerzenie światła aorty powoduje zaburzenia przepływu krwi; przepływ traci swój uporządkowany charakter i staje się bardziej burzliwy. Sprzyja to powstawaniu skrzeplin, które mogą następnie oderwać się od ściany tętniaka i zostać przeniesione wraz z krwią do mniejszych naczyń, stając się źródłem zatoru. Zamknięcie światła tętnic doprowadzających krew do narządów prowadzi do ich ostrego niedokrwienia i niewydolności. Jest to jeden z mechanizmów niedokrwienia serca, mózgu, nerek, jelit lub kończyn dolnych u osób z tętniakiem aorty.

Inna przyczyna niedokrwienia związana jest z rozwarstwieniem aorty. Rozwarstwienie powoduje, że ujścia tętnic odchodzących od aorty (np. tętnice wieńcowe, nerkowe, krezkowe) zostają zablokowane; w efekcie zaopatrywane przez nie narządy ulegają niedokrwieniu. Rozwarstwienie częściej dotyczy aorty piersiowej.
Wstrząs pojawiający się w przypadku rozwarstwienia lub pęknięcia tętniaka wynika z utraty dużej ilości krwi. Krwotok do światła przewodu pokarmowego wywołuje krwiste biegunki lub wymioty, a wynaczynienie krwi do jamy otrzewnej – powiększenie obwodu brzucha.

  1. Wiek – większość tętniaków rozwija się między 50. a 70. rokiem życia.
  2. Płeć – przewaga płci męskiej; w przypadku tętniaków aorty brzusznej przewaga jest nawet dziesięciokrotna.
  3. Czynniki ryzyka miażdżycy:
  • nadciśnienie tętnicze,
  • zaburzenia lipidowe (wysokie stężenia cholesterolu całkowitego i LDL przy niskim stężeniu HDL),
  • otyłość (BMI > 25 kg/m2),
  • palenie tytoniu,
  • siedzący tryb życia.

Nadciśnienie tętnicze jest też samodzielnym czynnikiem ryzyka pęknięcia tętniaka oraz rozwarstwienia aorty. Niebezpieczny jest także gwałtowny wzrost wartości ciśnienia, np. podczas podnoszenia ciężarów czy w związku z nadużywaniem kokainy. Do rozwarstwienia predysponuje również ciąża – kobiety ciężarne stanowią największą grupę wśród młodych osób z rozwarstwieniem aorty.

Reklama

Tętniak aorty - objawy

Choć tętniaki na wczesnym etapie rozwoju mogą nie dawać żadnych objawów i często są wykrywane przypadkowo, wymagają bacznej obserwacji ze względu na możliwość progresji choroby i wystąpienia groźnych powikłań, tj. pęknięcia lub rozwarstwienia tętniaka. Eliminacja czynników ryzyka, wczesna diagnostyka i włączenie odpowiedniego leczenia pozwalają ograniczyć skutki tej potencjalnie śmiertelnej choroby. Objawy tętniaka aorty zależą od jego umiejscowienia, wielkości oraz dynamiki narastania zmian.

Objawy tętniaka aorty piersiowej:

  • silny, stały ból w klatce piersiowej i plecach o charakterze przeszywającym,
  • chrypka, kaszel,
  • duszność,
  • krwioplucie,
  • zespół Hornera (rzadko), czyli opadanie powieki, zapadnięcie gałki ocznej, zwężenie źrenicy i zaburzenia potliwości po jednej stronie twarzy,
  • niekiedy obrzęk twarzy, szyi i górnej części klatki piersiowej,
  • czasem mogą pojawić się objawy niewydolności serca lub zaburzeń krążenia mózgowego (zawroty głowy, zaburzenia widzenia, mowy, itd.), a nawet udaru mózgu.

Objawy tętniaka aorty brzusznej:

  • stały ból śródbrzusza lub okolicy lędźwiowej o charakterze gniotącym; może promieniować do ud i krocza. Natężenie bólu zwykle zmniejsza leżenie na plecach z nogami zgiętymi w kolanach;
  • czasem występują objawy ostrego niedokrwienia kończyn dolnych (niebiesko zabarwione, zmienione martwiczo palce stóp), nerek (skąpomocz) oraz jelita (nagły bardzo silny ból brzucha oraz intensywna biegunka);
  • tętniak może być wyczuwalny palpacyjnie w postaci tętniącego, bolesnego guza.

Zazwyczaj tętniak aorty brzusznej nie daje jednak żadnych objawów i jest wykrywany przypadkowo podczas badań wykonywanych z innych przyczyn.

Pęknięcie tętniaka aorty - objawy

Pęknięcie tętniaka aorty wiąże się z wystąpieniem bardzo silnego bólu oraz objawów wstrząsu:

  • bladość skóry,
  • przyspieszenie tętna i oddechu,
  • spadek ciśnienia,
  • poty,
  • zaburzenia świadomości.

W zależności od tego, gdzie gromadzi się wynaczyniona krew, mogą wystąpić również takie objawy, jak:

  • powiększenia obwodu brzucha,
  • krwiak okolicy krocza i moszny,
  • krwista biegunka lub krwawe wymioty.

Rozwarstwienie aorty - objawy

Jeśli dochodzi do rozwarstwienia aorty, obok objawów wstrząsu pojawia się silny ból klatki piersiowej lub ból pleców promieniujący do brzucha oraz objawy niedokrwienia i niewydolności wielu narządów:

Może wystąpić również omdlenie bez innych towarzyszących objawów.

Tętniak aorty - wezwij pogotowie ratunkowe

Objawy pęknięcia tętniaka lub rozwarstwienia ściany aorty wymagają natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego. Wszystkie wymienione objawy, które mogą sugerować obecność tętniaka wymagają pilnej konsultacji lekarskiej ze względu na możliwość szybkiej progresji choroby i wystąpienia stany zagrożenia życia. Jeśli objawy pojawiają się nagle i rozwijają się gwałtownie, należy wezwać pogotowie ratunkowe.

Tętniak rzekomy a rozwartwiający

Uraz mechaniczny prowadzi do uszkodzenia wewnętrznej i środkowej warstwy ściany naczynia; tętniak jest więc ograniczony jedynie przez cienką warstwę przydanki lub tkanki łącznej. Wewnętrzną powierzchnię ściany tętniaka rzekomego często pokrywa skrzep, który może stać się źródłem zatorów. Tętniak rzekomy aorty spotykany jest rzadko, gdyż większość przypadków poważnych urazów aorty związana jest z masywnym krwotokiem i zgonem.

Do powstania tętniaka rozwarstwiającego predysponuje przede wszystkim nadciśnienie tętnicze (występuje w 70-90% rozwarstwień). Powikłanie to częściej występuje również w przypadku zespołu Marfana, wad zastawki aorty (np. zastawka dwupłatkowa), koarktacji (zwężenia) cieśni aorty, zespołu Turnera, a także urazów i stanów zapalnych aorty. Rozwarstwienie polega na uszkodzeniu błony wewnętrznej, przedostaniu się krwi do wnętrza ściany naczyniowej i oddzieleniu od siebie jej poszczególnych warstw. Skutkiem jest powstanie dodatkowego, nieprawidłowego światła aorty.

Tętniak aorty - diagnostyka

Stwierdzenie tętniaka aorty brzusznej wymaga konsultacji chirurga naczyniowego, a w przypadku tętniaka aorty piersiowej – kardiochirurga. W czasie wizyty u lekarza warto zapytać o sposoby radzenia sobie z chorobą w swojej codzienności. Czasem pacjenci mają problemy z określeniem, jaki rodzaj wysiłku fizycznego może być jeszcze uważany za bezpieczny, a jaki w ich przypadku jest przeciwwskazany.

Wątpliwości mogą dotyczyć także diety lub przebiegu leczenia. Warto na bieżąco wyjaśniać problematyczne kwestie, gdyż ułatwia to współpracę i proces terapeutyczny. Poniższe pytania i odpowiedzi mogą pomóc w uświadomieniu sobie niektórych zagadnień związanych z chorobą.

Tętniak aorty - najczęściej zadawane pytania

Czy można zahamować rozwój tętniaka?

Odpowiedni styl życia oraz przyjmowanie beta-blokerów może zmniejszyć tempo progresji choroby; zwykle jednak nie udaje się całkowicie zatrzymać stopniowego powiększania średnicy aorty.

Czy operacja zawsze jest konieczna?

Jeśli tętniak jest mały i bezobjawowy, początkowo można włączyć leczenie zachowawcze. Jednakże ze względu na postępujący charakter choroby oraz zagrożenie pęknięciem lub rozwarstwieniem, zwykle po pewnym czasie konieczny jest zabieg operacyjny. Tętniaki, które nie są operowane, rokują źle.

Jak należy postępować po operacji?

Do czasu zagojenia rany operacyjnej należy unikać ciepłych kąpieli, a korzystać z prysznica. W razie pojawienia się wydzieliny ropnej w ranie lub gorączki należy skonsultować się z lekarzem. Powrót do aktywności fizycznej powinien być stopniowy, a wysiłek dostosowany do stanu chorego.

Czy osoby z tętniakiem aorty powinny unikać wysiłku fizycznego?

Przeciwwskazany jest jedynie wysiłek powodujący nagły wzrost ciśnienia tętniczego (np. dźwiganie ciężkich przedmiotów). Umiarkowany wysiłek wzmacniający kondycję jest zalecany, gdyż jest jednym z podstawowych elementów walki z miażdżycą, na podłożu której najczęściej rozwija się tętniak. Oczywiście wysiłek powinien być dostosowany do stanu chorego.

Tętniak aorty - badania

Rozpoznanie tętniaka aorty jest możliwe głównie dzięki badaniom obrazowym. Ponieważ choroba często nie daje objawów klinicznych, tętniak może być znaleziskiem przypadkowym, stwierdzonym przy okazji badań wykonywanych z innych wskazań. Podstawowymi metodami diagnostycznymi są:

  • zdjęcie przeglądowe klatki piersiowej (rtg) – może uwidocznić poszerzenie aorty piersiowej;
  • ultrasonografia (USG) – podstawowe badanie wykrywające tętniaki aorty brzusznej;
  • badanie echokardiograficzne – służy do oceny poszerzenia aorty piersiowej; wykorzystywane są sondy przezklatkowa i przezprzełykowa, w zależności od odcinka aorty, który chcemy obejrzeć;
  • tomografia komputerowa z opcją obrazowania naczyń (angio-TK) – pozwala ocenić dokładnie wielkość tętniaka, jego położenie i relację z sąsiadującymi strukturami;
  • rezonans magnetyczny z opcją obrazowania naczyń (angio-MR) – jest badaniem jeszcze bardziej precyzyjnym, choć mniej dostępnym i wymagającym więcej czasu niż angio-TK.

Rodzaj i kolejność wykonywanych badań zależy od tempa narastania objawów i stanu chorego. W przypadku powikłanego tętniaka (pęknięcie, rozwarstwienie) pierwszymi wykonywanymi badaniami są zwykle USG lub echokardiografia, ze względu na dużą dostępność, krótki czas badania oraz możliwość stałej kontroli stanu pacjenta (której nie można zapewnić np. w czasie wykonywania TK czy MRI).

Jeśli natomiast tętniak nie wymaga szybkiej interwencji chirurgicznej (np. wykryty przypadkowo bezobjawowy tętniak aorty brzusznej), przed wykonaniem ewentualnej operacji przeprowadza się dokładne badania obrazowe celem precyzyjnego zaplanowania zabiegu.

Tętniak aorty - leczenie

Leczenie tętniaków aorty może być zachowawcze lub operacyjne, w zależności od:

  • wielkości guza,
  • tempa progresji,
  • umiejscowienia,
  • stanu chorego.

Leczenie zachowawcze obejmuje podawanie beta-blokerów (proplanolol), czyli leków obniżających ciśnienie tętnicze i zwalniających częstość pracy serca. Stosowane są przewlekle, w formie doustnej. Zwalniają tempo przyrostu tętniaka, zwłaszcza aorty brzusznej, nie wpływają jednak na częstość pęknięć.

Inna metodą zabiegowego leczenia tętniaków aorty jest wszczepianie stentgraftu, czyli stentu (rodzaj rozprężanej metalowej siatki) pokrytego cienką protezą naczyniową. Stentgraft wprowadzany jest cewnikiem naczyniowym przez tętnicę biodrową. Po umocowaniu wewnątrz naczynia krew płynie wyłącznie przez protezę, a pozostała część światła tętniaka zostaje wyłączona z krążenia. Metoda ta zarezerwowana jest dla chorych obciążonych dużym ryzykiem zgonu podczas operacji metodą klasyczną. Jej wadą jest możliwość nawrotów i wynikająca stąd konieczność okresowych kontroli.

Tętniak aorty - operacja

Wskazaniami do leczenia operacyjnego są:

  • pęknięcie tętniaka;
  • każde rozwarstwienie aorty typu A (obejmujące aortę wstępującą);
  • powikłane rozwarstwienie aorty typu B (nie obejmujące aorty wstępującej) – operację należy wykonać, jeśli pomimo leczenia zachowawczego aorta ulega dalszemu poszerzeniu, występują objawy niedokrwienia narządów lub utrzymują się dolegliwości bólowe;
  • wszystkie tętniaki objawowe;
  • tętniak aorty piersiowej o średnicy > 60 mm;
  • tętniak aorty brzusznej o średnicy > 55 mm;
  • tętniak, którego średnica zwiększa się o 5 mm lub więcej w ciągu 6 miesięcy.

Klasyczne leczenie operacyjne polega na wycięciu tętniaka i wszczepieniu w miejsce usuniętego fragmentu aorty protezy naczyniowej. Następnie do protezy należy wszyć końce tętnic odchodzących od aorty, które wcześniej zostały odpreparowane od tętniaka. Operacja charakteryzuje się różnym stopniem trudności i zróżnicowanym odsetkiem powikłań, w tym śmiertelnych, w zależności m.in. od lokalizacji tętniaka, jego rozległości i stanu chorego. Większość operacji przeprowadzana jest w krążeniu pozaustrojowym, a niektóre wykorzystują również hipotermię (obniżenie temperatury ciała), aby zwiększyć czas bezpiecznego niedokrwienia mózgu (podczas operacji tętniaków łuku aorty).

O pilności operacji decyduje tempo narastania objawów oraz stan chorego. W przypadku pęknięcia tętniaka pierwsza pomoc polega na próbie leczenia wstrząsu. Jeśli doszło do rozwarstwienia aorty, przed operacją należy podać lek przeciwbólowy (morfina) oraz leki obniżające ciśnienie tętnicze (beta-blokery, nitrogliceryna, nitroprusydek sodu).

W przypadku bezobjawowych tętniaków podlegających regularnemu monitorowaniu możliwe jest dokładne zaplanowanie operacji.

Tętniak aorty - zapobieganie

Głównym sposobem zapobiegania tętniakom aorty jest profilaktyka chorób układu krążenia, przede wszystkim miażdżycy. Obejmuje ona:

  1. Zaprzestanie palenia tytoniu.
  2. Zdrową dietę – dieta powinna być oparta na produktach zbożowych (ciemne pieczywo, kasza, płatki zbożowe) oraz zawierać dużą ilość warzyw i owoców. Należy spożywać chude mleko i jego niskotłuszczowe przetwory, zastępować czerwone mięso drobiem oraz rybami, unikać cukrów prostych zawartych w słodyczach i ograniczyć spożycie soli.
  3. Aktywność fizyczną – co najmniej 30 minut umiarkowanego wysiłku każdego dnia. Należy unikać forsownego wysiłku związanego ze wzrostem ciśnienia krwi (podnoszenie ciężarów); preferowana jest aktywność poprawiająca kondycję (spacery, jogging, jazda na rowerze, pływanie).
  4. Utrzymanie masy ciała w granicach normy dla płci i wieku (BMI 19-25 kg/m2).
  5. Wczesne rozpoznawanie i leczenie nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, zaburzeń lipidowych – pomocne są pomiary ciśnienia krwi (wykonywane samodzielnie w domu lub podczas każdej wizyty lekarskiej) oraz okresowa kontrola stężenia glukozy oraz parametrów gospodarki lipidowej we krwi. W razie stwierdzenia zaburzeń należy zmodyfikować tryb życia, a w razie konieczności włączyć również leczenia farmakologiczne.

Tętniak aorty - życie z chorobą

Rozpoznanie tętniaka aorty nie pozostaje bez wpływu na dalsze życie pacjenta. Nawet jeśli zmiana została wykryta przypadkowo i nie daje żadnych objawów, konieczne jest przestrzeganie kilku zasad, które pozwolą bezpiecznie monitorować chorobę i wybrać odpowiedni moment do wykonania ewentualnej operacji:

  1. Jeśli zastosowano leczenie zachowawcze, należy regularnie przyjmować zalecaną dawkę beta-blokeru.
  2. Należy okresowo monitorować postęp choroby, zwykle za pomocą echokardiografii w przypadku tętniaka aorty piersiowej i USG w przypadku tętniak aorty brzusznej. Częstość kontroli zależy m.in. od wielkości tętniaka, progresji zmiany i współistniejących chorób. Dla przykładu tętniak aorty brzusznej o średnicy 25-30 mm zwykle wymaga kontrolnego USG co 5 lat, 30-40 mm co 2 lata, 40-45 mm co rok, a 45-50 mm co pół roku.
  3. Regularnemu monitorowaniu podlegać powinno również ciśnienie tętnicze. Pacjenci powinni unikać sytuacji związanych ze wzrostem ciśnienia tętniczego: dźwigania ciężkich przedmiotów, ćwiczeń izometrycznych (np. podnoszenie ciężarów), forsownego wysiłku, stresu, nadmiaru kofeiny, używek (papierosy, amfetamina, kokaina).
  4. Dieta powinna być zdrowa i urozmaicona; należy unikać słonych potraw, ponieważ sprzyjają nadciśnieniu.
  5. Należy uregulować oddawanie stolca (zaparcia wiążą się z gwałtownym wzrostem ciśnienia w jamie brzusznej i mogą sprzyjać pęknięciu tętniaka). Pomocne może być spożywanie dużej ilości warzyw i owoców, unikanie słodyczy, przyjmowanie większej ilości płynów lub wypijanie przed śniadaniem szklanki wody z miodem. Jeśli te sposoby okażą się nieskuteczne, można zaopatrzyć się w czopki glicerynowe lub laktulozę w syropie.
  6. W przypadku pojawienia się silnego bólu w klatce piersiowej lub bólu brzucha, omdlenia czy nagłego spadku ciśnienia z przyspieszeniem tętna należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe.

Reklama

Tętniak aorty - ankieta

Co wiesz na temat tętniaka aorty?

Poniższa ankieta ma na celu sprawdzenie Twojej wiedzy na temat tętniaka aorty. Znajomość istoty tej choroby, jej objawów, diagnostyki i możliwości leczenia pozwala na bardziej świadomy udział w procesie terapeutycznym. Współpraca pacjenta z lekarzem jest szczególnie pożądana w przypadku chorób stanowiących potencjalne zagrożenie życia, do których należy tętniak aorty.

1. Tętniak aorty:
a) zwykle jest wadą wrodzoną
b) najczęściej rozwija się na podłożu miażdżycy
c) może ulec samoistnemu wyleczeniu
d) występuje wyłącznie po 50 roku życia.

Odp: B
Najczęstszą przyczyną tętniaka aorty jest miażdżyca. Poszerzenie aorty występuje również w pewnych wrodzonych chorobach (zespół Marfana), są to jednak rzadsze przypadki. Częstość zachorowania rośnie wraz z wiekiem, ale tętniaki aorty spotykane są również u osób młodych (często u ciężarnych). Tętniaki zawsze wymagają postępowania farmakologicznego lub operacyjnego.

2. Objawem alarmującym, który wymaga wezwania pogotowia ratunkowego, jest:
a) silny przeszywający ból klatki piersiowej i pleców
b) przyspieszone tętno przy spadku ciśnienie
c) nagłe omdlenie bez innych objawów
d) wszystkie powyższe.

Odp: D
Wszystkie wymienione objawy mogą świadczyć o pęknięciu tętniaka lub rozwarstwieniu aorty, które są stanem zagrożenia życia i wymagają natychmiastowej interwencji.

3. Osoba z tętniakiem aorty nie powinna:
a) wchodzić po schodach
b) jeździć na rowerze
c) robić pompek
d) spacerować.

Odp: C
Podczas pompek, podobnie jak podczas podnoszenia ciężarów, dochodzi do zamknięcia głośni, gwałtownego wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej oraz ciśnienia tętniczego, co może spowodować pęknięcie tętniaka. Pozostałe ćwiczenia należą do aktywności poprawiających ogólną wydolność organizmu i mogą być w umiarkowanym zakresie wykonywane przez osoby z tętniakiem aorty.

4. Dieta osób z tętniakiem aorty powinna zawierać:
a) dużo błonnika
b) dwa razy większą ilość białka niż dieta osób zdrowych
c) przewagę tłuszczów zwierzęcych
d) wszystkie powyższe.

Odp: A
Błonnik zawarty w warzywach, owocach i produktach zbożowych chroni przed zaparciami oraz stanowi podstawę diety hamującej rozwój miażdżycy. Pozostałe propozycje nie mają uzasadnienia u chorych z tętniakiem aorty.

5. Leczenie bezobjawowego tętniaka aorty jest:
a) zawsze zachowawcze
b) zawsze operacyjne
c) zależne od wielkości tętniaka
d) tętniaki bezobjawowe nie wymagają leczenia.

Odp: C
Wskazaniem do leczenia operacyjnego bezobjawowego tętniaka aorty brzusznej jest jego średnica >55mm, a w przypadku tętniaka aorty piersiowej >60mm; zabieg wykonuje się również przy tempie progresji >5mm/6miesięcy. Pozostałe przypadki można leczyć zachowawczo.

Punktacja:
5-4 pkt
Twoja znajomość zagadnienia jest bardzo dobra. Potrafisz rozpoznać zagrożenie związane z tętniakiem aorty i wdrożyć odpowiednie postępowanie.
3-2 pkt
Wykazujesz pewną znajomość tematu, jednak niektóre wiadomości wymagają jeszcze uzupełnienia.
1-0 pkt
Warto powrócić do niektórych zagadnień związanych tematem, aby lepiej współpracować z lekarzem w procesie terapeutycznym. Opanowanie podstawowej wiedzy o chorobie pozwoli Ci uzyskać lepsze efekty leczenia.

Czytaj też:


 

Bibliografia

  • W. Noszczyk, Chirurgia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007
  • G. Herold, Medycyna wewnętrzna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003
  • A. Szczeklik, Choroby wewnętrzne - kompendium, Medycyna Praktyczna, Kraków 2009
  • H.P. Wolff, T.R.Weihrauch, Terapia internistyczna, Urban&Partner, Wrocław 2003