Markery nowotworowe - badanie na markery nowotworowe

Markery nowotworowe

 

Ocena użytkowników

(liczba ocen 3)

Markery nowotworowe, zwane również wskaźnikami nowotworowymi, to specyficzne substancje chemiczne obecne we krwi, moczu lub wycinkach tkanek organizmu. W zdrowych tkankach występują w niewielkich ilościach, ale w momencie pojawienia się zmian nowotworowych ich stężenie zdecydowanie wzrasta. Czy badanie na markery nowotworowe może pomóc w wykryciu raka?

Markery nowotworowe

Markery nowotworowe to substancje, których obecność lub stężenie pozostaje w związku z rozwojem nowotworu. Mogą one być wydzielane przez komórki nowotworowe do płynów ustrojowych (osocze, wysięki) pozostawać na powierzchni komórek lub pochodzić z komórek nienowotworowych stymulowanych sąsiadującymi zmianami proliferacyjnymi.

Komórkowe antygeny są związane ze strukturami komórkowymi i mogą być wykrywane w badaniach histologicznych.  W diagnostyce laboratoryjnej są głównie wykorzystywane krążące we krwi markery nowotworowe.

U dorosłego zdrowego człowieka markery nowotworowe nie występują w ogóle bądź w niskich stężeniach. Mogą występować w postaci antygenów, białek enzymów lub hormonów. Wzrost poziomu markerów nowotworowych w organizmie może, ale nie musi świadczyć o rozwoju choroby nowotworowej.

Markery nowotworowe – rodzaje

Każdy rodzaj nowotworu z jednej strony wydziela charakterystyczną dla siebie substancję markerową, z drugiej jednak może produkować różne markery, odpowiadające innym rodzajom nowotworów. Część markerów może wskazywać na konkretny nowotwór, np. marker PSA jest pomocny w diagnostyce raka prostaty, inne z kolei mogą świadczyć o obecności raka jajnika lub nowotworu żołądka (np. marker CA 7-4). W diagnostyce procesu nowotworowego zaleca się więc wykonanie szerszego badania tzw. panelu markerowego, co pozwala bardziej precyzyjnie określić pochodzenie zmian nowotworowych.

Podział markerów nowotworowych:

  • antygeny płodowe i zarodkowe
  • antygeny łożyskowe
  • antygeny swoiste dla proliferujących komórek nowotworowych
  • antygeny apoptozy i obumierania komórkowego
  • hormony polipeptydowe wytwarzane ekotopowo przez nowotwory
  • inne substancje wydzielane przez komórki nowotworowe

Rodzaje markerów nowotworowych:

Markery nowotworowe - normy

W celu określenia poziomu markera nowotworowego wykonuje się specjalistyczne badanie krwi. W niektórych przypadkach stężenie markerów można określić przez badanie moczu lub tkanki. Najczęściej badane markery nowotworowe to: CA 125 wykorzystywany w diagnostyce raka jajnika; PSA – marker raka prostaty; CA 72-4, który nie występuje w zdrowych tkankach, a podwyższenie jego stężenia może wskazywać na raku żołądka, jelita grubego, przełyku czy jajnika; AFP – pomocny w rozpoznaniu raka wątroby lub jąder; CEA - antygen, którego wysokie stężenie może wskazywać na guza jelita grubego, trzustki, wątroby, piersi, płuc lub pęcherza moczowego; Beta-HCG, antygen wytwarzany przez komórki łożyska przez co może być obecny we krwi ciężarnych, obecny w przypadku choroby trofoblastycznej i zaśniadu groniastego, w nowotworach zarodkowych i jąder; kalcytonina – marker wykorzystywany w diagnostyce nowotworu tarczycy; CA 15-3 – antygen, którego podwyższony poziom może wskazywać na raka piersi.

Antygeny płodowe i zarodkowe – normy markerów nowotworowych

Obecne w tkankach i krwi płodu, zanikają w kilka dni po urodzeniu, pojawiają się w komórkach nowotworowych w skutek ekspresji odpowiedniego genu.

CEA (antygen karcinoembrionalny) - ↑ rak jelita grubego i odbytnicy, rak żołądka, trzustki, piersi, płuca, szyjki macicyrak pęcherza moczowego, prostaty, nowotwory nienabłonkowe (neuroblastoma, mięsaki, chłoniaki złośliwe, białaczki)
Norma do 4 ng/ml, u kobiet w ciąży i u palaczy – do 10 ng/ml (podobnie o spożyciu alkoholu)
• Do 20 ng/ml – zapalenie i marskość wątroby, przewlekłe zapalenie trzustki, choroba wrzodowa żołądka i XII – cy, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zapalenie płuc.

AFP (alpa fetoproteina) – noworodki 30 – 40 ng/ml, dorośli 15 ng/ml. ↑ pierwotny rak wątroby, zarodkowo komórkowy raj jądra, jajnika, rak żołądka, dróg żółciowych, trzustki, płuc. Także w III trymestrze ciąży, przewlekłe zapalenie wątroby, marskość wątroby. Utrzymujące się niskie stężenie po 10 tyg. ciąży stanowi wiarygodny wskaźnik uszkodzeń cewy nerwowej, obecności zespołu Downa.

Zobacz też: Akromegalia

Zobacz wideo: Czy każdy nowotwór powoduje ból?

Antygeny łożyskowe – normy markerów nowotworowych

Fizjologicznie występujące w surowicy krwi kobiet w ciąży i zanikające po porodzie; należy do nich gonadotropina kosmówkowa (HCG), laktogen łożyskowy (HPL) i łożyskowa fosfataza alkaliczna.
HCG (gonadotropina kosmówkowa) – do 5 IU/L. ↑ nowotwory złośliwe z niedojrzałą tkanką zarodkową (złośliwy nabłoniak kosmówkowy jądra lub jajnika, zaśniad groniasty, nienasieniakowate nowotwory, nasieniaki), nowotwory pęcherza moczowego, płuc, trzustki.
B1 – glikoproteina – występuje fizjologicznie we krwi, moczu i płynie owodniowym u kobiet ciężarnych, u osób zdrowych stężenie jest nieoznaczalne. ↑ zaśniad groniasty, kosmówczak.
Łożyskowy izoenzym fosfatazy alkalicznej – śladowe ilości stwierdza się u osób zdrowych i w stanach zapalnych. ↑ - rak oskrzeli, jelita grubego, pierwotny rak wątroby, rak szyjki macicy, nowotwory pochodzenia trofoblastycznego.

Czytaj również: Biopsja prostaty – diagnostyka raka prostaty

Antygeny swoiste dla proliferujących komórek nowotworowych – normy

Wytwarzanie w następstwie ekspresji genów odpowiedzialnych za ich wytwarzanie lub powstających w wyniku namnażania komórek.

TPS (tkankowy swoisty antygen polipeptydowy) – 80 – 100 U/I
Wskaźnik proliferacji komórkowej nowotworów wzrost jego stężenia poprzedza wzrost stężenia markerów różnicowania, w trakcie leczenia jego poziom spada szybciej niż inne. ↑ stany zapalne, choroby o etiologii nienowotworowej.

Antygeny apoptozy i obumierania komórkowego – normy

Podwyższenie ich stężenia należy wiązać z nasileniem procesów obumierania.
TPA (tkankowy antygen polipeptydowy) – 85 – 120 U/I. ↑ rak płuc, piersi, jelita grubego, pęcherza moczowego, stany zapalne, niezłośliwe zmiany w płucach, wątrobie, układzie moczowo – płciowym.
CYFRA 21-1 – 3,3 ng/ml. ↑ płaskonabłonkowy rak płuc i wątroby, u około 20-40% chorych na nowotwory złośliwe głowy i szyi.

Hormony polipeptydowe wytwarzane ekotopowo przez nowotwory - normy

To między innymi hormony przysadki mózgowej (ACTH, ADH, TSH), gruczołu tarczowego i gruczołów trzytarczowych (kalcytonina, PTH).

Hormony polipeptydowe wytwarzane ekotopowo przez nowotwory:
ADH (hormon antydiuretyczny) – rak owsiano komórkowy oskrzela, rak trzustki, rak rdzeniasty tarczycy, rak żołądka, jelita grubego, jajnika, stercza, piersi, nerki.
TSH (hormon tyreotropowy) – nabłoniak kosmówkowy, zaśniad groniasty.
Hormonu polipeptydowe wytwarzane ekotopowo przez nowotwory.
PTH (parathormon) rak płuc, nerki, pęcherza moczowego, jajnika, jelita grubego, trzustki, wątroby.
CT (kalcytonina) – stany hiperplazji, rak rdzenia sty tarczycy, owsiano komórkowy płuc, rak piersi.
Inne substancje wydzielane przez komórki nowotworowe (para proteiny, enzymy itp.)
PSA (swoisty antygen sterczowy) - rak prostaty do 4 ng/ml - wartość odcinająca ustalona arbitralnie, jako rodzaj optymalnego bilansu pomiędzy czułością i swoistością diagnostyczną. W warunkach fizjologicznych komórki nabłonkowe stanowią barierę ochronna zapobiegająca ucieczce antygenu do krążenia. Jego wzrost następuje wraz z wiekiem.
ACP (fosfataza kwaśna) – rak stercza, pierwotne nowotwory oraz przerzuty do kości, choroba Pageta, osteoporoza, pierwotna niedoczynność przytarczyc, niedokrwistość metaloplastyczna, trombopatie.
ALP (fosfataza zasadowa) – przerzuty do kośćca, rak piersi (izoenzym kostny), nowotwory wątroby, płuc (izoenzym Ragana), gruczolakoraki trzustki, raki przewodów żółciowych.
5’ – nukleotydaza – różnicowanie zaburzeń poza- i śródwątrobowych.
β – glukuromidaza – rak trzustki, jelita grubego, choroby wątroby o nienowotworowej etiologii.
Inne substancje wydzielane przez komórki nowotworowe
γ – glutamylotranspeptydaza mleczanowa) – raki wątroby jajnika grubego, piersi, płuc, białaczki, chłoniaki.
AspAT i ALAT (aminotransferazy asparaginowa i alaninowa) – pierwotne i przerzutowe nowotwory wątroby, zmiany martwicze wątroby.
CK (kinaza kreatynowa) – izoenzym BB (typ mózgowy) – u pewnego odsetka chorych na raka stercza, drobnokomórkowego raka płuc, jajnika, okrężnicy.
NSE (swoista enolaza neuronowa) – nowotworów mózgu, jajnika, rak płuc, zapalenie płuc, urazy głowy, szok septyczny.
CA 19 – 9-37 U/ml. ↑ nowotwory złośliwe przewodu pokarmowego, szczególnie trzustki, woreczka żółciowego. Razem z CEA wykorzystywany do monitorowania leczenia i wznowy raka trzustki.
CA 125 - 35 U/ml. ↑ rak jajnika, 1 trymestr ciąży, miesiączka, w choroby autoimmunologiczne, zapalenie wątroby, trzustki, przydatków, marskość wątroby.
SCC-Ag-1,5 ng/ml. ↑ rak płaskonabłonkowy szyjki macicy, płuc, niezłośliwe guzy głowy i szyi, zakaźne i niezakaźne choroby płuc, nerek.
CA 15-3 – 15-30 U/ml. ↑ rak piersi, rak jajnika, szyjki macicy, endometrium, niedrobno komórkowy rak płuc, niezłośliwe zmiany w gruczole mlecznym, jajnikach, przewodzie pokarmowym, płuchach, III trymestr ciąży, marskość wątroby, zapalenie wątroby.
CA 72-4 – 2,5 – 4 U/ml; ↑ rak jelita grubego, żołądka, przełyku, rak ekspresję w komórkach i tkankach prawidłowych.

Markery nowotworowe CEA – nowotwór jelita grubego

CEA (antygen karcynoembrionalny, ang. carcino-embryonic antigen, CEA) – jest glikoproteiną pochodzenia płodowego, a podwyższenie jego poziomu może wskazywać na nowotwór jelita grubego i odbytnicy, raka żołądka, trzustki, piersi, płuc, szyjki macicyraka pęcherza moczowego, prostaty, nowotwory nienabłonkowe (neuroblastoma, mięsaki, chłoniaki złośliwe, białaczki)
Norma do 4 ng/ml, u kobiet w ciąży i u palaczy – do 10 ng/ml (podobnie po spożyciu alkoholu)
• Do 20 ng/ml – zapalenie i marskość wątroby, przewlekłe zapalenie trzustki, choroba wrzodowa żołądka i XII – cy, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zapalenie płuc.

CEA – nienowotworowe przyczyny wzrostu

  • Marskość wątroby
  • Żółtaczka zastoinowa
  • Alkoholizm
  • Zapalenie trzustki
  • Niewydolność nerek
  • Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy
  • Wrzodziejące zapalenie jelit

Stężenie wyższe niż 20 µg/L nasuwa podejrzenie wystąpienia nowotworu nienabłonkowego.

Markery nowotworowe jajnika – CA 125

CA 125 to glikoproteina antygenowa będąca markerem nowotworowym. CA 125 stosowany jest przede wszystkim w rozpoznaniu raka jajnika. Stężenie powyżej normy występuje u 83% chorych w zaawansowanym złośliwym nabłonkowym nowotworze jajnika i tylko u 1–2% zdrowych. Zwiększenie poziomu CA 125 występuje w 85% przypadków raka surowiczego, 65% endometrialnego, 40% jasnokomórkowego, 35% niezróżnicowanego i 12% śluzowego.

Poza nowotworem jajnika podwyższony poziom CA 125 obserwuje się również w przypadku raka piersi, międzybłoniaku opłucnej, chłoniakach nieziarniczych, raku żołądka i mięśniakomięsaku gładkokomórkowym.

Górna granica normy stężenia CA 125 to 35 UI/m.

Podwyższone stężenie CA 125 występuje również:

  • w 1 trymestrze ciąży,
  • podczas miesiączki,
  • w chorobach autoimmunologicznych,
  • w zapaleniu wątroby,
  • w zapaleniu trzustki,
  • w zapaleniu przydatków,
  • przy marskości wątroby,
  • w endometriozie,
  • w zapaleniu osierdzia,
  • przy zapaleniu płuc,
  • w cukrzycy.

Zobacz też: Ostra białaczka szpikowa

Markery nowotworowe - badanie

W celu określenia stężenia markerów nowotworowych wykonuje się specjalistyczne badanie krwi. Oznaczanie markerów nowotworowych to badanie próbek DNA, RNA, fragmentów tkanek, białek i komórek. Badanie markerów nowotworowych jest refundowane i można je wykonać bezpłatnie. Jednak tylko w przypadku gdy lekarz wypisze nam skierowanie. Badanie markerów nowotworowych można również wykonać prywatnie w laboratorium na własny koszt.

Cel oznaczania markerów nowotworowych:

  • Wykrycie nowotworu,
  • Lokalizacja nowotworu,
  • Ocena stopnia zaawansowania,
  • Ocena stopnia zróżnicowania,
  • Monitorowania leczenia,
  • Wykrycia wznowy lub przerzutu,
  • Określenia rokowania.

Czy markery nowotworowe są wiarygodne

Badania markerów nowotworowych są wiarygodne, jednak nie zawsze w pełni miarodajne i nie w każdym przypadku dadzą jednoznaczną odpowiedź w diagnozowaniu choroby nowotworowej. Z jednej strony podwyższony poziom konkretnych markerów nowotworowych może wskazywać na zupełnie inną chorobę, z drugiej, poziom markerów w normie nie musi świadczyć o braku nowotworu w organizmie. Oznaczanie markerów nowotworowych to niezwykle pomocna metoda w procesie rozpoznania raka, ale badanie to nie ma charakteru decydującego o obecności bądź braku choroby nowotworowej.

Częstość oznaczania markerów nowotworowych

Przed rozpoczęcia leczenia określa się stężenie podstawowe.
Monitorowanie po leczeniu chirurgicznym w ciągu 5 lat:
- po 10-14 dniach, w I, II, IV, IX, XII miesiącach,
- co pół roku do piątego roku.

Sprawdź też: Słońce i nowotwory skóry. Kiedy jest zagrożenie?

Monitorowanie po 5 latach raz w roku

Co 2-4 tygodnie jeśli stężenia jest podwyższone lub narasta.
W czasie leczenia napromieniowaniem:
- w połowie leczenia,
- po miesiącu od zakończenia.
W czasie leczenia chirurgicznego:
- na początku każdego następnego kursu leczenia,
- przed zmianą metody leczenia.

Interpretacja wyników badań

  • Stężenie markera może pozostać w granicach normy pomimo procesu nowotworowego,
  • Możemy obserwować mierny wzrost stężenia markera w chorobie nowotworowej,
  • Po leczeniu stężenie markera powinno wrócić do normy (jeśli nie – to leczenie nie było radykalne)
  • Wzrost poziomu markera w osoczu po leczeniu radykalnym świadczy o wznowie procesu nowotworowego.
  • Leczenie paliatywne powinno zredukować poziom markera, brak zmiany stężenia świadczy o stabilizacji procesu, natomiast wzrost stężenia o postępie choroby.
  • W przypadku niektórych markerów poziom stężenia prawidłowego jest uzależniony od wieku pacjenta.
  • Wzrost stężenia markerów nie świadczy jednoznacznie o chorobie nowotworowej, zwykle niewielki wzrost stężeń obserwuje się w przypadku chorób zapalnych.

Interpretacja wyników badań zależy od:

  • Masy nowotworu i charakteru jego rozrostu w tkance
  • Ukrwienia guza
  • Nasilenie procesów biosyntezy i uwalniania
  • Biologicznego okresu półtrwania markera
  • Czynności nerek i wątroby

Zmiany biochemiczne towarzyszące nowotworom:

  • Dysproteinemia ( ↑ frakcji α1 i α2 globulin, ↓ albumin)charakterystyczna dla nowotworów wątroby
  • Białko monoklonalne (szpiczak mnogi)
  • Białko Bensa – Jonesa (szpiczak mnogi)

Genetycznie śmierć komórki. Sprawdź, co to jest: Apoptoza

Zobacz wideo: Znaczenie odpowiedniego żywienia

Żywienie jest ważne dla osób zdrowych, ale jeszcze ważniejsze dla chorych - mówi dietetyk Ewalina Bancerz-Poźniak.

Rozwój nowotworowy

Nowotwór to nieprawidłowa tkanka rozrastająca się w nadmiarze, w sposób nieskoordynowany z pozostałymi tkankami. Przy czym proliferacja utrzymuje się pomimo wyeliminowania czynnika, który ją wywołał. Jednocześnie dochodzi do zahamowania różnicowania tkanek.

Od inicjacji do progresji trwa wiele lat. Aby nowotwór klinicznie zamanifestował swoją obecność, komórki nowotworowe muszą osiągnąć liczbę ok. 1 miliona, a średnica utworzonego przez nie guza musi wynieść co najmniej 1 cm.

Zmiany kliniczne towarzyszące nowotworom:

  • gorączka
  • osłabienie
  • gwałtowne chudnięcie (do 40% masy wyjściowej)
  • niedożywienie, wyniszczenie organizmu
  • ból
  • obrzęki
  • zażółcenie skóry
  • krwawienie
  • gromadzenie się płynów w jamach ciała

Układ oddechowy:

  • długo utrzymujący się kaszel, chrypka,
  • duszność krwioplucie

Układ pokarmowy:

  • dysfagia (zaburzenia połykania)
  • zmiany w rytmie i charakterze wypróżnień
  • niedrożność mechaniczna przewodu pokarmowego

Zobacz też: Rak krtani

OUN:

  • zaburzenia widzenia (np. podwójne i nieostre widzenie)
  • zaburzenia równowagi, wystąpienie niedowładów

Układ rozrodczy żeński:

  • ból w podbrzuszu i okolicy kości krzyżowej
  • zwiększenie obwodu brzucha
  • upławy surowiczo – ropne
  • krwawienia

Czynniki rakotwórcze:

  • Chemiczne (aminy aromatyczne, nitro pochodne, węglowodory, policykliczne, arsen, chrom, nikiel, azbest)
  • Fizyczne (promieniowanie jonizujące, nadfioletowe – nowotwory skóry, rentgenowskie – chłoniaki, białaczki)
  • Biologiczne ( retrowirusy, onkogeny, mykotoksyny)

Papillomavirus – rak szyjki macicy, HCV – rak pierwotny wątroby, Helicobacter pylori – rak żołądka, wirus Epstein – Barra – ziarnica złośliwa, nowotwory nosa i gardła, mykotoksyny (toksyny pochodzenia grzybiczego) – aflatoksyny – rak wątroby.

Czytaj też: Czy każdy nowotwór powoduje ból?

Mechanizm działania czynników rakotwórczych. Większość czynników rakotwórczych bezpośrednio lub pośrednio działa na poziomie DNA, czynniki chemiczne lub promieniowanie jonizujące przez wywołanie mutacji DNA, wirusy przez zmianę ekspresji genów komórki.

Do powstania raka potrzebne jest współdziałanie różnych czynników, aż osiągną one pewien poziom progowy, powyżej którego dochodzi dopiero do powstania nowotworu.

Temat miesiąca: Gardłowa Sprawa, przeziębienie i grypa