Mirtazapina (łac. Mirtazapinum): jak działa i na co pomaga?

Mirtazapina – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy mirtazapina to lek psychotropowy?

Mirtazapina jest lekiem przeciwdepresyjnym wpływającym na ośrodkowy układ nerwowy. Potocznie bywa określana mianem leku psychotropowego, jednak w rozumieniu polskiego prawa farmaceutycznego nie należy do substancji psychotropowych objętych szczególną kontrolą. Lek ten wydawany jest wyłącznie na receptę.

Czy mirtazapina usypia?

Mirtazapina wykazuje wyraźne działanie nasenne, zwłaszcza w niższych dawkach, co wynika z jej silnego działania przeciwhistaminowego. U wielu pacjentów senność pojawia się już po pierwszej dawce, dlatego lek zazwyczaj przyjmuje się wieczorem lub przed snem.

Czy mirtazapina łagodzi lęk?

Tak, mirtazapina działa również przeciwlękowo – jej właściwości uspokajające mogą przynosić ulgę osobom zmagającym się z lękiem towarzyszącym depresji. Efekt ten jest często odczuwalny wcześniej niż pełne działanie przeciwdepresyjne.

Czy mirtazapina uzależnia?

Mirtazapina nie wywołuje uzależnienia fizycznego w klasycznym rozumieniu tego słowa, jednak nagłe odstawienie leku może prowadzić do objawów z odstawienia. Z tego powodu dawkę należy zawsze zmniejszać stopniowo, pod kontrolą lekarza.

Czy długotrwałe przyjmowanie mirtazapiny jest szkodliwe?

Długotrwałe stosowanie mirtazapiny jest uznawane za bezpieczne, o ile odbywa się pod regularną kontrolą lekarską. Jak w przypadku każdego leku wpływającego na ośrodkowy układ nerwowy, lekarz prowadzący ocenia stosunek korzyści do ryzyka i w razie potrzeby modyfikuje terapię.

Dlaczego po mirtazapinie się tyje?

Przyrost masy ciała jest jednym z najczęstszych działań niepożądanych mirtazapiny – wynika przede wszystkim ze zwiększonego apetytu, który substancja wywołuje poprzez blokadę receptorów histaminowych H1. Osoby przyjmujące mirtazapinę powinny zwracać uwagę na sposób odżywiania i w razie problemów omówić tę kwestię z lekarzem.

Dlaczego odstawienie mirtazapiny jest tak złe?

Nagłe odstawienie mirtazapiny może powodować objawy takie jak drażliwość, nudności, bezsenność, lęk czy bóle głowy, potocznie zwane „zespołem odstawiennym". Objawy te nie oznaczają uzależnienia, lecz są reakcją organizmu na gwałtowną zmianę poziomu substancji – dlatego odstawianie leku musi przebiegać stopniowo, zgodnie z zaleceniami lekarza.

Jak dokładnie działa mirtazapina?

Mirtazapina wyróżnia się na tle innych leków przeciwdepresyjnych oryginalnym mechanizmem działania. W przeciwieństwie do popularnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) czy noradrenaliny (SNRI), mirtazapina nie blokuje transporterów neuroprzekaźników, lecz działa na poziomie receptorów presynaptycznych.

Substancja blokuje tzw. receptory alfa-2-adrenergiczne – autoreceptory i heteroreceptory zlokalizowane na zakończeniach nerwowych. Normalnie te receptory działają jak „hamulce" – ograniczają uwalnianie noradrenaliny i serotoniny. Zablokowanie ich przez mirtazapinę znosi to hamowanie, co prowadzi do zwiększonego wydzielania obu neuroprzekaźników w synapsach mózgowych. Jednocześnie mirtazapina selektywnie pobudza określone podtypy receptorów serotoninowych (5-HT1), blokując jednocześnie receptory 5-HT2 i 5-HT3 – dzięki temu jej działanie serotoninergiczne jest ukierunkowane i niesie mniejsze ryzyko charakterystycznych dla SSRI skutków ubocznych, takich jak nudności czy zaburzenia seksualne.

Silna blokada receptorów histaminowych H1 odpowiada natomiast za wyraźne działanie uspokajające i nasenne mirtazapiny, szczególnie zauważalne przy niższych dawkach. Paradoksalnie, w wyższych dawkach noradrenalina „przełamuje" ten efekt, dlatego mirtazapina 30 mg lub 45 mg może być mniej usypiająca niż mirtazapina 15 mg.

Wskazania: kiedy stosować mirtazapinę?

Podstawowym wskazaniem do stosowania mirtazapiny są epizody dużej depresji. Substancja jest szczególnie ceniona w przypadkach depresji przebiegającej z nasilonymi objawami lękowymi, bezsennością, utratą apetytu lub pobudzeniem psychoruchowym – jej profil farmakologiczny pozwala na jednoczesne adresowanie kilku objawów naraz.

Mirtazapina na sen jest pomocna u pacjentów z depresją, u których zaburzenia snu stanowią dominujący lub szczególnie uciążliwy objaw. Poprawa jakości snu następuje często już w pierwszych dniach leczenia, zanim w pełni rozwiną się efekty przeciwdepresyjne.

Poza klasyczną depresją, mirtazapina bywa stosowana pomocniczo w zaburzeniach lękowych, a w psychiatrii i medycynie paliatywnej sięga się po nią również w przypadku braku apetytu i utraty masy ciała – właśnie ze względu właściwości pobudzające apetyt. Zastosowania te zawsze wymagają indywidualnej oceny lekarskiej i nie mogą być podejmowane na własną rękę.

Wiele osób pyta, kiedy mirtazapina zaczyna działać przeciwdepresyjnie. Pełny efekt terapeutyczny pojawia się zazwyczaj po 2–4 tygodniach regularnego stosowania, choć poprawa snu i zmniejszenie lęku mogą być odczuwalne znacznie wcześniej. Brak natychmiastowej poprawy nastroju nie oznacza nieskuteczności leku.

Mirtazapina: przeciwwskazania i środki ostrożności

Mirtazapiny nie należy stosować u osób z nadwrażliwością na tę substancję lub na którykolwiek składnik preparatu. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest jednoczesne stosowanie inhibitorów monoaminooksydazy (IMAO) – połączenie to może prowadzić do groźnego dla życia zespołu serotoninowego. Po zakończeniu terapii IMAO należy odczekać co najmniej 14 dni przed rozpoczęciem leczenia mirtazapiną.

Szczególną ostrożność należy zachować u osób z:

• chorobami serca, zaburzeniami rytmu serca lub niskim ciśnieniem tętniczym,
• padaczką lub innymi zaburzeniami neurologicznymi,
• ciężką niewydolnością nerek lub wątroby,
• jaskrą z wąskim kątem przesączania,
• cukrzycą (mirtazapina może wpływać na kontrolę glikemii),
• przerostem gruczołu krokowego lub trudnościami z oddawaniem moczu.

Stosowanie mirtazapiny w ciąży i w okresie karmienia piersią wymaga szczegółowej oceny przez lekarza – substancja powinna być podawana tylko wtedy, gdy korzyści dla matki zdecydowanie przeważają nad potencjalnym ryzykiem dla dziecka. U dzieci i młodzieży mirtazapina może paradoksalnie nasilać myśli samobójcze, co wymaga szczególnego nadzoru w tej grupie wiekowej, zwłaszcza na początku leczenia.

Osoby starsze są wrażliwsze na działanie uspokajające mirtazapiny i związane z nim ryzyko upadków – konieczna jest ostrożność przy doborze dawkowania.

Jak prawidłowo stosować i dawkować mirtazapinę?

Mirtazapina jest lekiem przyjmowanym doustnie, zazwyczaj raz na dobę – ze względu na działanie nasenne zdecydowanie zaleca się jej przyjmowanie wieczorem, przed snem. Preparat można przyjmować niezależnie od posiłków.

Leczenie mirtazapiną zawsze prowadzone jest pod nadzorem lekarza, który dobiera dawkowanie indywidualnie do stanu pacjenta i jego odpowiedzi na terapię. Powszechną praktyką jest rozpoczynanie od niższej dawki, którą lekarz może stopniowo zwiększać. Dostępne dawki to zazwyczaj 15 mg, 30 mg oraz 45 mg – jednak ich dobór należy wyłącznie do lekarza prowadzącego.

Kluczowe znaczenie ma regularność stosowania – mirtazapina powinna być przyjmowana codziennie, o tej samej porze, nawet gdy pacjent czuje się lepiej. Samowolne odstawianie lub zmiana dawki bez konsultacji z lekarzem jest niedopuszczalna i może prowadzić do nawrotu choroby lub objawów odstawiennych. Jeśli pacjent zapomni przyjąć dawkę, nie powinien podwajać kolejnej – należy postąpić zgodnie z zaleceniami lekarza lub ulotką preparatu.

Mirtazapina: możliwe działania niepożądane

Jak każda substancja czynna, mirtazapina może wywoływać działania niepożądane. Warto je znać, by nie mylić ich z objawami choroby i wiedzieć, kiedy należy skontaktować się z lekarzem.

Do najczęstszych skutków ubocznych mirtazapiny należą:

• senność i zmęczenie – szczególnie nasilone na początku leczenia i przy niższych dawkach,
• zwiększony apetyt i przyrost masy ciała – wynikające z blokady receptorów histaminowych; są to jedne z najbardziej dotkliwych dla pacjentów skutków ubocznych,
• suchość w ustach – stosunkowo częsta i zazwyczaj przemijająca,
• zawroty głowy – mogą być nasilone przy wstawaniu z pozycji leżącej (tzw. hipotonia ortostatyczna),
• obrzęki obwodowe – zwłaszcza kończyn dolnych,
• zaparcia.

Rzadziej mogą wystąpić: drżenie, bóle głowy, nudności, a w pojedynczych przypadkach – nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych (np. wzrost aktywności enzymów wątrobowych lub zmiany w morfologii krwi, w tym agranulocytoza – stan wymagający natychmiastowej konsultacji lekarskiej, szczególnie gdy towarzyszą mu gorączka, ból gardła lub inne oznaki infekcji).

Mirtazapina, inaczej niż leki z grupy SSRI, stosunkowo rzadko powoduje zaburzenia seksualne, co dla wielu pacjentów jest istotną zaletą tej substancji. Niemniej każdy niepokojący objaw w trakcie leczenia powinien być zgłoszony lekarzowi lub farmaceucie.

Interakcje: z czym nie łączyć mirtazapiny?

Mirtazapina a alkohol to połączenie, którego należy kategorycznie unikać. Alkohol nasila działanie uspokajające i depresyjne mirtazapiny na ośrodkowy układ nerwowy, co może prowadzić do nadmiernej sedacji, zaburzeń koordynacji i innych poważnych powikłań. Całkowita abstynencja alkoholowa jest rekomendowana przez cały okres leczenia.

Najważniejszą i najniebezpieczniejszą interakcją jest jednoczesne stosowanie mirtazapiny z inhibitorami MAO (IMAO). Połączenie to grozi rozwojem zespołu serotoninowego – potencjalnie śmiertelnego stanu przebiegającego z gorączką, drżeniami, sztywnością mięśni i zaburzeniami świadomości. Ta sama zasada obowiązuje przy jednoczesnym stosowaniu linezolidu lub błękitu metylenowego.

Ostrożność wymagana jest przy łączeniu mirtazapiny z:

• innymi lekami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy (leki nasenne, uspokajające, benzodiazepiny, opioidy) – ryzyko sumowania się działania hamującego na OUN,
• lekami wydłużającymi odstęp QT w zapisie EKG – ryzyko zaburzeń rytmu serca,
• lekami metabolizowanymi przez cytochrom P450 (CYP3A4, CYP1A2) – możliwe zmiany stężeń obu substancji we krwi,
• dziurawcem zwyczajnym (Hypericum perforatum) – ryzyko zespołu serotoninowego.

Przed rozpoczęciem lub zmianą jakiegokolwiek leczenia pacjent powinien poinformować lekarza i farmaceutę o wszystkich przyjmowanych lekach, suplementach diety i preparatach ziołowych – tylko kompleksowa informacja pozwala bezpiecznie zaplanować terapię.

Czytaj także:

• Zaburzenia lękowe - objawy i leczenie. Czy są uleczalne?
• Leki na depresję - rodzaje i działanie antydepresantów
• Geriatra: czym się zajmuje i co leczy ten lekarz? Wizyty

Informacje zawarte w tym materiale mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem. Opis dotyczy substancji czynnej i został przygotowany przez farmaceutę na podstawie dostępnych źródeł medycznych, w szczególności Charakterystyk Produktów Leczniczych oraz ulotek dla pacjenta. Decyzję o zastosowaniu, zmianie dawkowania lub odstawieniu leku należy zawsze podejmować po konsultacji z lekarzem. W razie wątpliwości dotyczących leczenia, dawkowania, działań niepożądanych lub interakcji należy zasięgnąć porady medycznej.