Znajdź chorobę

Opryszczka - przyczyny, leczenie, jak się pozbyć

Opryszczka wywoływana jest przez wirus HSV, którym można się zarazić poprzez bezpośredni kontakt ze zmianą lub wydzieliną z zainfekowanych błon śluzowych. Objawy zależą od miejsca, które zostało zaatakowane, a schorzenie ma charakter nawracający. Jak skutecznie leczyć opryszczkę?

Wirus opryszczki zwykłej  jest szeroko rozpowszechniony na całym świecie. Do zakażenia opryszczką najczęściej dochodzi w wyniku kontaktu ze zmianą (pęcherzykiem, ranką) lub wydzieliną ze zmiany znajdującej się w obrębie błon śluzowych lub skóry. Wirusem HSV zarazić się można także od osoby, u której choroba jest w fazie bezobjawowej.

Opryszczka - przebieg choroby

Zakażenie wirusem opryszczki zwykłej może mieć formę zakażenia pierwotnego (gdy dojdzie do infekcji osoby zdrowej) oraz nawrotowego (gdy dochodzi do reaktywacji wirusa występującego w organizmie w formie utajonej). Infekcja może obejmować jamę nosowo-gardłową, narządy płciowe, oczy lub skórę. W niektórych wypadkach wirus może przenikać do centralnego układu nerwowego powodując groźne stany zapalne mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych.

Najbardziej niebezpieczne jest zakażenie wirusem u osób:

  • z upośledzeniem odporności (np. chorych na AIDS),
  • poddanych immunosupresji (biorców przeszczepów, chorych na nowotwory)
  • noworodków. 

Charakterystycznym objawem choroby są zmiany w postaci bolesnych pęcherzyków, które pękają pozostawiając wrzodziejącą ranę.

Okres wylęgania choroby, czyli czas upływający od zakażenia do pojawienia się pierwszych objawów w przypadku opryszczki trwa średnio 2–7 dni. Po tym czasie na skórze i śluzówkach mogą pojawić się charakterystyczne pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym wykazujące tendencję do grupowania się. Pęcherzyki następnie pękają tworząc nadżerki pokryte zazwyczaj strupem lub powierzchowne owrzodzenia. Zakażeniu mogą towarzyszyć objawy ogólne w postaci gorączki, osłabienia, bólu głowy, powiększenia lokalnych węzłów chłonnych. W zakażeniu pierwotnym zmiany przeważnie utrzymują się 14-21 dni, a w przypadku zakażeń nawrotowych objawy są łagodniejsze i trwają 7–10 dni.

Zakażenie wirusem opryszczki - objawy

W przypadku większości zakażeń pierwotnych na ogół jednak objawy nie występują, ale zdarzają się zakażenia z przebiegiem ostrym i można wówczas obserwować:

  1. Zakażenia w obrębie jamy nosowo-gardłowej u dzieci:
  • zapalenie jamy ustnej i /lub gardła,
  • pęcherzyki na błonach śluzowych jamy ustnej i dziąsłach,
  • ból i krwawienie dziąseł,
  • gorączka,
  • powiększenie miejscowych węzłów chłonnych.

U osób dorosłych, przebieg zakażenia pierwotnego ma charakter zapalenia gardła i migdałków.

  1. Zakażenia pierwotne w obrębie narządów płciowych sporadycznie mogą powodować wystąpienie stanu ostrego, szczególnie u kobiet. Obserwuje się wówczas :
  • ból i zaczerwienienie narządów płciowych,
  • obrzęk błon śluzowych,
  • bolesne oddawanie moczu,
  • wydzielinę z narządów płciowych,
  • powiększenie pachwinowych węzłów chłonnych,
  • pęcherzyki na powierzchni błon śluzowych narządów płciowych,
  • gorączkę i złe samopoczucie.
  1. Zakażenie pierwotne oczu obejmują:
  • obrzęk oczu,
  • uczucie pieczenia oczu,
  • pęcherzyki na powiekach i małe nadżerki na spojówce,
  • jeśli zakażenie obejmie rogówkę, pojawiają się na niej charakterystyczne zmiany w postaci drzewka.
  1. Zakażenia pierwotne skóry mogą obejmować zmiany w dowolnym miejscu ciała, w rzadkich przypadkach mogą być to zakażenia rozsiane.
  2. Zakażenie pierwotne u niemowląt mogą być podzielone ze względu na objawy kliniczne na 3 grupy:
  • zakażenia w których u dzieci występują zmiany na skórze, błonach śluzowych jamy ustnej oraz w oczach;
  • zakażenia z objawami zapalenia mózgu oraz ze zmianami skórnymi lub bez nich,
  • zakażenia wielonarządowe.

Opryszczka - reaktywacja zakażenia latentnego

W przypadku reaktywacji zakażenia latentnego objawy są następujące:

  1. Zakażenie nawrotowe jamy nosowo-gardłowej pojawia się w postaci zmian chorobowych na granicy błona śluzowa-skóra, na wargach ust. Początkowo odczuwane jest swędzenie, następnie pojawia się bolesny pęcherzyk, który pęka pozostawiając długo gojącą się ranę.
  2. Zakażenia narządów płciowych obejmują zwykle jeden lub więcej pęcherzyków w okolicach narządów płciowych (na sromie, pochwie, szyjce macicy, cewce moczowej, penisie) lub w odbycie i okolicach odbytu. Po pęknięciu pęcherza pozostaje owrzodzenie, które goi się w okresie od dwóch do czterech tygodni. Zazwyczaj reaktywacja zakażenia pojawia się w kilka tygodni lub miesięcy po pierwotnym zakażeniu, ale prawie zawsze jest łagodniejsza i krótsza niż zamiany pierwotne.
  3. Zmiany w obrębie oka są takie same jak przy infekcji pierwotnej.
  4. Zakażenie mózgu i opon mózgowych może być rezultatem zarówno zakażenia pierwotnego, jak i latentnego, wywołanego przez HSV-1 lub HSV-2. Choroba charakteryzuje się nagłym przebiegiem, zaczyna się niespecyficznymi objawami takimi jak gorączka i bóle głowy. W miarę rozwoju choroby objawy neurologiczne nasilają się prowadząc do zaburzeń zachowania i świadomości, omdleń oraz śpiączki. Wystąpienie objawów zapalenia centralnego układu nerwowego wymaga udzielenia natychmiastowej pomocy medycznej.

Rodzaje wirusa opryszczki zwykłej

Do tej pory zidentyfikowano około 130 herpeswirusów, w tym 9 wyizolowanych z organizmu człowieka.
Wirus opryszczki zwykłej (HSV, łac. Herpes simplex virus) należy do rodziny Herpesviride. Występują dwa typy tego wirusa:

  • HSV-1 zwany także herpes labialis, który najczęściej powoduje zakażenia w obrębie jamy nosowo-gardłowej, twarzy, oka, rzadziej zakażenia centralnego układu nerwowego i infekcje u noworodków,
  • HSV-2 zwany także herpes genitalis wywołujący głównie opryszczkę narządów płciowych, zakażenia centralnego układu nerwowego i infekcje u noworodków.

Opryszczka - drogi zakażenia

Do zakażenia wirusem HSV-1 najczęściej dochodzi poprzez kontakt bezpośredni - drogą kropelkową, przez pocałunek, czy kontakt ze zmianą skórną, ale także w sposób pośredni – przez zanieczyszczoną skórę rąk osoby zakażonej wirusem. Wirusem HSV-2 na ogół można zarazić się poprzez kontakty seksualne. Obecnie jednak obserwuje się brak ostrej granicy między zespołami wywołanymi tymi wirusami i stwierdza się zakażenia narządów płciowych wywołane przez HSV-1, oraz zakażenia HSV-2 w obrębie jamy nosowo-gardłowej.

Infekcje wywołane przez wirus HSV

Wyróżnia się 3 rodzaje infekcji wywołanych przez wirusy HSV:

  • Pierwotną – gdy dochodzi po raz pierwszy do kontaktu z wirusem. Przebieg zakażenia pierwotnego najczęściej jest bezobjawowy. Infekcja pierwotna może być niebezpieczna i przyjmować formę zakażenia uogólnionego u noworodków i osób z upośledzeniem odporności. Po zakażaniu pierwotnym wirus przenika do zwojów nerwowych, gdzie w formie latentnej może przetrwać do końca życia gospodarza.
  • Niepierwotną – gdy dochodzi do infekcji osoby już zarażonej innym typem wirusa HSV. Może być ona szczególnie niebezpieczna dla kobiet w ciąży.
  • Nawracającą – rozwijająca się w wyniku reaktywacji zakażenia latentnego.

Na zakażenie wirusami HSV wrażliwe są głównie komórki nabłonkowe oraz neurony. Wrotami zakażenia (miejscem wnikania wirusa) jest:

  • błona śluzowa jamy ustnej,
  • skóra twarzy, 
  • błona śluzowa i skóra okolic narządów płciowych i odbytu.

Znane są także przypadki autozakażenia, kiedy wirus zostaje przeniesiony na skórze rąk do oka lub narządów płciowych. Zakażenie wirusem HSV-1 narządów płciowych oraz zakażenie wirusem HSV-2 jamy nosowo-gardłowej jest możliwe w trakcie kontaktu oralno-genitalnego. Okres wylęgania choroby wynosi średnio 3-7 dni.

Choroby wywoływane przez wirusy HSV

Wirus HSV wnika do komórek nabłonka dzięki specjalnym receptorom. Po wniknięciu do komórki gospodarza wirus namnaża się i aktywuje odpowiedź zapalną. Replikacja (mnożenie się) wirusa oraz odpowiedź zapalna powodują niszczenie i śmierć zakażonych komórek. Po infekcji pierwotnej wirus przemieszcza się wzdłuż komórek nerwowych i lokuje się w zwojach nerwowych, a do jego reaktywacji dochodzi w odpowiedzi na czynniki tj. spadek odporności, menstruacja, uraz itd.

Opryszczka może być nie tylko przyczyną powstawania powtarzających się bolesnych owrzodzeń, ale niestety konsekwencje choroby mogą być znacznie poważniejsze. Stwierdzono, że opryszczka może odgrywać istotną rolę w rozprzestrzenianiu się AIDS. Osoby z owrzodzeniami w obrębie narządów płciowych są bardziej podatne na zakażenie wirusem HIV.

Wirusy HSV-1 i HSV-2 najczęściej wywołują choroby tj.:

1. Opryszczkowe zapalenie skóry i błon śluzowych - pojawiające się najczęściej na skórze twarzy w okolicach ust, na powierzchni warg lub wykraczające poza rąbek czerwieni wargowej. Zapalenie to wywołane jest głównie zakażeniem HSV-1. Obserwuje się powstawanie pęcherzyków o cienkiej ścianie, wypełnionych płynem surowiczym. Zmiany są mało bolesne, a po około 7-10 dniach pękają powodując powstanie strupka lub owrzodzenia. Może dochodzić do wtórnego zakażenia bakteryjnego, co prowadzi do powstania liszajca zakaźnego. U osób z upośledzeniem odporności choroba może przyjąć postać rozległego oprysku z głębokim owrzodzeniem.

2. Opryszczkowe zapalenie jamy ustnej i dziąseł charakteryzuje się występowaniem pęcherzyków w obrębie śluzówki jamy ustnej i na dziąsłach. Zmiany są bardzo bolesne i pozostawiają nadżerki, zakażeniu może towarzyszyć gorączka i powiększenie lokalnych węzłów chłonnych. Ta forma choroby najczęściej spotykana jest u dzieci w wieku 1-3 lat, ale może też wystąpić u dorosłych. Najczęściej zapalenie to wywołuje wirus HSV-1.

3. Nawracająca opryszczka wargowa - w tej postaci choroby najbardziej charakterystyczne jest pojawianie się jednej lub kilku grup pęcherzyków na wardze, na granicy skóry i błony śluzowej. Zakażenie wywołane jest reaktywacją zakażenia latentnego, najczęściej wirusem HSV-1. Zmianom towarzyszy ból i swędzenie. Opryszczka na ogół nie daje objawów w postaci gorączki, a zmiany utrzymują się 3-7 dni. U niektórych osób choroba może być początkiem rumienia wielopostaciowego.

4. Opryszczkowe zapalenie spojówki i rogówki oka – zmiany mogą być powierzchniowe lub głębokie prowadzące do uszkodzenia oka.

5. Opryszczkowe zapalenie skóry i błon śluzowych okolicy narządów moczowo-płciowych. Pierwotną opryszczkę genitalną wywołuje na ogół HSV-2, ale choroba może być także spowodowana zakażeniem HSV-1 (10-25% przypadków). Zmiany w postaci pęcherzyków i owrzodzeń pojawiają się na skórze i śluzówkach narządów płciowych, mogą im towarzyszą objawy tj. gorączka, złe samopoczucie, powiększenie lokalnych węzłów chłonnych, trudności w oddawaniu moczu.

6. Opryszczkowe zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, może być wywołane zarówno przez wirusa HSV-1, jak i HSV-2. Choroba może mieć przebieg ciężki, prowadzący do śmierci.

6. Zakażenie opryszczkowe niemowląt – powstaje w przypadku aktywnego zakażenia u matki w czasie ciąży, najczęściej wywołane jest wirusem HSV-2. Może prowadzić do poważnych uszkodzeń układu nerwowego i innych narządów, a także śmierci dziecka. Do zakażenia dochodzi najczęściej w czasie porodu, rzadziej wewnątrzmacicznie.

Opryszczka - kiedy iść do lekarza?

W przypadku wystąpienia jakichkolwiek z opisanych objawów należy niezwłocznie udać się do lekarza. Wszelkie nietypowe owrzodzenia w okolicy narządów płciowych i odbytu powinny być sygnałem do powstrzymania się od kontaktów płciowych i natychmiastowej konsultacji lekarskiej. Istotne jest jak najszybsze rozpoczęcie leczenia.

W celu uzyskania porady należy udać się do poradni dermatologicznej. W trakcie wizyty lekarz przeprowadza tzw. wywiad epidemiologiczny dotyczący (w przypadku opryszczki płciowej) kontaktów seksualnych oraz pobiera wymaz ze zmiany w celu wykonania badań diagnostycznych. W przypadku podejrzenia pierwotnego zakażenia wskazane może być pobranie krwi w celu wykonania badań serologicznych potwierdzających wirusową etiologię choroby.

Zakażenie wirusem HSV a ciąża

Zakażenie narządów płciowych wirusem HSV u kobiet w ciąży może prowadzić do potencjalnie śmiertelnego zakażenia u noworodka. Istotne jest więc zapobieganie zakażeniom u kobiet spodziewających się dziecka. Nowo nabyta infekcja w późnym okresie ciąży stanowi największe ryzyko przekazania choroby dziecku (30-40%), podczas gdy w przypadku latentnego zakażenia u matki ryzyko to wynosi jedynie 3-4%. Jeśli kobieta ma aktywne zakażenie narządów płciowych na ogół zalecany jest poród poprzez wykonanie cesarskiego cięcia. Na szczęście zakażenia noworodków są bardzo rzadkie. Konsekwencje zakażenia w każdym okresie ciąży mogą prowadzić, poza poronieniem lub przedwczesnym porodem, do bardzo poważnych zmian patologicznych u dziecka tj.:

  • wady wrodzone ośrodkowego układu nerwowego,
  • rozległe zmiany skórne,
  • zakażenie oczu,
  • zapalenie wątroby, mózgu, płuc,
  • zespół wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC),
  • stan letargu,
  • śmierć dziecka (śmiertelność 50%),
  • trwałe zaburzenia neurologiczne (u około 50% dzieci).

Stwierdzono również, że przewlekłe stany zapalne wywołane wirusem HSV mogą przyczyniać się do rozwoju raka szyjki macicy.

Czynniki ryzyka zakażenia wirusem opryszczki

Głównym źródłem zakażenia jest kontakt z osobą chorą, szczególnie w aktywnej fazie choroby gdy widoczne są zmiany, chociaż zakażać mogą także osoby z zakażeniem utajonym. W przypadku opryszczki narządów płciowych najpewniejszym sposobem uniknięcia zakażenia jest powstrzymanie się od kontaktów seksualnych lub związek ze stałym partnerem.

Do głównych czynników zwiększających ryzyko pierwotnego zakażenia wirusem opryszczki zwykłej należą:

  • wczesne rozpoczęcie życia seksualnego,
  • zakażenie HSV u partnera,
  • ryzykowne zachowania seksualne tj.: duża liczba partnerów seksualnych, przygodni partnerzy,
  • udział w prostytucji,
  • homoseksualizm,
  • obecność innych chorób przenoszonych droga płciową,
  • niestosowanie prezerwatywy,
  • niedostatki higieny osobistej,
  • nieprawidłowa flora pochwy (uboga w bakterie kwasu mlekowego),
  • palenie papierosów.

Zakażeniu wirusem HSV-2 sprzyjają także czynniki tj.

  • płeć - częściej i łatwiej zachodzi u kobiet niż u mężczyzn,
  • rasa – częściej dochodzi do zakażeń u osób rasy czarnej niż białej,
  • wiek – zakażenie stwierdza się najczęściej u ludzi w wieku 18-30 lat,
  • status społeczno-ekonomiczny i związany z tym dostęp do podstawowej opieki medycznej.

W przypadku nawrotu choroby do czynników sprzyjających ponownej aktywacji wirusa należą:

  • stres,
  • gorączka,
  • zakażenie bakteryjne,
  • menstruacja,
  • promieniowanie UV,
  • immunosupresja miejscowa lub ogólna,
  • urazy i zranienia (oparzenia, zabiegi kosmetyczne tj. depilacja i dermabrazja, podrażnienie środkami chemicznymi lub kosmetykami, podprażenia spowodowane stosunkiem seksualnym).

Opryszczka - badania

Diagnoza zakażenia wirusem opryszczki opiera się na:

  1. Ocenie objawów klinicznych, dotyczy to wyglądu charakterystycznych zmian w obrębie jamy nosowo-gardłowej, oka, skóry lub narządów płciowych.
  2. Izolacji i hodowli wirusa w materiale pobranym ze zmiany (pęcherzyka), a także w wymazach z jamy nosowo-gardłowej, narządów rozrodczych, zmian skórnych, oka i z płynu mózgowo-rdzeniowego.
  3. Badaniach immunofluorescenjcyjnych komórek pobranych ze zmian – w badaniu tym stosuje się przeciwciała specyficzne dla białek antygenowych wirusa. Przeciwciała są wyznakowane barwnikiem fluorescencyjnym. Jeżeli w materiale klinicznym znajdują się cząstki wirusa pod mikroskopem widoczne będzie świecenie fluorescencyjne.
  4. Badaniach DNA polegających na poszukiwaniu materiału genetycznego wirusa w próbkach klinicznych. Testy DNA, podobnie jak badania immunofluorescencyjne przeprowadzane są jedynie w wyspecjalizowanych ośrodkach.
  5. Badaniach serologicznych pozwalających na wykrycie przeciwciał IgM w celu potwierdzenia pierwotnego zakażenia wirusem HSV. Przeciwciała klasy IgM utrzymują się we krwi stosunkowo krotki (6-8 tygodni od zakażenia). W późniejszym etapie choroby możliwe jest wykonanie oznaczenia przeciwciał klasy IgG przeciwko wirusowi. Podstawą potwierdzenia diagnozy jest stwierdzenie wzrostu miana przeciwciał IgG pomiędzy dwoma kolejnymi pobraniami. Niestety w nawrotowej postaci choroby na ogół nie ma wahań stężenia przeciwciał, a przeciwciała IgM albo nie występują, albo są w stężeniu zbyt niskim do wykrycia. Dlatego nie zaleca się wykonywania badań serologicznych w celu diagnozowania nawrotowych zakażeń wirusem HSV.

Jak leczyć opryszczkę?

Nie ma leczenia, które można całkowicie usunąć wirusa opryszczki z organizmu. Podawanie leków przeciwwirusowych ma na celu złagodzenie i skrócenie trwania objawów choroby oraz zmniejszenie prawdopodobieństwo zakażenia osób trzecich. Leczenie opryszczki zależne jest od obszaru dotkniętego stanem chorobowym.

  • W przypadku opryszczki wargowej i zmian skórnych stosuje się maści zawierające acyklowir. Lek należy zacząć aplikować jak najwcześniej i stosunkowo często smarować miejsce zmienione chorobowo.
  • W zakażeniach narządów płciowych stosuje się acyklowir w tabletkach doustnych zażywanych na ogół 5 razy dziennie przez 5 dni.
  • W cięższych zakażeniach w obrębie centralnego układu nerwowego i u noworodków stosuje się leczenie szpitalne, gdzie lek podawany jest dożylnie przez 2-3 tygodnie.

Opryszczka - jak jej zapobiegać?

Obecnie nie ma szczepionek przeciwko wirusowi HSV.

Najpewniejszym sposobem zapobiegania chorobie jest:

  • unikanie kontaktu (pocałunki, kontakty seksualne) z osobą w czynnej fazie choroby,
  • przestrzeganie zasad higieny osobistej,
  • konsekwentne i prawidłowe stosowanie prezerwatywy,
  • unikanie ryzykownych zachowań seksualnych,
  • niepalenie papierosów,
  • unikanie nadmiernej ekspozycji na UV (opalanie).

Kobiety w ciąży powinny unikać narażenia na chorobę szczególnie w trzecim trymestrze ciąży.

Najlepszym sposobem zapobiegania reaktywacji zakażenia latentnego jest:

  • unikanie stresu,
  • higieniczny tryb życia,
  • zdrowa dieta,
  • dbanie o dobrą ogólną kondycję organizmu i odporność.

Domowe sposoby na opryszczkę

Istnieje bardzo wiele domowych sposobów radzenia sobie z opryszczką, szczególnie z najczęstszą jej formą – opryszczka wargową. Wśród metod tych znajdują się okłady miejsca zmienionego chorobowo wykonane z:

  • czosnku,
  • cebuli,
  • soku z cytryny,
  • octu,
  • aloesu (sok wyciśnięty z liścia),
  • olejku z drzewa herbacianego,
  • liści dziurawca,
  • bazylii i wielu innych.

Skuteczność tych sposobów jest dyskusyjna, a ocena ich wpływu na opryszczkę jest sprawą dość subiektywną.

Bibliografia

  • Centers for Disease Control and Prevention,Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines 2006. MMWR 2006; 55(no. RR-11),,
  • Corey L., Wald A., Patel R. et al.,Once-daily valacyclovir to reduce the risk of transmission of genital herpes. New England Journal of Medicine; 350,,2004
  • Corey L., Wald A.,Genital herpes. In: Holmes KK, Sparling PF, Mardh P et al (eds). Sexually Transmitted Disease, 3rd Edition,McGraw-Hill,1999
  • Figlerowicz M.,Wirusy opryszczki – przebieg kliniczny infekcji i terapia. Przew Lek; 6,,2005
  • Figlerowicz M.,Najczęstsze postacie kliniczne zakażeń wywołanych przez wirusy z rodziny Herpesviridae. Przew Lek; 8,,2006
  • Górkiewicz-Petkow A.,Opryszczka, półpasiec – przebieg kliniczny, leczenie. Przew Lek, 3,,2000
  • Magdzik W., Naruszewicz-Lesiuk D., Zieliński A.,Choroby zakaźne i pasożytnicze – epidemiologia i profilaktyka,alpha- medica press,2004
  • Wald A., Langenberg A.G.M., Link K. et al.,Effect of condoms on reducing the transmission of herpes simplex virus type 2 from men to women. JAMA 2001;285,,2001
  • Wald A., Link K.,Risk of human immunodeficiency virus infection in herpes simplex virus infection in herpes simplex virus type 2 – seropositive persons: A meta-analysis. J Infect Dis; 185,,2002
  • Walkowiak B., Namysł J., Prokop J., Żaba R.,Opryszczka narządów płciowych – klinika i epidemiologia. Post Dermatol Alergol; XXIV, 4,,2007