Znajdź chorobę

Wirus brodawczaka ludzkiego HPV - objawy, leczenie

Wirus HPV to infekcja, do której dochodzi poprzez kontakty płciowe. Poza bezpiecznym współżyciem, najlepszymi formami zapobiegania chorobie są: zastosowanie szczepienia oraz częste wykonywanie badań cytologicznych. Poznaj przyczyny, objawy oraz metody leczenia wirusa HPV.

Zakażenie wirusem HPV jest niezwykle powszechne i jest jedną z najczęstszych infekcji przenoszonych drogą płciową. Szacuje się, że na całym świecie wirusem HPV zakażonych jest około 630 milionów ludzi, a w pewnym momencie swojego życia około połowa aktywnych seksualnie kobiet i mężczyzn zostaje zainfekowana wirusem HPV. Zakażenie jest najbardziej rozpowszechnione wśród osób w wieku 15-28 lat.

Wirus HPV - typy

Istnieje ponad 100 typów wirusa HPV, w tym około 30 typów jest odpowiedzialnych za infekcje narządów moczowo-płciowych kobiet i mężczyzn, a wśród pozostałych typów znajdują się wirusy atakujące skórę i błonę śluzową jamy nosowo-gardłowej. Większość zakażeń przebiega bezobjawowo i ustępuje samoistnie średnio po około 2 latach, a osoby zakażone często nie zdają sobie nawet z tego sprawy.

Wirus brodawczaka a rozwój raka

Wirusy HPV posiadają różny potencjał onkogenny – niektóre z nich wywołują łagodne zmiany na skórze i błonach śluzowych (tzw. brodawki), inne mogą być główną przyczyną rozwoju raka:

  • szyjki macicy, 
  • sromu,
  • pochwy,
  • odbytu,
  • penisa,
  • jamy ustnej,
  • gardła.

Rozwój zmian przednowotworowych i nowotworowych w obrębie szyjki macicy dotyczy głównie kobiet po 35. roku życia, narażonych na przetrwałą infekcję wirusową wirusami z grupy wysokiego ryzyka tzw. onkogennymi (głównie typ 16 i 18 HPV).

Wirus HPV - czynniki ryzyka

Do czynników ryzyka zakażenia wirusem HPV należy:

  • infekcja HPV u partnera,
  • wczesne rozpoczęcie życia płciowego,
  • duża liczba partnerów seksualnych,
  • częste reinfekcje wirusem HPV,
  • niedostatki higieny intymnej,
  • duża liczba przebytych porodów,
  • zachowania homoseksualne,
  • palenie papierosów (zwiększa prawdopodobieństwo choroby aż 2-4 krotnie),
  • doustne środki antykoncepcyjne i poziom hormonów steroidowych,
  • indywidualna wydolności układu immunologicznego pacjenta (poziom odporności przeciwwirusowej),
  • leczenie immunosupresyjne (brak lub obniżenie odporności przeciwwirusowej),
  • predyspozycje genetyczne,
  • typ HPV infekującego narządy płciowe,
  • koinfekcje z innymi patogenami.

Rozwój raka szyjki macicy jest związany z przewlekłym zakażeniem HPV, a ryzyko progresji choroby wzrasta gdy:

  • w kolejnych badaniach stwierdza się w materiale pobranym od pacjentki utrzymywanie się DNA wirusa HPV z grupy wysokiego ryzyka (najczęściej 16 lub18),
  • wykazano obecność mRNA dla genu E6/E7 wirusa HPV.

Brodawczak ludzki - zapobieganie

Najlepszą profilaktyką choroby jest, poza bezpiecznymi i odpowiedzialnymi zachowaniami seksualnymi:

  • zastosowanie szczepienia,
  • wczesne wykrywanie bezobjawowych stanów przedrakowych (cytologia).

HPV objawy

Zmiany przedrakowe i wczesny rak na ogół nie powodują żadnych objawów, a ich stwierdzenie jest możliwe dopiero po przeprowadzeniu przesiewowych badań cytologicznych.

W miarę rozwoju choroby, mogą wystąpić objawy takie jak:

  • nietypowe krwawienie z pochwy: pomiędzy miesiączkami, po stosunku lub badaniu ginekologicznym, przedłużające się i bardzo obfite miesiączki, krwawienie po okresie menopauzy,
  • obfite upławy z pochwy,
  • nie wyjaśniony ból w podbrzuszu,
  • ból podczas stosunku.

Brodawki hpv

W przypadku zakażeń typami nieonkogennymi mogą tworzyć się brodawki narządów płciowych pojawiające się zwykle w małych grupach w okolicy narządów płciowych.

Mogą być one:

  • małe lub duże,
  • wypukłe lub płaskie,
  • tworzyć strukturę w kształcie kalafiora.

Brodawki (kłykciny kończyste) mogą się pojawić w ciągu kilku tygodni lub miesięcy od kontaktu seksualnego z zakażonym partnerem, nawet jeśli nie miał on oznak choroby. Nieleczone brodawki mogą ulec samoistnemu wyleczeniu, pozostać niezmienione, albo zwiększyć rozmiar lub liczbę. Zmiany takie nie przekształcają się w raka.

Brodawki wywołane zakażeniem HPV mogą także występować:

  • na skórze (najczęściej rąk i nóg),
  • w okolicach odbytu,
  • w jamie ustnej i gardle,

powodując chrypkę lub kłopoty z oddychaniem.

Brodawczak ludzki a ryzyko raka

Wirus brodawczaka ludzkiego zaliczany jest do rodziny Papillomaviridae, obejmującej 18 rodzajów wirusów. Znanych jest ponad 100 typów HPV klasyfikowanych do kilku rodzajów:

  • Alphapapillomavirus - typy analno-genitalne i skórne,
  • Betapapillomavirus - typy skórne,
  • Gammapillomavirus, Mupapillomavirus, Nupapillomavirus - typy skórne.

Wirusy te atakują błonę śluzową i skórę, a ich nazwa wiąże się ze zdolnością do tworzenia brodawek. Część z tych wirusów jest zupełnie niegroźna i powoduje łagodne zmiany w postaci brodawek na skórze (głównie rak i nóg) i błonach śluzowych (narządy płciowe, odbyt i jama nosowo-gardłowa). Niestety pewne typy HPV są związane z rozwojem niektórych rodzajów raka. Są to tak zwane wirusy z grupy wysokiego ryzyka, onkogenne (rakotwórcze). Pozostałe typy HPV są określane jako nieonkogenne lub niskoonkogenne i zaliczane są do grupy niskiego ryzyka.

Kasyfikację najważniejszych typów HPV w zależności od potencjału onkogennego (rakotwórczego) przedstawiono w tabeli poniżej:

Typ wirusa HPV Potencjał onkogenny
16, 18, 31, 33, 35, 39,45, 51,52, 56, 58, 59, 68, 73, 82 wysoki
26, 53, 66 prawdopodobnie wysoki
6, 11, 40, 42, 43, 44, 54, 61, 70, 72, 81 niski
34, 57, 83 nieokreślony

Wirus brodawczaka - ile trwa leczenie?

Zakażenia narządów płciowych wirusem HPV są bardzo popularne i zaliczane do grupy chorób przenoszonych drogą płciową. Poprzez kontakt seksualny można zarazić się ponad 30 rodzajami HPV. Zakażenia HPV występujące u młodych kobiet (15–28 lat) najczęściej są przejściowe. Większość infekcji HPV występuje bez żadnych objawów i ulega samoistnemu wyleczenia w ciągu kilku lat (najczęściej 2 lat). Jednak u niektórych osób zakażenie HPV utrzymuje się znacznie dłużej dając tzw. zakażenie przetrwałe. Taka przetrwała infekcja może zwiększyć u kobiety ryzyko rozwoju raka szyjki macicy. Wirusy HPV typu 16 i 18 są przyczyną około 70% przypadków raka szyjki macicy.

Wirusy HPV zaliczane do grupy niskiego ryzyka powodują powstawanie w okolicy narządów moczowo-płciowych mięsistych zmian rozrostowych bez cech nowotworzenia tzw. brodawek płciowych lub inaczej kłykcin kończystych. Za powstawanie tych zmian w około 90% przypadków odpowiedzialne są wirusy HPV typu 6 i 11.

Do transmisji (przeniesienia) wirusów HPV poza drogą seksualną, może dojść w trakcie porodu, powodując zakażenia u niemowląt.

Wirus brodawczaka - badania

Zarówno wirusy HPV wysokiego i niskiego ryzyka mogą powodować nieprawidłowe wyniki badania cytologicznego wykonanego metodą Pap. Test ten jest stosowany do wykrywania patologicznych zmian w komórkach w obrębie szyjki macicy.

Każda kobieta powinna regularnie odbywać wizyty u lekarza ginekologa i wykonywać badania cytologiczne w odstępach około trzyletnich, nawet jeśli nie występują żadne niepokojące objawy. Pierwsze badanie powinno wykonać się po około 3 latach od inicjacji seksualnej, ale nie później niż w 21. roku życia.

Koniecznie należy odwiedzić lekarza jeśli wystąpią jakiekolwiek zmiany w obrębie narządów płciowych (brodawki, kłykciny) lub pojawią się symptomy tj.:

  • nietypowe krwawienia,
  • bóle podbrzusza,
  • ból po stosunku.

Niestety nie ma skutecznych metod diagnozowania i monitorowania zakażenia wirusem HPV u mężczyzn.

W przypadku wystąpienia zmian w postaci brodawek okolic odbytu, jamy nosowo-gardłowej czy skóry, należy skonsultować się z lekarzem dermatologiem.

Rak szyjki macicy - przyczyny

Przewlekłe zakażenia HPV są obecnie uznawane za główną przyczynę rozwoju płaskonabłonkowego raka szyjki macicy. Badania dowodzą również, że wirusy HPV mogą odgrywać pewną rolę w niektórych chorobach nowotworowych:

  • odbytu,
  • sromu,
  • pochwy i prącia,
  • jamy ustnej i gardła.

Rak szyjki macicy - jak powstaje?

Rak szyjki macicy rozwija się w obrębie części macicy, która łączy górną jej część (trzon macicy) z pochwą. Wirusy HPV posiadają zdolność do wnikania do komórek nabłonka wyścielającego drogi rodne, gdzie włączają się do genomu komórki gospodarza i produkują szereg białek, pozwalających im na uniknięcie ataku ze strony układu odpornościowego gospodarza, ale także zaburzających kontrolę cyklu komórkowego komórek nabłonka.

Prowadzi to do unieśmiertelnienia komórki, która zaczyna dzielić się w sposób niekontrolowany i staje się komórką nowotworową. Mnożąca się bez ograniczeń komórka powoduje powstanie guza. Guzy mogą mieć charakter łagodny, nie naciekający, lub złośliwy, naciekający na okoliczne tkanki i stanowiący poważne zagrożenie. Najczęściej rak szyjki macicy rozwija się u kobiet pomiędzy 35. a 59. rokiem życia.

Jednym z rzadkich powikłań jest przeniesienie zakażenia wirusami nieonkogennymi typu 6 i/lub 11 z matek na noworodki. Może to powodować rozwój zespołu RPR, czyli nawracającej brodawczakowatości układu oddechowego. Jest to choroba, w której przebiegu pojawiają się łagodne zmiany w obrębie układu oddechowego powodujące chrypkę, czasem utrudniające oddychanie.

Rak płaskonabłonkowy szyjki macicy oraz stany przedrakowe występują najczęściej u młodych, aktywnych seksualnie kobiet. Zakażenie drogą płciową typami HPV o wysokim potencjale onkogennym stanowi najważniejszy czynnik ryzyka wystąpienia raka szyjki macicy.

Wirus hpv - diagnostyka

Diagnostyka zakażeń wirusami HPV opiera się na :

  • ocenie wyglądu zmian w przypadku brodawek i kłykcin kończystych na powierzchni skóry i błon śluzowych,
  • badaniu cytologicznym w przypadku infekcji dróg rodnych,
  • badaniu materiału z biopsji pobranej w obrębie zmiany lub, jeśli znajduje się ona w rejonie szyjki macicy, na badaniu kolposkopowym z biopsją obszaru zmienionego,
  • potwierdzenie wirusowej etiologii choroby jest możliwe dopiero po wykonaniu testów molekularnych wykrywających DNA wirusa w materiale pobranym od pacjenta.

Czytaj również: Badanie cytologiczne w diagnozowaniu raka szyjki macicy

Wirus hpv - test Pap

W przypadku infekcji dróg rodnych celem przesiewowego badania cytologicznego jest pobranie i zbadanie materiału ze strefy przejściowej szyjki macicy (nabłonek walcowaty kanału szyjki macicy przechodzi tu w nabłonek płaski części pochwowej), w której powstaje rak. Po utrwaleniu i zabarwieniu preparatu zawierającego pobrane komórki, patomorfolog ocenia ich budowę (prawidłowa lub zmieniona). Badanie cytologiczne komórek szyjki macicy (test Pap) jest skutecznym sposobem na wykrywanie wczesnych zmian nowotworowych, pozwalającym na uniknięcie zagrażającej życiu progresji choroby.

Wyniki Pap określają:

  1. Stopień dysplazji komórek. Chociaż dysplazja nie jest stadium nowotworowym, może przekształcić się w bardzo wczesne stadium raka szyjki macicy. Istnieją cztery stopnie dysplazji: łagodne, umiarkowane, ciężkie i carcinoma in situ. Carcinoma in situ jest stadium przedrakowym obejmującym tylko warstwę komórek na powierzchni szyjki macicy, nie rozprzestrzenionym na pobliskie tkanki.
  2. Śródnabłonkową neoplazję szyjki macicy (CIN, ang. Cervical intraepithelial neoplasia). Termin ten jest używany do opisania nieprawidłowego wyniku badania cytologicznego. Ocena CIN wraz z numerem 1, 2 lub 3 opisuje, jak wiele poziomów błony śluzowej macicy zawiera nieprawidłowe komórki. CIN-3 uważa się za stadium przedrakowe pod warunkiem, że zawiera komórki klasyfikowane jako carcinoma in situ.

Do badań cytologicznych pobiera się wymaz, który jest standardowym sposobem sprawdzenia wszelkich zmian komórek szyjki macicy. Jest on zwykle pobierany przez lekarza ginekologa z użyciem wziernika ginekologicznego i wymazówki z końcówką w kształcie szczoteczki (wymaz szczoteczkowy). Test Pap powinien być wykonywany co najmniej raz na 3 lata, począwszy od około 3 roku od daty rozpoczęcia życia płciowego, ale nie później niż w wieku 21 lat.

W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości należy wykonać dalsze badania, takie jak kolposkopia i biopsja wszelkich nieprawidłowych obszarów. Kolposkopia jest procedurą, w której do badania pochwy i szyjki macicy używa się kolkoskopu – instrumentu oświetlającego i powiększającego zmianę. Biopsja polega na wycięciu kawałka tkanki do dalszej diagnostyki. Badania te mogą być przydatne jako uzupełnienie testu Pap dla kobiet w wieku powyżej 30 lat.

Wirus hpv - minusy cytologii

Metody cytologiczne mają szereg niedoskonałości:

  • nie pozwalają na potwierdzenie, czy zmiany są efektem działania wirusa HPV,
  • obserwowane zmiany mogą być wywołane przez nieonkogenne wirusy HPV (typ 6 i 11),
  • dają wyniki „fałszywie ujemne” (wynik ujemny mimo obecności nieprawidłowych komórek), a jakość wyniku zależy w znacznym stopniu od prawidłowego pobrania wymazu oraz od doświadczenia i precyzji osoby wykonującej badanie.

Wirus hpv - badania molekularne

Dlatego na rynku pojawiły się testy molekularne pomocne w diagnozowaniu zakażenia HPV. Obecnie możliwe jest wykonanie badań molekularnych pozwalających na wykazanie obecności DNA HPV z identyfikacją typu wirusa oraz testy wykrywające mRNA genów E6/E7 HPV w wymazie z szyjki macicy. Materiał do badań molekularnych jest pobierany tak jak do badań cytologicznych (wymaz szczoteczkowy).

Uważa się, że badania molekularne w połączeniu z wynikami cytologii umożliwiają postawienie najbardziej trafnej diagnozy. Nowoczesne metody wykrywania HPV pozwalają stwierdzić DNA wirusa w 95-100% przypadków płaskonabłonkowego raka szyjki macicy oraz w 75-95% przypadków CIN2/3. Stwierdzenie obecności DNA wirusa onkogennego HPV w wymazie z szyjki macicy bez potwierdzenia zamian w badaniu cytologicznym nie jest jednak rozstrzygające dla potwierdzenia rozwoju choroby nowotworowej, gdyż należy pamiętać, że u około 80% kobiet mechanizmy obronne organizmu eliminują wirusa i zakażanie takie nie prowadzi do zmian nowotworowych. Jedynie utrzymywanie się DNA wirusa może świadczyć o zakażeniu przetrwałym prowadzącym do raka szyjki macicy.

Od niedawna w kilku ośrodkach w Polsce można wykonać badanie wykrywające mRNA genów E6/E7. Jest to badanie pozwalające na stwierdzenie, czy doszło do powstania przetrwałej infekcji wirusem onkogennym i czy nastąpiła produkcja białek zaburzających cykl komórki i powodujących jej transformację nowotworową. Obecność mRNA dla genów E6/E7 wirusa HPV świadczy o rozpoczęciu procesu nowotworowego.

Zakażenie hpv - leki

W chwili obecnej nie ma na rynku leków przeciwwirusowych do leczenia zakażenia wirusami HPV. Jedynie w przypadku kłykcin kończystych stosuje się zewnętrznie podofilinę lub imikwimod. Rozpoczęcie terapii możliwe jest po stwierdzeniu zmian wywołanych przez wirusy tj. brodawki narządów moczowo-płciowych lub odbytu, zmian przedrakowych i raka szyjki macicy.

Hpv leczenie

W najwcześniejszym stadium choroby (rak przedinwazyjny, carcinoma in situ), gdy komórki nowotworowe występują wyłącznie w obrębie nabłonka i nie przemieszczają się do głębszych warstw błony śluzowej, a także w przypadku łagodnych zmian nienowotworowych (brodawki płciowe, kłykciny kończyste) stosuje się metodę chirurgicznego usunięcia zmiany tj.:

  • chirurgia laserowa (niszczenie komórek nowotworowych z użyciem lasera),
  • kriochirurgia (mrożenie),
  • LEEP - usunięcie zmiany za pomocą pętli elektrycznej, czyli cienkiego drucika przez który przepuszczany jest prąd,
  • konizacja - usuniecie fragmentu szyjki macicy.

W stadium inwazyjnym, gdy rak przekracza błonę podstawną nabłonka i nacieka głębsze tkanki szyjki macicy i narządy sąsiadujące, w leczeniu stosuje się:

  • radioterapię,
  • chemioterapię,
  • histerektomię, może to być całkowita histerektomia polegająca na usunięciu zmiany nowotworowej, szyjki macicy i trzonu macicy lub radykalna histerektomia z usunięciem szyjki i trzonu macicy, części pochwy i okolicznych węzłów chłonnych.

Profilaktyka raka szyjki macicy

Zapobieganie rozwojowi raka szyjki macicy możemy podzielić na profilaktykę pierwotną i wtórną.

  1. Pierwotna profilaktyka obejmuje:
  • szczepienia przeciwko wysokoonkogennym typom HPV (typ 16, 18) oraz typom powodującym kłykciny kończyste (typ 6, 11),
  • ograniczenie liczby partnerów seksualnych,
  • stosowanie prezerwatywy w sposób prawidłowy i konsekwentny,
  • unikanie długotrwałego stosowania antykoncepcji hormonalnej,
  • zaniechanie palenia papierosów.
  1. Wtórna profilaktyka obejmuje:
  • regularne wykonywanie przesiewowych badań cytologicznych (co 3 lata),
  • leczenie stanów przednowotworowych.

Szczepienie przeciwko HPV

Obecnie do szczepienia przeciwko HPV najczęściej stosowana jest czterowalentna szczepionka przeciwko HPV 6, 11, 16 i 18. Szczepionka ta wydaje się być skuteczna w zapobieganiu wystąpienia dysplazji szyjki macicy dużego i średniego stopnia (CIN2/3), rakowi szyjki macicy, zmian dysplastycznych sromu dużego i średniego stopnia (VIN 2/3) oraz brodawek zewnętrznych narządów płciowych (kłykcin kończystych).

Zaleca się rutynowe podawanie szczepionki dziewczętom w wieku 11–12 lat, ale także młodszym, począwszy od dziewiątego roku życia oraz chłopcom w wieku 9–15 lat. Najkorzystniejsze jest szczepienie kobiet/dziewczynek przed potencjalną ekspozycją na zakażenie HPV, a więc przed inicjacją seksualną. Pełny cykl szczepień obejmuje podanie domięśniowe trzech dawek szczepionki (dwie kolejne dawki po 2 i po 6 miesiącach od dawki pierwszej). Szczepienia nie wykonuje się u kobiet w ciąży.

Niestety szczepienie ma niską efektywność w przypadku kobiet z aktualnym zakażeniem lub przetrwałym zakażeniem wirusami HPV. Szczepionka nie ma wpływu na istniejące zakażenia i nie chroni przed wszystkimi typami wirusów onkogennych HPV. Dodatkowym minusem jest stosunkowo wysoka cena i brak dofinansowania tych szczepień przez NFZ, co znacznie ogranicza liczbę kobiet korzystających z tej formy profilaktyki.

Bibliografia

  • American College of Obstetricians and Gynecologists,Primary and preventive health care for female adolescents. In: Health care for adolescents, DC: ACOG,,Washington 2003
  • Bręborowicz G.H. ,Położnictwo i ginekologia,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa 2005
  • Centers for Disease Control and Prevention,HPV vaccine [human papillomavirus (HPV) and the HPV vaccine]. (GA): CDC,,Atlanta
  • American College of Obstetricians and Gynecologists,Human papillomavirus. ACOG Practice Bulletin No. 61. Obstet Gynecol; 105,,2005
  • pod red. J.Kotarskiego,Rekomendacje Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące szczepienia przeciwko zakażeniom HPV, Ginekologia Polska, 80,,2009
  • Majewski S., Sikorski M.,Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Profilaktyki Zakażeń HPV (PTPZ-HPV) dotyczące stosowania profilaktycznych szczepionek przeciw HPV. Przew Lek., 1,,2008
  • Moscicki A.B., Shiboski S., Brśring J.,The natural history of human papillomavirus infection as measured by repeated DNA testing in adolescent and young women. J Pediatr, 132,,1998
  • Plummer M., Herrero R., Franceschi S., Meijer C.J., Snijders P., Bosch F.X., de Sanjosé S., Muñoz N.; IARC Multi-centre Cervical Cancer Study Group,Smoking and cervical cancer: pooled analysis of the IARC multi-centric case--control study.Cancer Causes Control.;14(9),,Nov 2003
  • Wojciechowska U. i wsp.,Nowotwory złośliwe w Polsce w 2002 roku. Centrum Onkologii,,Warszawa 2004
  • Woodland D.L., Blackman M.A.,Immunity and age: living in the past? Trends Immunol; 27,,2006