Reklama

Co to jest esketamina i czym różni się od ketaminy?

Esketamina jest S-enancjomerem ketaminy, czyli jedną z dwóch przestrzennych form tej samej cząsteczki. Ketamina od kilkudziesięciu lat wykorzystywana jest przede wszystkim jako znieczulenie w anestezjologii i medycynie ratunkowej. Zawiera mieszaninę dwóch enancjomerów – S oraz R – natomiast esketamina obejmuje wyłącznie izomer S, który odpowiada za znaczną część działania farmakologicznego.

To właśnie odkrycie właściwości esketaminy i jej wpływu na zmniejszenie nasilenia objawów depresji otworzyło nowy rozdział w leczeniu zaburzeń depresyjnych. W 2019 roku preparat zawierający tę substancję został zatwierdzony przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA) do leczenia depresji lekoopornej u osób dorosłych, a po kilku latach został zatwierdzony również w Polsce, zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.

Warto podkreślić, że choć esketamina wywodzi się z ketaminy, oba leki mają odmienne zastosowanie kliniczne. Ketamina pozostaje przede wszystkim środkiem stosowanym w anestezjologii i leczeniu bólu, natomiast esketamina została opracowana z myślą o leczeniu ciężkich zaburzeń depresyjnych. W obu przypadkach stosowanie odbywa się wyłącznie pod kontrolą personelu medycznego.

Spravato i Ketanest S

W Polsce dostępne są dwa produkty lecznicze zawierające esketaminę, jednak ich przeznaczenie jest zupełnie inne.

Spravato to aerozol do nosa stosowany w psychiatrii u dorosłych z depresją lekooporną lub – w określonych sytuacjach klinicznych – do szybkiego zmniejszenia nasilenia objawów ciężkiego epizodu depresyjnego. Lek podaje się wyłącznie w placówce medycznej, w skojarzeniu z doustnym lekiem przeciwdepresyjnym.

Drugim preparatem jest Ketanest S, zawierający tę samą substancję czynną. Lek ten wykorzystywany jest jednak w anestezjologii jako środek do znieczulenia ogólnego oraz sedacji i NIE jest przeznaczony do leczenia depresji.

Jak esketamina wpływa na mózg?

Esketamina blokuje receptory NMDA i pobudza procesy odpowiedzialne za neuroplastyczność. Dzięki temu może poprawiać funkcjonowanie sieci neuronalnych odpowiadających za regulację nastroju i emocji.

Reklama

Jak działa esketamina w leczeniu depresji lekoopornej?

Klasyczne leki przeciwdepresyjne wpływają głównie na stężenie serotoniny i noradrenaliny, dlatego na ich pełny efekt terapeutyczny zwykle trzeba czekać kilka tygodni. Esketamina działa zupełnie inaczej.

Blokuje ona receptory NMDA, które biorą udział w przekazywaniu sygnałów między komórkami nerwowymi. W efekcie zwiększa się aktywność glutaminianu – jednego z najważniejszych neuroprzekaźników w mózgu. Uruchamia to procesy sprzyjające odbudowie połączeń między neuronami i poprawia zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń nerwowych (tzw. neuroplastyczność). Dzięki temu sieci odpowiedzialne za regulację nastroju mogą zacząć działać sprawniej, co przekłada się na szybsze zmniejszenie objawów depresji.

To właśnie dlatego esketamina może działać znacznie szybciej niż klasyczne leki przeciwdepresyjne. W badaniach klinicznych poprawę u części pacjentów obserwowano już po 24 godzinach od pierwszego podania, choć pełna odpowiedź na leczenie jest kwestią indywidualną.

Lek zazwyczaj stosuje się więc w przypadku nietolerancji doustnego leku przeciwdepresyjnego oraz u osób z ciężkim i nagłym przebiegiem depresji. Długoterminowe badania wskazują ponadto, że kontynuowanie terapii zmniejsza ryzyko nawrotu choroby u pacjentów, którzy odpowiedzieli na leczenie.

Po jakim czasie działa esketamina?

U części pacjentów pierwszą poprawę można zaobserwować już w ciągu 24 godzin od podania leku. Tempo odpowiedzi zależy jednak od indywidualnych cech chorego i nasilenia objawów w bieżącym epizodzie depresji.

Reklama

Kiedy stosuje się esketaminę?

Nie każda depresja wymaga zastosowania esketaminy. Zgodnie z obowiązującymi zaleceniami jest ona przeznaczona dla dorosłych z depresją lekooporną, czyli taką, która nie ustąpiła mimo zastosowania co najmniej dwóch różnych leków przeciwdepresyjnych w odpowiednich dawkach i przez odpowiednio długi czas.

Przed zakwalifikowaniem do terapii psychiatra musi upewnić się, że rzeczywiście mamy do czynienia z depresją lekooporną. Ocenia między innymi prawidłowość wcześniejszego leczenia, przestrzeganie zaleceń przez pacjenta, współistniejące choroby oraz czynniki mogące wpływać na skuteczność farmakoterapii.

Esketamina nie jest lekiem pierwszego wyboru. Stanowi jedną z metod leczenia stosowanych wtedy, gdy standardowa farmakoterapia okazuje się niewystarczająca. Zawsze podaje się ją razem z doustnym lekiem przeciwdepresyjnym.

Jaki jest najnowszy lek na depresję?

Jednym z najnowszych leków stosowanych w leczeniu depresji lekoopornej jest właśnie esketamina podawana donosowo. Jej mechanizm działania różni się od klasycznych leków przeciwdepresyjnych, dlatego znajduje zastosowanie u pacjentów, u których wcześniejsze terapie okazały się nieskuteczne.

Reklama

Jak wygląda leczenie esketaminą?

Leczenie preparatem Spravato odbywa się wyłącznie w wyspecjalizowanych ośrodkach pod nadzorem personelu medycznego. W przeciwieństwie do większości leków przeciwdepresyjnych nie przyjmuje się jej codziennie w domu, lecz podczas zaplanowanych wizyt w placówce medycznej.

Esketamina podawana jest donosowo za pomocą dozownika z aerozolem. Każdy dozownik zawiera 28 mg substancji czynnej, dlatego jednorazowa dawka terapeutyczna wynosi najczęściej 56 mg lub 84 mg, co odpowiada użyciu dwóch lub trzech dozowników. Pacjent aplikuje lek samodzielnie, jednak zawsze odbywa się to pod bezpośrednim nadzorem personelu medycznego.

Po podaniu esketamina bardzo szybko wchłania się z błony śluzowej nosa. Maksymalne stężenie we krwi osiąga zwykle już po 10–14 minutach, co częściowo tłumaczy szybki początek działania przeciwdepresyjnego.

Faza indukcji i leczenie podtrzymujące

Terapia składa się z dwóch etapów. Pierwszy z nich to faza indukcji, która trwa zazwyczaj cztery tygodnie. W tym czasie lek podawany jest dwa razy w tygodniu. U większości dorosłych leczenie rozpoczyna się od dawki 56 mg, a następnie – w zależności od skuteczności i tolerancji – lekarz może utrzymać ją lub zwiększyć do 84 mg.

Po uzyskaniu poprawy rozpoczyna się leczenie podtrzymujące, chroniące przed utratą skuteczności terapii. W kolejnych tygodniach częstotliwość podawania stopniowo się zmniejsza – najpierw do jednej dawki tygodniowo, a następnie u części pacjentów do jednej dawki co dwa tygodnie. Czas terapii jest ustalany indywidualnie i zależy od przebiegu choroby oraz utrzymywania się efektów leczenia.

Esketamina zawsze stanowi element leczenia skojarzonego. Oznacza to, że pacjent równolegle przyjmuje doustny lek przeciwdepresyjny, najczęściej z grupy SSRI lub SNRI.

Dlaczego po podaniu konieczna jest obserwacja pacjenta?

Po każdej sesji terapeutycznej pacjent pozostaje w ośrodku przez około 1,5–2 godziny. W tym czasie personel monitoruje samopoczucie chorego, poziom świadomości oraz dokonuje pomiaru ciśnienia tętniczego.

Obserwacja jest konieczna, ponieważ po podaniu leku mogą wystąpić przejściowe działania niepożądane, takie jak senność, zawroty głowy, uczucie nierealności (dysocjacja) czy wzrost ciśnienia krwi. Objawy te najczęściej ustępują samoistnie jeszcze podczas pobytu w placówce.

Ze względu na możliwość zaburzenia koncentracji oraz spowolnienia reakcji pacjent nie powinien prowadzić samochodu ani obsługiwać maszyn do następnego dnia, po przespanej nocy. Z tego powodu warto wcześniej zaplanować transport do domu.

Przed wizytą należy również odpowiednio się przygotować. Aby ograniczyć ryzyko nudności i wymiotów, zaleca się nie spożywać posiłków przez co najmniej 2 godziny przed podaniem leku, a płynów przez około 30 minut.

Jak długo trwa działanie leku Spravato?

Samo podanie leku trwa kilka minut, jednak cała wizyta zajmuje około 2 godzin ze względu na obowiązkową obserwację. Efekt przeciwdepresyjny może utrzymywać się znacznie dłużej i jest podtrzymywany kolejnymi dawkami zgodnie z harmonogramem leczenia.

Czy lek Spravato trzeba stosować przez całe życie?

Nie. Czas leczenia ustala psychiatra na podstawie odpowiedzi pacjenta na terapię. U części chorych po uzyskaniu trwałej poprawy możliwe jest zakończenie leczenia, natomiast inni wymagają dłuższej terapii podtrzymującej.

Reklama

Program lekowy i refundacja esketaminy w Polsce

Leczenie esketaminą należy do najbardziej zaawansowanych metod terapii depresji lekoopornej, dlatego dostęp do niego w ramach NFZ odbywa się poprzez tzw. program lekowy. Dzięki temu pacjenci spełniający określone kryteria mogą korzystać z terapii bez ponoszenia pełnych kosztów leczenia.

Program przeznaczony jest dla osób z rozpoznaną depresją lekooporną, u których wcześniejsze leczenie nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. Ostateczną decyzję o kwalifikacji zawsze podejmuje lekarz psychiatra prowadzący leczenie w ośrodku realizującym program.

Jakie są kryteria kwalifikacji?

Dokładne kryteria mogą ulegać zmianom wraz z aktualizacją programu lekowego, jednak podstawowym warunkiem pozostaje potwierdzenie depresji lekoopornej.

Do programu kwalifikowani są zazwyczaj pacjenci:

• w wieku 18–75 lat,
• z rozpoznanym silnym zaburzeniem depresyjnym o przebiegu lekoopornym,
• u których co najmniej dwie odpowiednio prowadzone terapie przeciwdepresyjne okazały się nieskuteczne,
• posiadający dokumentację potwierdzającą dotychczasowe leczenie.

Podczas kwalifikacji psychiatra analizuje historię choroby, wcześniejsze leczenie, współistniejące schorzenia oraz ewentualne przeciwwskazania do stosowania esketaminy. W razie potrzeby może zlecić dodatkowe badania lub konsultacje.

Czy esketamina jest refundowana?

Tak, jednak wyłącznie dla pacjentów spełniających kryteria programu lekowego NFZ. Poza programem leczenie jest pełnopłatne.

Kiedy przysługuje refundacja?

Refundacja przysługuje osobom zakwalifikowanym do programu lekowego przez lekarza psychiatrę. Warunkiem jest między innymi rozpoznanie depresji lekoopornej oraz spełnienie obowiązujących kryteriów kwalifikacji.

Reklama

Ile kosztuje leczenie esketaminą?

Esketamina należy do kosztownych terapii, dlatego dla wielu pacjentów ogromne znaczenie ma możliwość skorzystania z programu lekowego NFZ.

Cena pojedynczego opakowania preparatu Spravato bez refundacji wynosi od około 1000 do ponad 1800 zł, w zależności od dawki oraz liczby dozowników. Ponieważ leczenie wymaga regularnych wizyt w placówce medycznej, całkowity koszt terapii prywatnej może wynosić kilka, a nawet kilkanaście tysięcy złotych w pierwszych miesiącach leczenia.

Do kosztów należy doliczyć również kwalifikację psychiatryczną oraz podanie leku i obowiązkową obserwację po zakończeniu sesji.

Dla pacjentów zakwalifikowanych do programu lekowego większość tych kosztów pokrywa NFZ, dzięki czemu terapia staje się znacznie bardziej dostępna.

Czy prywatne leczenie esketaminą jest dostępne?

Tak. Niektóre ośrodki psychiatryczne prowadzą terapię komercyjnie. W takim przypadku pacjent pokrywa koszt leku, podania oraz każdej sesji terapeutycznej we własnym zakresie.

Reklama

Jakie działania niepożądane może wywołać esketamina?

Jak każdy lek, również esketamina może powodować działania niepożądane. Większość z nich pojawia się w dniu podania, ma łagodne lub umiarkowane nasilenie i ustępuje samoistnie w ciągu kilku godzin. Właśnie dlatego po każdej sesji leczenia pacjent pozostaje pod obserwacją personelu medycznego.

Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych należą:

• zawroty głowy – występują u około 31% pacjentów,
• dysocjacja (uczucie oderwania od rzeczywistości lub własnego ciała) – około 27%,
• nudności – około 27%,
• ból głowy – około 23%,
• senność – około 18%,
• zwiększenie ciśnienia tętniczego – około 10%.

Niektóre osoby opisują również przejściowe zaburzenia smaku, uczucie wirowania, niewyraźne widzenie lub trudności z koncentracją. Objawy te zwykle ustępują jeszcze podczas pobytu w ośrodku.

Szczególną uwagę zwraca dysocjacja, która jest charakterystycznym skutkiem ubocznym działania esketaminy. Pacjent może mieć wrażenie nierealności otoczenia, zmienionego postrzegania czasu lub chwilowego oddzielenia od własnych emocji. Choć doświadczenie to bywa niepokojące, w większości przypadków ma charakter przemijający i nie wymaga dodatkowego leczenia.

Jakie odczucia mogą pojawić się po podaniu leku Spravato?

Po podaniu esketaminy mogą wystąpić zawroty głowy, senność, uczucie nierealności, zaburzenia percepcji lub nudności. Objawy zazwyczaj mają charakter przejściowy i ustępują podczas obowiązkowej obserwacji w placówce medycznej.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

Przed rozpoczęciem terapii lekarz dokładnie ocenia stan zdrowia pacjenta oraz możliwe przeciwwskazania. Szczególnej ostrożności wymagają osoby z chorobami układu sercowo-naczyniowego, ponieważ esketamina może powodować przejściowy wzrost ciśnienia tętniczego. Z tego względu przed każdą sesją wykonywany jest jego pomiar, a następnie kontrola około 40 minut po podaniu leku.

Leczenie nie jest zalecane między innymi u pacjentów z niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym, u których nawet krótkotrwały wzrost ciśnienia mógłby stanowić zagrożenie dla zdrowia. Ostrożność zachowuje się również u osób z chorobą afektywną dwubiegunową, psychozą, uzależnieniem od substancji psychoaktywnych w wywiadzie czy ciężkimi chorobami układu krążenia.

Podczas terapii należy także unikać spożywania alkoholu, leków nasennych, uspokajających oraz innych substancji działających hamująco na ośrodkowy układ nerwowy, ponieważ mogą one nasilać zaburzenia świadomości.

Kto nie powinien stosować esketaminy?

Przeciwwskazania i czynniki ryzyka ocenia lekarz psychiatra przed rozpoczęciem terapii. Szczególną ostrożność zachowuje się m.in. u osób z niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym, niektórymi chorobami serca oraz wybranymi zaburzeniami psychicznymi.

Jak przygotować się do leczenia esketaminą?

Odpowiednie przygotowanie zwiększa bezpieczeństwo terapii i pozwala sprawniej przeprowadzić każdą sesję leczenia.

1. Upewnij się, że rozpoznano depresję lekooporną.
   Esketamina jest przeznaczona wyłącznie dla pacjentów, u których wcześniejsze leczenie nie przyniosło oczekiwanych rezultatów.

2. Przejdź kwalifikację u psychiatry.
   To lekarz ocenia, czy korzyści z leczenia przewyższają potencjalne ryzyko oraz czy spełniasz kryteria programu lekowego lub terapii komercyjnej.

3. Przygotuj dokumentację medyczną i listę przyjmowanych leków.
   Dzięki temu lekarz będzie mógł ocenić dotychczasowe leczenie oraz wykluczyć możliwe interakcje.

4. Nie spożywaj alkoholu ani innych substancji działających na ośrodkowy układ nerwowy. Mogą one nasilać skutki niepożądane i pogarszać bezpieczeństwo terapii.

5. Pamiętaj o zasadach dotyczących jedzenia i picia.
   Nie należy jeść przez co najmniej 2 godziny przed podaniem leku ani pić przez około 30 minut przed zabiegiem.

6. Zaplanuj transport do domu.
   Po zakończeniu obserwacji nie należy samodzielnie prowadzić samochodu ani obsługiwać maszyn do następnego dnia.

7. Pozostań pod obserwacją przez cały wymagany czas.
   Nawet jeśli czujesz się dobrze, nie należy opuszczać placówki przed zgodą personelu medycznego.

Czy po esketaminie można prowadzić samochód?

Nie. Po podaniu leku nie należy prowadzić pojazdów ani wykonywać czynności wymagających pełnej koncentracji do następnego dnia, po przespanej nocy.

Czy przed podaniem Spravato trzeba być na czczo?

Zaleca się nie spożywać posiłków przez co najmniej 2 godziny przed podaniem esketaminy oraz nie pić płynów przez około 30 minut przed rozpoczęciem terapii.

Esketamina a inne metody leczenia depresji lekoopornej

Esketamina nie jest jedyną metodą stosowaną u pacjentów z depresją lekooporną. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zaproponować również psychoterapię, przezczaszkową stymulację magnetyczną (rTMS), terapię elektrowstrząsową (ECT) lub leczenie skojarzone.

Coraz więcej badań porównuje skuteczność tych metod. Jedna z metaanaliz wykazała, że po trzech miesiącach skuteczność esketaminy wynosi około 62,1%, natomiast rTMS około 60%. Różnice są więc niewielkie, jednak poszczególne metody różnią się profilem bezpieczeństwa, sposobem prowadzenia terapii i czasem uzyskania efektów.

Leczenie rTMS polega na nieinwazyjnej stymulacji określonych obszarów mózgu za pomocą impulsów magnetycznych. W niektórych badaniach wykazywała szybszy początek działania oraz była lepiej tolerowana przez pacjentów niż esketamina, jednak wybór odpowiedniej metody zawsze powinien być indywidualny i uwzględniać stan zdrowia chorego, wcześniejsze leczenie oraz preferencje pacjenta.

W praktyce klinicznej coraz częściej stosuje się również leczenie skojarzone, łączące farmakoterapię z psychoterapią lub metodami neuromodulacji. Takie podejście może zwiększać szanse na uzyskanie trwałej remisji i ograniczać ryzyko nawrotu depresji.

Czy elektrowstrząsy są bezpieczne?

Współczesna terapia elektrowstrząsowa wykonywana jest w znieczuleniu ogólnym i pod ścisłym nadzorem anestezjologicznym. Jest uznawana za skuteczną metodę leczenia ciężkiej depresji w wybranych grupach pacjentów.

Czy esketamina zastępuje klasyczne leki przeciwdepresyjne?

Nie. Esketaminę stosuje się jako uzupełnienie leczenia doustnym lekiem przeciwdepresyjnym. Nie zastępuje ona standardowej farmakoterapii, lecz stanowi jedną z opcji dla pacjentów z depresją lekooporną.

Czy esketamina może uzależniać? Fakty i mity

Esketamina jest pochodną ketaminy, która bywa wykorzystywana rekreacyjnie jako substancja psychoaktywna. Z tego względu wielu pacjentów zastanawia się, czy leczenie depresji z użyciem esketaminy wiąże się z ryzykiem uzależnienia.

Dotychczasowe badania wskazują, że ryzyko rozwoju uzależnienia podczas prawidłowo prowadzonej terapii jest niewielkie. Wynika to przede wszystkim z faktu, że lek nie trafia do pacjenta do samodzielnego stosowania w domu. Każda dawka podawana jest wyłącznie w placówce medycznej pod nadzorem personelu, co znacząco ogranicza możliwość niewłaściwego używania preparatu.

Nie oznacza to jednak, że temat można całkowicie pominąć. U osób, które w przeszłości nadużywały substancji psychoaktywnych lub były od nich uzależnione, lekarz przed rozpoczęciem leczenia dokładnie ocenia potencjalne korzyści i ryzyko terapii. W trakcie leczenia pacjenci pozostają pod stałą kontrolą psychiatry, który monitoruje zarówno skuteczność terapii, jak i ewentualne objawy świadczące o rozwijającym się niewłaściwym stosowaniu leku.

Warto również pamiętać, że esketamina może wywoływać przejściowe zmiany percepcji czy uczucie dysocjacji. Są to działania niepożądane związane z mechanizmem działania leku, a nie objawy uzależnienia.

Czy Spravato jest narkotykiem?

Nie. Spravato nie jest lekiem narkotycznym, ale wydawanym na receptę lekiem przeciwdepresyjnym, stosowanym wyłącznie pod nadzorem personelu medycznego.

Czy esketamina jest wykrywana w testach narkotykowych?

Może się zdarzyć, że niektóre testy przesiewowe wykryją obecność substancji. W razie wykonywania badań warto poinformować personel medyczny o stosowanym leczeniu.

Podsumowanie

Esketamina to jedna z największych innowacji w leczeniu depresji lekoopornej ostatnich lat. Dzięki odmiennemu mechanizmowi działania może przynosić poprawę znacznie szybciej niż klasyczne leki przeciwdepresyjne i stanowi cenną opcję terapeutyczną dla pacjentów, u których wcześniejsze leczenie okazało się nieskuteczne. Jednocześnie jest to terapia wymagająca ścisłej kwalifikacji oraz prowadzenia przez doświadczony zespół medyczny.

Najważniejsze informacje na temat esketaminy:

• esketamina nie jest lekiem pierwszego wyboru – stosuje się ją wyłącznie w depresji lekoopornej;
• leczenie kwalifikuje i prowadzi lekarz psychiatra;
• terapia odbywa się wyłącznie w placówkach medycznych, a lek podawany jest donosowo w postaci aerozolu;
• najczęściej stosowane dawki wynoszą 56 mg lub 84 mg;
• po podaniu pacjent pozostaje pod obserwacją przez około 1,5–2 godziny;
• przed terapią nie należy spożywać posiłków przez co najmniej 2 godziny, a po zakończeniu sesji nie wolno prowadzić samochodu do następnego dnia;
• pacjenci spełniający kryteria programu lekowego mogą skorzystać z leczenia w ramach NFZ;
• mimo szybkiego działania esketamina nie zastępuje klasycznych leków przeciwdepresyjnych, lecz stosowana jest razem z nimi;
• w leczeniu depresji lekoopornej wykorzystuje się również inne metody, takie jak rTMS, psychoterapia czy terapia elektrowstrząsowa, a wybór terapii zawsze powinien być indywidualnie dopasowany do pacjenta.

Esketamina nie jest rozwiązaniem dla każdego chorego z depresją, jednak u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów może znacząco zmniejszyć nasilenie objawów i poprawić jakość życia. O tym, czy będzie właściwą metodą leczenia, decyduje lekarz psychiatra po szczegółowej ocenie przebiegu choroby, dotychczasowych terapii oraz ogólnego stanu zdrowia.