Zespół policystycznych jajników - objawy, dieta, leczenie

Zespół policystycznych jajników (PCOS) charakteryzuje się zaburzeniami równowagi hormonalnej w organizmie. Przyczyną choroby jest nadmierna produkcja hormonów oraz wzrastające w jajnikach pęcherzyki. Głównymi objawami są: nieregularne miesiączkowanie, niepłodność oraz nadmierne owłosienie. Jak wygląda leczenie zespołu policystycznych jajników?

Spis treści

Zespół wielotorbielowatych jajników (zespół policystycznych jajników, PCOS) to przewlekła choroba polegająca na zaburzeniu równowagi hormonalnej w organizmie kobiety, powodująca liczne dolegliwości, najmocniej jednak wpływająca na jajniki. Występuje u około 10% kobiet znajdujących się w wieku rozrodczym. PCOS jest obecnie najczęstszą przyczyną niepłodności u kobiet.

Owulacja - jak przebiega?

Jajniki to 2 niewielkie, okrągłe twory znajdujące się bo bokach macicy. U zdrowej kobiety w okresie rozrodczym co mniej-więcej miesiąc w jednym z jajników dojrzewa jeden pęcherzyk (pozostałe, które początkowo rozwijają się równolegle z nim zanikają). Wewnątrz pęcherzyka znajduje się komórka jajowa. Gdy pęcherzyk dojrzeje – pęka, a uwolniona z niego komórka jajowa przemieszcza się jajowodem do wnętrza macicy. Proces ten nosi nazwę owulacji (z łac. ovum – jajo). W tym samym czasie pęknięty pęcherzyk przekształca się w tzw. ciałko żółte.

Zespół policystycznych jajników a zapłodnienie

Jeżeli dojdzie do zapłodnienia (czyli połączenia plemnika z komórką jajową), ciałko żółte rozrasta się, produkując liczne substancje chemiczne (hormony), głównie progesteron, dzięki którym organizm kobiety utrzymuje ciążę (zapłodniona komórka jajowa może zagnieździć się w macicy).

Jeżeli do zapłodnienia nie dojdzie, to ciałko żółte zaczyna zanikać – ilość produkowanych przez niego hormonów spada, co powoduje, że najbardziej wewnętrzna warstwa macicy (śluzówka) zaczyna się złuszczać i wraz z niezapłodnioną komórką jajową i krwią jest usuwana przez pochwę (co nosi nazwę krwawienia miesięcznego, czyli miesiączki).

U kobiet cierpiących na PCOS, dojrzewających w jajniku pęcherzyków jest więcej. Dodatkowo mają one problemy z pęknięciem, powodując powstanie torbieli w jajnikach. Komórka jajowa nie może więc zostać uwolniona (czyli nie dochodzi do owulacji), a nieprawidłowo wzrastający pęcherzyk produkuje nieodpowiednią ilość hormonów, co prowadzi do rozregulowania równowagi hormonalnej całego organizmu i powoduje szereg zaburzeń w ciele kobiety. Swoją nazwę choroba zawdzięcza właśnie charakterystycznemu wyglądowi jajników w badaniu ultrasonograficznym (USG).

Reklama

Zespół policystycznych jajników - przyczyny

Główną przyczyną PCOS jest nadmierna produkcja hormonów (głównie męskich hormonów płciowych - androgenów) przez nieprawidłowo dojrzewające i wzrastające w jajnikach pęcherzyki, co powoduje rozchwianie równowagi hormonalnej organizmu kobiety.

Etiologia (pochodzenie) PCOS wciąż nie jest do końca znana. Najnowsze badania sugerują, że główną przyczyną powstania zespołu są nieprawidłowo działające komórki, z których jest zbudowany dojrzewający w jajniku pęcherzyk zawierający komórkę jajową. Komórki te u zdrowych kobiet produkują niewielką ilość specyficznych substancji chemicznych – hormonów.

Należą do nich żeńskie hormony płciowe – estrogeny i progesteron oraz męskie hormony płciowe – androgeny (niewielka ilość męskich hormonów płciowych produkowanych przez organizm kobiety nie jest patologią, lecz jest niezbędna do prawidłowego działania całego organizmu!). Komórki budujące pęcherzyk u kobiet cierpiących na PCOS produkują zbyt wiele progesteronu i androgenów. Powoduje to zachwianie równowagi hormonalnej organizmu kobiety.

U każdego zdrowego człowieka równowaga hormonalna jest utrzymywana m.in. przez dwie części mózgu – podwzgórze i przysadkę. Kontrolują one poziom większości hormonów wydzielanych w ludzkim organizmie i wysyłają sygnały do zwiększenia lub zmniejszenia ich produkcji. Hormony powstają w bardzo wielu tkankach i narządach ludzkiego organizmu – m.in. jajnikach. Przysadka steruje jajnikami za pomocą dwóch hormonów – folikulotropowego (FSH) i lutenizującego (LH). Stężenia LH i FSH zmieniają się cyklicznie – ich poziom zależy od fazy cyklu miesiączkowego. Poziom pozostałych żeńskich hormonów płciowych jest również ściśle związany z momentem cyklu miesiączkowego.

Zespół policystycznych jajników - czynniki ryzyka

Wykazano, iż skłonność do zachorowania na PCOS jest dziedziczona genetycznie, to znaczy że wystąpienie tej choroby w najbliższej rodzinie (matka, babka, ciotka, siostra pacjentki) zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania pacjentki.

Innymi ważnym czynnikami ryzyka są tzw. insulinooporność i hiperinsulinizm. Insulina to hormon produkowany przez komórki trzustki. Jego zadaniem jest utrzymywanie stałego stężenia cukru (glukozy) we krwi. U zdrowego człowieka im wyższy poziom insuliny, tym niższy poziom glukozy we krwi. Insulinooporność to stan, w którym organizm przestaje reagować prawidłowo na insulinę – podniesienie jej poziomu nie powoduje obniżenia stężenia glukozy we krwi. Komórki trzustki produkują więc coraz więcej insuliny, aby obniżyć stężenie glukozy (nadmiar insuliny to właśnie hiperinsulinizm). Insuliooporność w połączeniu z hiperinsulinizmem to stan bezpośrednio poprzedzający wystąpienie cukrzycy typu 2.

Osoby szczególnie predysponowane do rozwoju insulinoooporności i w konsekwencji cukrzycy typu 2 to osoby otyłe, prowadzące na co dzień niezdrowy tryb życia. U takich osób cierpiących dodatkowo na PCOS, zwiększa się ryzyko wystąpienia powikłań choroby, takich jak miażdżyca, choroba wieńcowa, zawał serca.

PCOS - objawy

Do głównych objawów PCOS należą:

  • nieregularne miesiączkowanie (90% pacjentek),
  • niepłodność (czyli niemożność zajścia w ciążę pomimo rocznego regularnego współżycia seksualnego przy braku stosowania środków antykoncepcyjnych) (>50% pacjentek),
  • nadmierne owłosienie o umiejscowieniu i typie charakterystycznym dla mężczyzn (hirsutyzm) (90% pacjentek),
  • otyłość lub przybieranie na wadze (50% pacjentek),
  • problemy z cerą (tłusta skóra, trądzik).

Powyższe objawy mogą pojawić się jednocześnie lub w odstępach czasu. Mogą mieć też bardzo różne nasilenie – od ledwo widocznego po natychmiast rzucające się w oczy. Pojawienie się nieregularnych miesiączek, niepłodności czy nadmiernego owłosienia typu męskiego (hirsutyzmu) stanowi bezwzględne wskazanie do szybkiej konsultacji lekarskiej.

Zespół policystycznych jajników - wizyta u lekarza

Najbardziej odpowiednim lekarzem do diagnozowania PCOS będzie ginekolog lub ginekolog-endokrynolog. Na wizytę u ginekologa warto umówić się w pierwszych dniach cyklu (tj. 2-5 dzień po wystąpieniu miesiączki). Dzięki temu jedno z badań niezbędnych do rozpoznania PCOS (badanie USG jajników) będzie można wykonać od razu.

Wizyta u lekarza ginekologa powinna mieć następujący przebieg:

Lekarz zbiera wywiad, tzn. zapyta o dotychczasowy stan zdrowia pacjentki, przebyte przez nią choroby, hospitalizacje, zabiegi operacyjne. Powinien również zapytać o ogólne samopoczucie, występowanie problemów ze snem, apetytem, wypróżnianiem się. Padną również pytania o uczulenia (w tym także na leki) i o stosowane używki (papierosy, alkohol, substancje psychoaktywne, czyli np. narkotyki). Lekarz zapyta również o choroby, które występowały w najbliższej rodzinie (u rodziców, dziadków, rodzeństwa). W wywiadzie pojawią się również pytania dotyczące objawów obecnej choroby, a także o czas ich trwania, stopień nasilenia.

Lekarz ginekolog dodatkowo skupi się na wywiadzie ginekologicznym, w którym spyta o:

  • wiek, w którym wystąpiła pierwsza miesiączka,
  • regularność i długość cykli miesięcznych,
  • obfitość i czas trwania krwawienia miesięcznego,
  • występowanie krwawień i plamień między miesiączkami,
  • obecność skrzepów w krwi miesiączkowej,
  • zespół napięcia przedmiesiączkowego,
  • datę pojawienia się ostatniej miesiączki.

Dodatkowo zapyta o przebyte ciąże (w tym także te zakończone poronieniem), ich czas trwania, sposób rozwiązania (naturalny, cięcie cesarskie), występujące powikłania. Padną również pytania dotyczące przebytych zabiegów ginekologicznych, aktywności seksualnej i chorób przenoszonych drogą płciową.

Zespół policystycznych jajników - badania

Następnie lekarz powinien przystąpić do tzw. badania ogólnego. Jego wygląd różni się istotnie w zależności od wieku i ogólnego stanu zdrowia danego pacjenta. Lekarz zwraca szczególną uwagę na części ciała i narządy, których wygląd bądź funkcja ulegają zmianie pod wpływem danej choroby. Do niezbędnego minimum badania należy: dokładne obejrzenie ciała pacjenta, zbadanie dotykiem głowy, szyi, brzucha, pachwin i kończyn.

Kolejnym etapem badania powinno być badanie gruczołów sutkowych (piersi). Polega ono na oglądnięciu i badaniu dotykiem piersi i ich okolic w różnych pozycjach ciała przyjmowanych przez pacjentkę. Podczas badania lekarz poszukuje zaczerwienienia, zsinienia, owrzodzeń czy innych uszkodzeń skóry pokrywającej piersi. Następnie poszukuje guzków, zgrubień lub stwardnień wewnątrz gruczołu piersiowego, mogących świadczyć o toczącym się tam procesie nowotworowym. Badanie dotykiem pachy umożliwia wykluczenie powiększenia węzłów chłonnych (które następuje m.in. w przypadku zapalenia piersi lub rozwoju w nich zmian nowotworowych). Lekarz uciśnie też brodawki sutkowe – sprawdzi w ten sposób, czy nie pojawia się wyciek, który (poza okresem ciąży i laktacji) świadczyć może o schorzeniu rozwijającym się w gruczołach piersiowych (np. zapalenie, zmiany nowotworowe).

Następnie lekarz przystępuje do badania ginekologicznego. Przeprowadza się je na fotelu ginekologicznym – kobieta znajduje się w pozycji leżącej z podpartymi i rozchylonymi nogami. Pacjentka przed badaniem powinna oddać mocz, a także – w miarę możliwości, wypróżnić się. Lekarz kolejno: obejrzy narządy płciowe zewnętrzne, zbada ściany pochwy i szyjkę macicy z pomocą wziernika (niewielkiego plastikowego urządzenia służącego do rozchylenia warg sromowych i ścian pochwy), a także przeprowadzi badanie narządów płciowych wewnętrznych (pochwy, macicy, jajników). Dokona tego za pomocą dwóch rąk – dwa palce jednej ręki wprowadzi do pochwy, drugą ręką natomiast będzie badał brzuch (u dziewic palec jednej ręki wprowadzany jest do odbytnicy zamiast do pochwy).

Końcowym elementem badania powinno być badanie ultrasonograficzne (USG). Badanie to odbywa się za pomocą sondy, którą wprowadza się przez pochwowo lub przez odbytniczo – umożliwia ona pokazanie na ekranie aparatu wyglądu niektórych narządów wewnętrznych.

Zespół policystycznych jajników - powikłania

Jak już wcześniej wspomniano, jajniki kobiet cierpiących na PCOS wydzielają zbyt wiele progesteronu i androgenów – „wyrywają” się więc spod kontroli przysadki. Nadmiar androgenów prowadzi do spadku wydzielania FSH. Przysadka stara się przywrócić równowagę hormonalną zwiększając wydzielanie LH. (to właśnie dlatego u kobiet cierpiących na PCOS stosunek LH/FSH jest większy niż u zdrowej osoby). Jednakże nie wystarcza to do opanowania objawów choroby – prowadzi za to do szeregu innych zaburzeń.

Nadmiar wspomnianych wyżej hormonów prowadzi do zaburzeń cyklu miesiączkowego i niepłodności (w organizmie kobiety owulacja występuje rzadko lub wcale, macica nie jest odpowiednio przygotowana do przyjęcia zapłodnionej komórki jajowej). Nieprawidłowo dojrzewające pęcherzyki nie są w stanie przekształcić się w prawidłowe ciałko żółte – co z kolei powoduje problemy z utrzymaniem ciąży w jej wczesnym stadium i prowadzi do poronień.

Nadmiar androgenów (męskich hormonów płciowych) u kobiet z PCOS prowadzi do:

  • problemów z cerą (trądzik, przetłuszczająca się skóra, łojotok),
  • nadmiernego owłosienia o umiejscowieniu, w typie charakterystycznym dla mężczyzn (np. pod nosem, na brodzie, klatce piersiowej, brzuchu) – tzw. hirsutyzmu.

Zaburzenia hormonalne występujące w nieleczonym PCOS prowadzić mogą do wystąpienia raka błony śluzowej macicy (raka endometrium).

PCOS - badania wykluczające inne przyczyny choroby

Aby rozpoznać PCOS konieczne jest wykluczenie innych przyczyn występujących zaburzeń, oraz spełnienie dwóch z trzech poniższych kryteriów:

  • rzadka owulacja lub jej brak,
  • kliniczne lub biochemiczne objawy podwyższonego poziomu androgenów,
  • wielotorbielowatość jajników.

Aby ocenić, czy powyższe kryteria są spełnione, należy przeprowadzić szereg badań:

Badanie ultrasonograficzne (USG) określi, czy u pacjentki z podejrzeniem PCOS występują wielotorbielowate jajniki. Badanie to zostanie wykonane podczas wizyty u ginekologa. Polega ono na wprowadzeniu niewielkiej sondy przez pochwę lub przez odbyt, co umożliwia zobrazowanie na monitorze aparatu wyglądu jajników. Badanie to powinno odbyć się w pierwszych dniach cyklu (czyli 2-5 dni od początku miesiączki).

Aby ocenić, czy poziom androgenów w organizmie pacjentki jest zbyt wysoki, należy przeprowadzić tzw. badania biochemiczne krwi. Polegają one na zmierzeniu stężenia androgenów (testosteronu, DHEA) w próbce krwi pobranej od pacjentki.

Innymi badaniami, których wyniki mogą sugerować, że wystąpiło PCOS są:

Nieprawidłowy poziom LH i FSH - podniesiony poziom LH we krwi i stosunek LH/FSH ≥ 2 (badanie wykonuje się na próbce krwi pobranej od pacjentki, powinno zostać wykonane w pierwszych dniach cyklu, czyli 2-5 dni od początku miesiączki).

Nieprawidłowa glikemia na czczo (badanie wykonuje się w próbce krwi pobranej od pacjentki, rano, na czczo – czyli 8-14 godzin od ostatniego posiłku, po odpoczynku nocnym).

Nieprawidłowa glikemia po doustnym teście obciążenia glukozą (badanie wykonuje się rano, na czczo – czyli 8-14 godzin od ostatniego posiłku, po odpoczynku nocnym).

Przebieg badania:

  1. Badanie rozpoczyna się od pobrania od pacjenta próbki krwi.
  2. Następnie pacjent w ciągu 5 minut wypija przygotowany roztwór glukozy.
  3. Po wypiciu roztworu do końca trwania testu (2-3h) pacjent powinien pozostać w spoczynku w pozycji siedzącej.
  4. W czasie testu nie wolno palić, pić ani jeść.
  5. Kolejne próbki krwi pobiera się:
  • po 0,5 godziny od wypicia glukozy,
  • po 1 godzinie od wypicia glukozy,
  • po 1,5 godziny od wypicia glukozy,
  • po 2 godzinach od wypicia glukozy,
  • po 3 godzinach od wypicia glukozy.

Zespół policystycznych jajników - leczenie

Leczenie ma na celu:

  • uregulowanie cyklu miesiączkowego,
  • przywrócenie płodności,
  • obniżenie insulinooporności,
  • usunięcie hirsutyzmu i trądziku,
  • zapobieganie późnym powikłaniom choroby (takim jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie, choroba wieńcowa, zawał serca, rak endometrium).

Leczenie PCOS jest długotrwałe (liczone w miesiącach i latach) oraz ciągłe – zaprzestanie leczenia prowadzi do nawrotu dolegliwości i grozi wystąpieniem powikłań choroby.

Leczenie można podzielić na:

  • niefarmakologiczne,
  • farmakologiczne,
  • chirurgiczne.

Leczenie niefarmakologiczne stosuje się zwłaszcza wtedy, gdy pacjentka ma nadwagę lub jest otyła. Polega ono na zmniejszeniu masy ciała za pomocą odpowiedniej diety (zmniejszenie ilości cukrów prostych, większa ilość warzyw, regularnego wysiłku fizycznego).

Leczenie farmakologiczne pozwala usunąć lub zmniejszyć dokuczliwe objawy. Wszystkie z poniższych leków przepisuje lekarz i stosować można je tylko zgodnie z jego zaleceniami i pod jego kontrolą. W leczeniu PCOS stosuje się kilka grup leków:

  • Leki o działaniu przeciw-androgenowym – ich zadaniem jest zmniejszenie produkcji lub zahamowanie działania androgenów. Powoduje to usunięcie lub znaczne ograniczenie hirsutyzmu, trądziku i łojotoku (skuteczność wynosi ~90%, efekt pojawia się po 6-12 miesiącach od rozpoczęcia stosowania). Niektóre z leków z tej grupy zawierają dwa składniki – zmniejszające ilość androgenów (hormonów męskich) i zwiększające ilość estrogenów (hormonów żeńskich).
     
  • Dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne – których głównym zadaniem w leczeniu PCOS jest obniżenie poziomu androgenów i LH we krwi pacjentki, co przywraca równowagę hormonalną i stabilizuje cykl miesiączkowy.
     
  • Leki pobudzające owulację – po obniżeniu poziomu androgenów i osiągnięciu prawidłowej masy ciała u części pacjentek cykl miesiączkowy stabilizuje się – dojrzewanie komórek jajowych wraca do normy, a kobieta jest w stanie zajść w ciążę bez dodatkowych leków. W części przypadków jednak, poza stosowaniem leków o działaniu przeciw-androgenowym, konieczne jest zastosowanie substancji, które wywołają owulację i umożliwią zajście w ciążę. Skuteczność tego leczenia wynosi około 50%.
     
  • Leki obniżające insulinooporność – gdy sama dieta i aktywność fizyczna nie zlikwidują problemu nieodpowiedniej reakcji tkanek na insulinę, konieczne jest wprowadzenie leczenia. Poza regulowaniem cyklu miesiączkowego, leki z tej grupy zapobiegają części odległych powikłań PCOS takich jak cukrzyca typu 2 czy choroba wieńcowa.

Zespół policystycznych jajników - operacja

Leczenie operacyjne stosuje się w przypadku niepowodzenia leczenia farmakologicznego. Polega ono na operacyjnym usunięciu części chorych jajników. Zabieg wykonuje się w znieczuleniu ogólnym, polega na otwarciu jamy brzusznej za pomocą klasycznego cięcia i wycięciu fragmentu jajników. U zdecydowanej większości kobiet (~90%) następuje trwała poprawa.

Alternatywnym zabiegiem jest nakłuwanie i wypalanie części jajników, które wykonuje się za pomocą tzw. laparoskopii (czyli poprzez wprowadzenie przez 3 niewielkie otwory w brzuchu laparoskopu - rur zakończonych kamerą i manipulatorami). Zaletą tego rozwiązania jest mniejsza inwazyjność (mniejsza rana pooperacyjna, krótsza hospitalizacja). Wadą tego zabiegu jest fakt, że nawrót dolegliwości następuje po ok. 2 latach po jego wykonaniu.

Reklama

Zespół policystycznych jajników - zapobieganie

PCOS jest chorobą częściowo uwarunkowaną genetycznie, jednakże można zmniejszyć ryzyko jej wystąpienia poprzez utrzymywanie prawidłowej masy ciała. Najprostszym sposobem na osiągnięcie tego celu jest prowadzenie tzw. „zdrowego trybu życia”. Powinien on obejmować stosowanie zdrowej, zbilansowanej diety bogatej w błonnik i wielonienasycone kwasy tłuszczowe, a ubogiej w tłuszcze nasycone i cukry proste oraz regularne wykonywanie dostosowanego do wieku i współistniejących chorób wysiłku fizycznego (np. spacery, bieganie, jazda na rowerze, pływanie, joga, fitness lub inne).

Bibliografia

  • Bręborowicz G.H. ,Położnictwo i ginekologia, tom 2.,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa,2008
  • Szczeklik A.,Choroby wewnętrzne, tom I,Medycyna Praktyczna,Kraków,2006
  • Boomsma C.M., Fauser B.C., Macklon N.S.,“Pregnancy complications in women with polycystic ovary syndrome”,Semin. Reprod. Med., 26 (1),,,Jan 2008
  • Chittenden B.G, Fullerton G. Maheshwari A., Bhattacharya S. ,“Polycystic ovary syndrome and the risk of gynaecological cancer: a systematic review”. Reproductive BioMedicine Online, Vol. 19 Issue 3,,Sep 2009
  • Tauchert S., Ludwig A.K., Diedrich K., Weiss J.M.,

Dziękujemy za przeczytanie naszego artykułu do końca. Jeśli chcesz być na bieżąco z informacjami na temat zdrowia i zdrowego stylu życia, zapraszamy na nasz portal ponownie!