Reklama
Dlaczego odżywienie ma tak duże znaczenie u pacjentów onkologicznych?
Nowotwór oddziałuje na cały organizm, a nie wyłącznie na narząd, z którego się wywodzi. W przebiegu choroby dochodzi do zaburzeń metabolicznych, przewlekłego stanu zapalnego oraz zmian hormonalnych, które zwiększają zapotrzebowanie energetyczne i nasilają rozpad tkanek. Jednocześnie wielu chorych spożywa mniej pokarmu z powodu utraty apetytu, nudności, bólu, zaburzeń smaku, trudności z połykaniem lub działań niepożądanych leczenia. W efekcie wzrasta ryzyko niedożywienia, które jest jednym z najczęstszych problemów towarzyszących chorobie nowotworowej.
Niedożywienie u pacjentów onkologicznych nie jest jedynie konsekwencją zbyt małej ilości spożywanego jedzenia. Organizm chorego znajduje się niejako w stanie przewlekłego zapalenia, w którym dochodzi do nasilonego rozpadu białek mięśniowych i tkanki tłuszczowej. W rezultacie powstaje błędne koło – pacjent je mniej, a organizm jednocześnie zużywa więcej własnych zasobów energetycznych.
Jednym z najpoważniejszych następstw tych zmian jest kacheksja nowotworowa. To złożony zespół metaboliczny, którego charakterystyczną cechą jest postępujące osłabienie mięśni, często współistniejąca z ubytkiem tkanki tłuszczowej. W przeciwieństwie do zwykłego niedożywienia, kacheksji nowotworowej nie można skutecznie leczyć jedynie poprzez zwiększenie ilości spożywanych kalorii. W przebiegu choroby nowotworowej dochodzi bowiem do zaburzeń metabolicznych, które sprawiają, że organizm nadal intensywnie rozkłada mięśnie i tkankę tłuszczową, nawet jeśli pacjent otrzymuje odpowiednią ilość pożywienia.
Z kacheksją ściśle wiąże się sarkopenia, czyli utrata masy i siły mięśni szkieletowych. Choć kojarzona jest głównie z procesem starzenia, bardzo często występuje również u pacjentów onkologicznych. Jej obecność wiąże się z większym ryzykiem powikłań pooperacyjnych, gorszą tolerancją chemioterapii, większą toksycznością leczenia oraz krótszym przeżyciem. Według analiz przywoływanych w najnowszym przeglądzie z 2025 roku sarkopenia dotyczy średnio około jednej trzeciej chorych na nowotwory, a w niektórych typach nowotworów odsetek ten jest znacznie wyższy.
Stan odżywienia ma bezpośredni wpływ na przebieg leczenia onkologicznego. Pacjenci z niedożywieniem częściej wymagają przerw w terapii, gorzej tolerują leczenie systemowe i wolniej wracają do zdrowia po zabiegach operacyjnych. Z tego względu zarówno Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN), jak i Europejskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ESMO) podkreślają, że ocena stanu odżywienia oraz wczesne wdrożenie odpowiedniego postępowania żywieniowego powinny być integralną częścią opieki nad chorym na nowotwór.
Reklama
Czym są kwasy omega-3 i jak działają w organizmie?
Kwasy omega-3 należą do grupy niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (Polyunsaturated Fatty Acids). Są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu i uczestniczą w wielu procesach biologicznych, m.in. w regulacji odpowiedzi zapalnej, budowie błon komórkowych, funkcjonowaniu układu nerwowego oraz pracy układu sercowo-naczyniowego.
W ostatnich latach coraz częściej analizuje się również ich znaczenie w żywieniu klinicznym, zwłaszcza u pacjentów z chorobami przebiegającymi z przewlekłym stanem zapalnym, do których należą również nowotwory. W przypadku onkologii największe zainteresowanie budzi ich potencjalny wpływ na ograniczanie utraty masy mięśniowej, poprawę stanu odżywienia oraz zmniejszenie stanu zapalnego. Należy jednak podkreślić, że są to działania wspomagające przebieg terapii onkologicznej i nie zastępują leczenia przeciwnowotworowego.
Najważniejsze kwasy omega-3: EPA i DHA
Spośród wszystkich kwasów omega-3 największe znaczenie kliniczne mają dwa długołańcuchowe kwasy tłuszczowe: EPA (kwas eikozapentaenowy) oraz DHA (kwas dokozaheksaenowy). To właśnie one są najczęściej wykorzystywane w badaniach dotyczących żywienia pacjentów w trakcie leczenia onkologicznego.
Naturalnym źródłem EPA i DHA są przede wszystkim tłuste ryby morskie, takie jak łosoś, makrela, śledź czy sardynki. Znajdują się również w olejach rybich oraz preparatach otrzymywanych z alg morskich.
Nieco inaczej wygląda sytuacja w przypadku ALA (kwasu alfa-linolenowego), który występuje głównie w produktach roślinnych, takich jak siemię lniane, nasiona chia, orzechy włoskie czy olej rzepakowy. Organizm potrafi przekształcać ALA do EPA i DHA, jednak proces ten przebiega z niewielką wydajnością. Z tego powodu w badaniach dotyczących wsparcia żywieniowego u pacjentów onkologicznych analizuje się przede wszystkim bezpośrednią podaż EPA i DHA.
Reklama
Kwasy omega-3 a organizm pacjenta z chorobą nowotworową
Korzystny wpływ kwasów omega-3 na organizm pacjentów onkologicznych wynika przede wszystkim z ich udziału w regulacji procesów zapalnych i metabolicznych. Badania wskazują, że EPA i DHA mogą oddziaływać na wiele mechanizmów odpowiedzialnych za rozwój kacheksji oraz utratę masy mięśniowej. Nie oznacza to jednak, że działają przeciwnowotworowo lub hamują wzrost guza. Ich rola polega na wspieraniu organizmu w walce ze skutkami choroby i leczenia.
Jednym z najlepiej poznanych mechanizmów jest działanie przeciwzapalne. W przebiegu choroby nowotworowej dochodzi do zwiększonej produkcji cytokin prozapalnych, takich jak TNF-α, IL-1 oraz IL-6. Związki te nasilają rozpad białek mięśniowych, zwiększają zużycie energii i przyczyniają się do rozwoju kacheksji. EPA i DHA mogą ograniczać wytwarzanie tych mediatorów oraz sprzyjać wygaszaniu przewlekłego stanu zapalnego, dzięki czemu zmniejszają intensywność procesów katabolicznych.
Kwasy omega-3 wpływają również na szlaki regulujące metabolizm mięśni. Badania eksperymentalne pokazują, że mogą aktywować szlak mTOR, odpowiedzialny za syntezę białek mięśniowych, a jednocześnie hamować aktywność NF-κB, który uczestniczy w procesach prowadzących do rozpadu mięśni. W efekcie organizm może skuteczniej utrzymywać masę mięśniową mimo toczącej się choroby.
Kolejnym potencjalnym mechanizmem jest wpływ na funkcjonowanie mitochondriów oraz gospodarkę energetyczną komórek mięśniowych. EPA i DHA mogą poprawiać efektywność procesów energetycznych, wspierać biogenezę mitochondriów oraz zwiększać wrażliwość tkanek na działanie insuliny i insulinopodobnego czynnika wzrostu. Wszystkie te procesy sprzyjają zachowaniu sprawności mięśni i ograniczaniu ich zaniku.
Naukowcy analizują również, czy kwasy omega-3 mogą wpływać na apetyt oraz ułatwiać utrzymanie masy ciała. Wyniki części badań sugerują, że u niektórych pacjentów suplementacja EPA wiąże się z wolniejszą utratą na wadze oraz lepszym przyswajaniem pokarmów. Nie obserwowano jednak takich efektów we wszystkich badaniach, dlatego zagadnienie to nadal wymaga dalszych analiz.
Warto podkreślić, że opisane mechanizmy pochodzą z badań klinicznych oceniających parametry metaboliczne i stan odżywienia. Nie dowodzą one, że kwasy omega-3 zwalczają komórki nowotworowe ani że zastępują leczenie onkologiczne. Ich potencjalna rola dotyczy wyłącznie terapii wspomagającej, której celem jest poprawa stanu ogólnego pacjenta oraz ograniczanie następstw choroby.
Reklama
Badania na temat kwasów tłuszczowych omega-3 w onkologii
W ciągu ostatnich kilkunastu lat opublikowano liczne badania oceniające zastosowanie EPA i DHA u pacjentów z chorobami nowotworowymi. Ich wyniki są obiecujące, jednak nie zawsze jednoznaczne. Korzyści obserwowano przede wszystkim w zakresie utrzymania stanu odżywienia i ograniczania skutków wyniszczenia organizmu, natomiast wpływ na przeżycie czy przebieg samej choroby pozostaje niepotwierdzony.
Leczenie operacyjne i okres okołooperacyjny
Coraz większym zainteresowaniem cieszy się stosowanie preparatów żywienia medycznego wzbogaconych o kwasy omega-3 przed operacjami onkologicznymi. Część badań wskazuje, że mogą one wspierać odpowiedź immunologiczną, ograniczać nasilenie stanu zapalnego oraz zmniejszać ryzyko niektórych powikłań pooperacyjnych.
Najlepsze efekty obserwuje się wtedy, gdy omega-3 stanowią element tzw. immunożywienia, czyli specjalistycznego postępowania żywieniowego obejmującego również inne składniki wspierające odporność i gojenie. Nadal jednak nie ma pełnej zgodności co do optymalnego czasu stosowania oraz składu takich preparatów.
Chemioterapia i radioterapia
Badania analizowały również wpływ omega-3 na tolerancję leczenia systemowego. Pojawiają się doniesienia sugerujące, że odpowiednie wsparcie żywieniowe z wykorzystaniem EPA i DHA może ograniczać utratę masy ciała, poprawiać stan odżywienia oraz zmniejszać nasilenie części działań niepożądanych leczenia.
Nie oznacza to jednak, że kwasy omega-3 zwiększają skuteczność chemioterapii lub radioterapii. Dotychczasowe wyniki są zbyt niejednorodne, aby wyciągnąć jednoznaczne wnioski. Potrzebne są kolejne badania prowadzone według ujednoliconych metod.
Jakość życia pacjentów
Dla wielu chorych równie ważnym celem jak wydłużenie życia jest zachowanie sprawności i możliwie dobrej jakości życia. Niektóre badania wskazują, że pacjenci stosujący preparaty zawierające EPA i DHA zgłaszali mniejsze zmęczenie, lepszy apetyt oraz większą aktywność fizyczną. Efekty te nie były jednak obserwowane we wszystkich analizach.
Obecnie można stwierdzić, że kwasy omega-3 mają potencjał wspierania jakości życia części pacjentów, zwłaszcza tych zagrożonych niedożywieniem lub kacheksją. Nie wiadomo jednak, jakie dawki, czas suplementacji oraz grupy chorych pozwalają uzyskać największe korzyści. Dlatego eksperci podkreślają potrzebę dalszych badań klinicznych obejmujących większe grupy pacjentów oraz dłuższą obserwację.
Reklama
Czy każdy pacjent onkologiczny powinien suplementować kwasy omega-3?
Choć wyniki wielu badań dotyczących kwasów omega-3 są obiecujące, nie oznacza to, że ich suplementację należy zalecać każdemu pacjentowi z chorobą nowotworową. Współczesne wytyczne podkreślają, że decyzja o włączeniu EPA i DHA powinna być podejmowana indywidualnie, po ocenie stanu odżywienia, stopnia wyniszczenia organizmu oraz planowanego leczenia.
Nie każdy chory jest zagrożony niedożywieniem lub kacheksją. U części pacjentów odpowiednio zbilansowana dieta dostarcza wystarczającej ilości niezbędnych składników odżywczych i nie ma potrzeby rutynowego stosowania suplementów. Inaczej wygląda sytuacja u osób, u których występuje utrata masy ciała, zmniejszenie apetytu, sarkopenia lub zwiększone ryzyko niedożywienia. W takich przypadkach lekarz lub dietetyk kliniczny może rozważyć zastosowanie preparatów zawierających EPA i DHA jako elementu kompleksowego wsparcia żywieniowego.
Warto również odróżnić dietę bogatą w kwasy omega-3 od suplementacji. Regularne spożywanie tłustych ryb morskich jest jednym z elementów zdrowego sposobu żywienia i przynosi korzyści całej populacji. Suplementy diety oraz preparaty żywienia medycznego zawierające określone ilości EPA i DHA mają z kolei zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy istnieją konkretne wskazania kliniczne lub nie jest możliwe pokrycie zapotrzebowania wyłącznie dietą.
Samodzielne rozpoczynanie suplementacji bez konsultacji z lekarzem nie jest zalecane. Pacjenci onkologiczni często przyjmują wiele leków, a plan leczenia powinien uwzględniać wszystkie elementy terapii, w tym żywienie kliniczne. W praktyce decyzja o stosowaniu kwasów omega-3 powinna być podejmowana wspólnie przez lekarza prowadzącego, dietetyka oraz samego pacjenta.
Reklama
Aktualne zalecenia ekspertów
Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN) oraz Europejskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ESMO) podkreślają, że właściwe żywienie stanowi integralny element leczenia onkologicznego. Każdy pacjent powinien być oceniany pod kątem ryzyka niedożywienia już na początku terapii, a w razie potrzeby należy jak najszybciej wdrożyć odpowiednie postępowanie żywieniowe.
W aktualnych wytycznych kwasy omega-3, zwłaszcza EPA i DHA, są wymieniane jako składniki, które mogą być rozważane u pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową, utratą masy ciała lub kacheksją, szczególnie jeśli standardowa dieta nie pozwala na pokrycie zapotrzebowania organizmu. Eksperci zwracają uwagę, że największe korzyści obserwuje się wtedy, gdy kwasy omega-3 są elementem kompleksowego postępowania żywieniowego, obejmującego odpowiednią podaż energii, białka oraz – w razie potrzeby – specjalistyczne preparaty żywienia medycznego. W publikacjach przywoływanych przez autorów przeglądu z 2025 roku najczęściej pojawia się dawka około 2 g EPA i DHA na dobę, jednak jej zastosowanie powinno być dostosowane do indywidualnej sytuacji chorego.
Reklama
Podsumowanie
Kwasy tłuszczowe omega-3 należą do najlepiej przebadanych składników żywieniowych wykorzystywanych we wspomaganiu leczenia onkologicznego. Dotychczasowe badania wskazują, że EPA i DHA mogą ograniczać przewlekły stan zapalny, wspierać utrzymanie masy mięśniowej, poprawiać stan odżywienia oraz zmniejszać ryzyko rozwoju lub nasilenia kacheksji u części pacjentów.
Jednocześnie należy pamiętać, że omega-3 nie leczą nowotworów i nie zastępują żadnej z metod terapii onkologicznej. Ich zastosowanie ma charakter wspomagający i powinno być rozważane przede wszystkim u osób zagrożonych niedożywieniem, utratą masy ciała lub sarkopenią.
Obecny stan wiedzy oraz wytyczne ESPEN i ESMO wskazują, że największy potencjał kwasów omega-3 dotyczy wspierania leczenia żywieniowego oraz poprawy ogólnego stanu pacjentów. Nadal jednak nie wiadomo, które grupy chorych odnoszą największe korzyści, jaki jest optymalny czas stosowania oraz jakie dawkowanie zapewnia najlepsze efekty. Z tego względu decyzja o suplementacji powinna zawsze stanowić element indywidualnego planu leczenia, opracowanego wspólnie z lekarzem prowadzącym i dietetykiem klinicznym.
