Znajdź chorobę

Tasiemczyce - objawy, leczenie, badania

Tasiemczyce to groźne pasożyty, które są niebezpieczne dla zdrowia i życia zarówno człowieka, jak i zwierząt. Przyczyną ich wystąpienia jest przede wszystkim brak higieny i nieprzestrzeganie zasad sanitarno-epidemiologicznych, które prowadzą do zanieczyszczenia środowiska odchodami zwierzęcymi i ludzkimi. Jak zapobiegać pojawieniu się choroby oraz jak wygląda leczenie tasiemczycy?

Spis treści

Tasiemce są jednymi z najgroźniejszych pasożytów zagrażających zdrowiu, a nawet życiu człowieka i zwierząt. Występują głównie w rejonach, w których nie przestrzega się zasad sanitarno-epidemiologicznych, a wśród ludzi rozpowszechniony jest zwyczaj spożywania surowego lub półsurowego mięsa i ryb.

Tasiemczyce - czym są?

Tasiemczyce (cestodozy) to określenie grupy chorób wywoływanych przez robaki płaskie zaliczane do gromady tasiemców (Cestoda), podgromady tasiemce członowate (Eucestoda) tj.:

  1. bruzdogłowiec szeroki (łac. Diphyllobothrium latum) wywołującym chorobę o nazwie diftylobotrioza;
  2. tasiemiec uzbrojony (łac. Taenia solium) i tasiemiec nieuzbrojony (łac. Taenia saginata) wywołujące chorobę zwaną teniozą;
  3. tasiemiec bąblowcowy (łac. Echinococcus granulosus) wywołujący chorobę bąblowicę;
  4. tasiemiec karłowaty (łac. Hymenolepis nana) wywołujący hymenolepiozę; 
  5. tasiemce o mniejszym znaczeniu chorobotwórczym dla człowieka tj.
  • tasiemiec kręćkowy (łac. Taenia multiceps) wywołujący chorobę cenurozę,
  • tasiemiec psi (łac. Dipylidium caninum) wywołujący dipylidiozę.

Tasiemczyce - przyczyny

Do czynników ryzyka należy przede wszystkim brak higieny i nieprzestrzeganie zasad sanitarno-epidemiologicznych, prowadzące do zanieczyszczenia środowiska odchodami zwierzęcymi i ludzkimi.

Istotne znaczenie ma również rutynowe badanie mięsa z uboju przez lekarza weterynarii. W grupie ryzyka znajdują się osoby spożywające surowe mięso i ryby, a także osoby kontaktujące ze zwierzętami domowymi i dzikimi (szczególnie rolnicy, hodowcy, leśnicy, zbieracze runa leśnego, ale także posiadacze czworonogów).

Tasiemczyce - bruzdogłowiec szeroki

Tasiemczyca wywołana przez bruzdogłowca szerokiego

Difylobotrioza może przebiegać z:

  • okresową niedrożnością jelit,
  • biegunkami,
  • bólami brzucha,
  • niedokrwistością megaloblasyczną (złośliwą), spowodowaną niedoborem witaminy B12, zwłaszcza przy osiedlaniu się tasiemców w pobliżu żołądka.

Lokalizacja ta jest szczególnie niebezpieczna, gdyż żołądek wytwarza czynnik wewnątrzpochodny ułatwiający wchłanianie witaminy B12, także pobieranej przez tasiemca.

Tasiemczyce - tasiemiec uzbrojony

Inwazja tasiemca uzbrojonego

Objawy choroby spowodowanej inwazją tasiemca uzbrojonego zależne są od formy, która bytuje w organizmie człowieka. Jeśli dochodzi do rozwoju w jelitach formy dorosłej mówimy o teniozie.

Tenioza charakteryzuje się:

  • bólami brzucha (zwłaszcza tzw. głodowymi),
  • nudnościami,
  • sporadycznie wymiotami,
  • biegunką i/lub zaparciami,
  • bólami i zawrotami głowy.

Przy dużej trwającym zarażeniu stwierdza się:

  • zaburzenia rozwoju fizycznego (dzieci),
  • spadek masy ciała,
  • brak łaknienia,
  • anemia,
  • osłabienie.

Ciało tasiemca może powodować niedrożność jelit, co wymaga przeprowadzania zabiegu chirurgicznego.

Tasiemczyce - wągrzyca

Objawy wągrzycy

W przypadku gdy człowiek jest żywicielem pośrednim i w jego organizmie rozwijają się larwy tasiemca (wągry) mówimy o cysticerkozie, czyli wągrzycy. Objawy zależne są od lokalizacji wągrów. Najpoważniejsze konsekwencje wiążą się z inwazją larw w obrębie centralnego układu nerwowego tj. mózg, rdzeń kręgowy, gałki oczne. Pojawienie się objawów można obserwować od 6 miesięcy do kilkudziesięciu lat (30) od zarażenia.

Objawy są gwałtowne, z okresowymi remisjami i zaostrzeniami choroby:

  • sporadyczne drgawki epileptyczne,
  • wzmożone ciśnienie śródczaszkowe,
  • ból głowy z zaburzeniami widzenia i nudnościami,
  • halucynacje,
  • wodogłowie.

Choroba może przebiegać jako zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Uważa się, że w przypadku napadów padaczkowych bez określonej przyczyny powinno brać się pod uwagę wągrzyce.

Tasiemczyce - tasiemiec nieuzbrojony

Zakażenie tasiemcem nieuzbrojonym

Objawy zarażenia tasiemcem nieuzbrojonym to:

  • napadowe bóle brzucha (bóle „głodowe”),
  • wzrost lub upośledzenie łaknienia,
  • nudności,
  • spadek aktywności ruchowej (zmęczenie, uczucie wyczerpania).

Zaburzenia są cięższe w przypadku dzieci, u których może dojść do zahamowania wzrostu i przyrostu masy ciała. Dzieci takie mają problemy w szkole wynikające z braku koncentracji i zaburzeń pamięci, zmniejszenie ogólnej kondycji, biegunki na przemian z zaparciami. Bardzo rzadko mogą wystąpić objawy w postaci pokrzywki lub anemii. W 20% przypadków zarażenie może przebiegać bezobjawowo do czasu pojawienia się zmian patogennych.

Tasiemczyce - tasiemiec bąblowcowy

Objawy tasiemczycy wywołanej przez tasiemca bąblowcowego

Bąblowica przez wiele lat może nie dawać żadnych objawów. W przypadku lokalizacji pęcherza bąblowca w wątrobie ucisk na drogi żółciowe może wywoływać:

  • żółtaczkę,
  • zapalenie dróg żółciowych,
  • nadciśnienie w krążeniu wrotnym.

W postaci płucnej obserwuje się kaszel, ból w klatce piersiowej, spłycenie oddechu. W mózgu objawy bąblowicy przypominają objawy rozwoju choroby nowotworowej. W przypadku pęknięcia pęcherz może dojść do wstrząsu anafilaktycznego.

Tasiemczyce - tasiemiec karłowaty

Zakażenie tasiemcem karłowatym

Hymenolepioza powstająca pod wpływem zarażenia tasiemcem karłowatym objawia się:

  • bólami i zawrotami głowy,
  • bezsennością,
  • brakiem łaknienia,
  • anoreksją,
  • wymiotami,
  • bólami brzucha,
  • biegunkami na przemian z zaparciami

U dzieci może dochodzić do zaburzeń rozwoju fizycznego i psychicznego. Hymenolepioza może też przebiegać bezobjawowo.

Tasiemczyce - tasiemiec kręćkowy i psi

Inwazja tasiemcem kręćkowym i psim

Cenuroza, czyli zakażenie tasiemcem kręćkowym przebiega jako zapalenie opon mózgowych lub daje objawy guza mózgu z zaburzeniami równowagi (stąd nazwa krećkowy), może prowadzić do porażeń, często kończących się śmiercią.

Tasiemiec psi spotykany jest najczęściej u dzieci, a objawia się niestrawnością i utratą apetytu, niekiedy zarażenie ma postać bezobjawową.

Budowa tasiemców

Tasiemce są spłaszczone, wydłużone i bezbarwne. Nazwa tasiemiec wywodzi się od podobieństwa tych pasożytów do tasiemki. Ciało tasiemców nosi nazwę strobili (łac. strobilum). Strobila zbudowana jest z główki skoleks (czerwiocha, łac. scolex), szyjki i członów (proglotydy). Skoleks zawiera narządy czepne w postaci przyssawek, bruzd przyssawkowych i haków za pomocą których pasożyt przyczepia się do ścian jelita swego gospodarza. Za główką znajduje się szyjka stanowiąca strefę wzrostu tasiemców - tutaj powstają nowe człony i wydłuża się ciało tasiemca.

Segmenty najbliższe szyi są niedojrzałe (organy płciowe nie są w nich w pełni rozwinięte), dalsze człony charakteryzuje coraz większa dojrzałość płciowa. Ostatnie człony, zwane macicznymi wypełnione są zapłodnionymi jajami i odrywają się od strobili. Człony te są wydalane wraz z kałem. Tasiemce mogą osiągać rozmiary od kilku milimetrów do 10 czy nawet 20 m, a ciało ich może składać się z tysięcy członów.

Jelito cienkie człowieka jest odpowiedzialne za wchłaniane substancji pokarmowych ze strawionej treści pokarmowej. Jest to więc idealne miejsce bytowania pasożyta. Charakterystyczną cechą tasiemca jest brak przewodu pokarmowego, Wchłanianie bogatej w substancje pokarmowe treści jelita cienkiego odbywa się całą powierzchnia ciała poprzez oskórek. Oskórek odgrywa też zasadniczą rolę w procesie wydalania produktów przemiany materii, wydziela substancje pokrywające ciało robaka i chroniące go przed działaniem enzymów trawiennych gospodarza. Oskórek może być gładki lub pokryty mikrokosmkami.

Tasiemce pozbawione są układu oddechowego (oddychanie beztlenowe) i krwionośnego. Ponadto są obojnakami, nie potrzebują więc do kopulacji drugiego osobnika. Każdy segment ciała zawiera zarówno narządy rozrodcze żeńskie jak i męskie, dzięki czemu mogą produkować olbrzymią liczbę jaj (do 100 000). Męskie narządy najczęściej rozwijają się nieco wcześniej, aby zmniejszyć ryzyko samozapłodnienia w obrębie jednego proglotydu. Może jednak dochodzić do zapłodnienia pomiędzy członami z poprzedniej i tylnej części strobili. Najkorzystniejsze jest zapłodnienie pomiędzy dwoma członami dwóch różnych tasiemców, daje to możliwość rekombinacji (wymieszania) materiału genetycznego.

Jedynym utrudnieniem jest cykl rozwojowy, w którym poszczególne rodzaje larw mogą rozwijać się z jaja w określonym gatunku zwierzęcia – żywiciela pośredniego (kręgowca lub bezkręgowca), aby w końcu w organizmie żywiciela ostatecznego (na ogół kręgowca) przyjąć formę dorosłą, składającą jaja. Dlatego też strategia rozrodcza tych pasożytów nastawiona jest na ogromną produkcję jaj, a tylko nieliczne z nich znajdą się w środowisku sprzyjającym dalszemu rozwojowi.

Tasiemczyce - rozwój bruzdogłowca szerokiego

Bruzdogłowiec szeroki to tasiemiec, który pasożytuje nie tylko u człowieka, ale też u około 30 innych gatunków ssaków rybożernych. Pasożyt jest rozpowszechniony na całej kuli ziemskiej, głównie na terenach bogatych w duże zbiorniki słodkowodne i rzeki. Występuje głównie w rejonach podbiegunowych, ale spotykany jest też w krajach klimatu umiarkowanego. W Europie najczęściej spotykany jest w Finlandii i innych krajach nadbałtyckich. W Polsce występuje rzadko.

Nazwę swą tasiemiec ten zawdzięcza dwóm szerokim bruzdom przyssawkowym na główce. Jest jednym z największych tasiemców pasożytujących u człowieka, może osiągać nawet 20 metrów długości. Liczba członów strobili przekraczać może 4000. Jeden tasiemiec składa dziennie ponad milion owalnych jaj, wielkości 55-76 x 37-54 um. Jaja wydostają się z członu na zewnątrz do światła jelita, a następnie są wydalane z kałem. Dalszy rozwój bruzdogłowca możliwy jest w środowisku wodnym, lub w płynnych odchodach, gdzie w czasie 2 tygodni w temp. 28°C powstaje urzęsiona larwa (koracydium).W wysokiej temperaturze jaja giną po kilku godzinach, zaś w niższej temperaturze, przy braku dostępu światła barwy żółtej i części ultrafioletowej, przy wzroście ciśnienia wody, a także w przypadku braku tlenu rozwój jaj wydłuża się do ok. 5 tygodni.

Larwa jest wrażliwa na wysokie temperatury, w 4°C przezywa kilka dni, zaś w temp. 25°C tylko jeden dzień. Ruchliwe koracydium musi zostać połknięte przez żywiciela pośredniego – skorupiaka planktonowego z rodziny widłonogów (np. oczlika). W jelicie tego skorupiaka powstaje kolejne stadium larwalne (procerkoid). Po połknięciu planktonu przez rybę jednego z określonych gatunków (pstrąg, łosoś, szczupak, okoń, miętus i inne) larwa przedostaje się do mięśni i narządów wewnętrznych przekształcając się w stadium larwalne zwane plerocerkoid. W formie tej bruzdogłowiec może przetrwać w rybie nawet kilkanaście lat. Plerocerkoid jest formą inwazyjną i po zjedzeniu mięsa zarażonej ryby przez drapieżnika (kot, foka, niedźwiedź, pies) lub też człowieka, w jego jelicie larwa przeobraża się w ciągu 2-5 tygodni w dorosłego tasiemca.

Tasiemczyce - cykl tasiemca uzbrojonego

Tasiemiec uzbrojony – jego głównym żywicielem pośrednim jest świnia, natomiast głównym żywicielem ostatecznym jest człowiek. Jest tasiemcem nieco mniejszym od tasiemca nieuzbrojonego. Strobila osiąga na ogół 4 m długości, skoleks zaopatrzony jest w 4 przyssawki i podwójny wieniec haków. Człony maciczne wypełnione jajami (od 30 do 50 tys. jaj). Człony te odrywają się od strobili po kilka (zwykle 5-6) i wydostają się biernie wraz z odchodami. W środowisku zewnętrznym większość jaj nie wydostaje się z członu, połknięty w całości powoduje zarażenia żywiciela pośredniego jednocześnie dużą ilością jaj, co prowadzi do intensywnej wągrzycy.

Żywiciel pośredni (przede wszystkim świnia, ale również małpa, świnia rzeczna, dzik, niedźwiedź brunatny, pies, lis, tchórz, ostronos, kot, królik, zając , szczur, mysz, w niektórych przypadkach również człowiek) zaraża się w przypadku niskiej higieny i skażenia środowiska odchodami człowieka. Po połknięciu larwa wędruje do jelita, a stamtąd przebija się do krwioobiegu i dociera do tkanek. W tkankach w ciągu 3-4 miesięcy przekształca się w pęcherzykowatą larwę zwaną wągrem.

Wągry mogą tworzyć się praktycznie we wszystkich narządach, lecz najczęściej umiejscowione są w:

  • mięśniach żuchwy,
  • języku,
  • szyi,
  • lędźwiach,
  • łopatkach,
  • przeponie,
  • sercu.

W tej formie pasożyt może przeżyć w ciele żywiciela pośredniego przez kilka lat.

W przypadku tuszy wieprzowej szacuje się ten okres na około 40 dni. W przeciwieństwie do tasiemca nieuzbrojonego, tasiemiec uzbrojony, charakteryzuje się niższą specyficznością i może tworzyć wągry również u człowieka.

Tasiemczyce - jak można się zarazić tasiemcem uzbrojonym?

Człowiek może zarazić się jajem pasożyta na dwa sposoby:

  1. Spożywając pokarm zanieczyszczony jajami lub całym członem z jajami (egzoinwazja).
  2. W jelicie występuje tasiemiec i w wyniku ruchów przeciwnych do ruchów perystaltycznych człony maciczne przemieszczają się w stronę żołądka i tam uwalniają jaja (autoendtoinwazja).

Po zakażeniu jajami, podobnie jak u innych żywicieli pośrednich, rozwijające się larwy przebijają ścianę jelita i dostają się do krwioobiegu, a następnie lokują się w tkankach i narządach. Szczególnie niebezpieczna jest osiedlanie się larw w gałce ocznej i ośrodkowym układzie nerwowym (rdzeń kręgowy, mózg).

Jaja tasiemca uzbrojonego przeżywają w środowisku zewnętrznym około 1 roku i w tym czasie może zarażać żywiciel pośredniego.

Tasiemczyce - rozwój tasiemca nieuzbrojonego

Tasiemiec nieuzbrojony - kosmopolityczny tasiemiec pasożytujący w jelicie cienkim człowieka (w różnych etapach - od wieku przedszkolnego do podeszłego), który jest jego jedynym żywicielem ostatecznym. Szczególnie wysoki odsetek zachorowań notuje się w krajach centralnej i wschodniej Afryki (Kenia, Etiopia), w środkowej i południowo-wschodniej Azji, w południowej Europie (Bośnia i Czarnogóra), w Ameryce Południowej (Brazylia, Argentyna) i na Kubie.

Dojrzały tasiemiec o barwie jasnokremowej osiąga długość od 4-25 metrów. Na główce znajdują się jedynie przyssawki (brak haków jak u tasiemca uzbrojonego). Strobila liczy od 1-2 tysięcy członów. Składanie jaj odbywa się dzięki aktywnym ruchom odrywających się od strobili członów, które mają zdolność do samodzielnego wypełzania z jelita grubego przez odbyt (około 30% członów). Mogą też być wydalane z kałem (60%). Człony tasiemca nieuzbrojonego wydalane są pojedynczo i posiadają zdolność poruszania się w środowisku zewnętrznym. Cechy te odróżniają tasiemca nieuzbrojonego od uzbrojonego (u tego ostatniego człony odrywają się po kilka i nie posiadają zdolności samodzielnego poruszania się). Wydalanie proglotyd odbywa się na ogół w godzinach między 15 a 20. Wydala się od 5 do 9 członów dziennie. W przypadku osób pracujących w nocy wydalanie dojrzałych członów może odbywać się także w innych godzinach.

W normalnym członie tasiemca nieuzbrojonego spotyka się od 90 do 175 tys. jaj. Forma dojrzała w jelitach człowieka może żyć prawdopodobnie od 20 do 30 lat. Jaja tasiemca nieuzbrojonego mogą zachowywać żywotność w warunkach klimatycznych naszego kraju przez ponad rok. Aby tasiemiec dalej mógł się rozwijać jajo musi zostać połknięte przez żywiciela pośredniego. Najważniejszymi żywicielami pośrednimi jest bydło, a także owce i kozy, w krajach tropikalnych antylopy, lamy, żyrafy, a w klimacie chłodnym renifery.

Z jaja inwazyjnego rozwija się larwa (onkosfera), która przenika do naczyń krwionośnych osiedlając się w mięśniach szkieletowych. Tam osiąga kolejne stadium zwane wągrem bydlęcym. Wągier to niewielki białawy pęcherzyk o wymiarach 7,5-10 mm na 3-6 mm, wypełniony płynem. Wągier taki przeżywa od kilku miesięcy do kilku lat, a jego wytrzymałość na temperaturę sprawia, że zarazić się można jedząc nie tylko surowe mięso, ale też słabo usmażone, nie dogotowane lub słabo uwędzone. Po zjedzeniu wągier w jelicie cienkim człowieka przekształca się w formę dojrzałą w ciągu 2-3 miesięcy.

Tasiemczyce - cykl życiowy tasiemca bąblowcowego

Tasiemiec bąblowcowy występuje w postaci dojrzałej u zwierząt z rodziny psowatych (psa, wilka, lisa, szakala, kojota, hieny) niemal na całym świecie. Może występować również w jelicie cienkim u kotowatych, ale nie osiąga wówczas dojrzałości płciowej i nie wytwarza jaj. W Polsce głównym zagrożeniem dla ludzi są psy i lisy. Szczególnie niepokojące są liczne zarażenia tym tasiemcem lisów, gdyż populacja lisa jest w Polsce w okresie intensywnej ekspansji, a lisy często zbliżają się w poszukiwaniu pokarmu w okolice gospodarstw i domów, nie tylko na terenach wiejskich, ale i w miastach.

W postaci larwalnej tasiemiec ten występuje u bardzo licznych żywicieli pośrednich, do których poza człowiekiem zalicza się także:

  • bydło,
  • owce,
  • kozy,
  • świnie,
  • konie,
  • muły,
  • osły,
  • króliki,
  • zające,

a w krajach tropikalnych żyrafy, wielbłądy, małpy (lemur, makak), a także torbacze. W Polsce najczęściej larwy bąblowca spotykane są u świń, rzadziej u owiec i kóz, zaś u bydła i człowieka sporadycznie. Może dochodzić do zarażeń pomiędzy zwierzętami domowymi (tzw. cykl domowy), lub dzikimi (tzw. cykl dziki). Największe zagrożenie zarażeniem tym tasiemcem dotyczy osób mających bezpośredni kontakt z odchodami zwierząt domowych i dzikich (rolnicy, hodowcy lisów, zbieracze runa leśnego, myśliwi, leśnicy, turyści).

Ciało tasiemca bąblowcowego jest krótkie - osiąga zaledwie 2-7 mm (w porównaniu z 20 metrowym bruzdogłowcem szerokim). Strobila składa się najczęściej z główki i 3 członów: jałowego, hermafrodytycznego i macicznego z jajami (najdłuższy). Na główce znajdują się haki w dwóch wieńcach i przyssawki. Człon maciczny może zawierać od 400-800 jaj. Człon z jajami odrywa się od strobili i samodzielnie poruszając się wydostaje się przez odbyt, a następnie pełzając po skórze okolic odbytu uwalnia jaja. Pełzanie członu macicznego powoduje świąd w okolicach odbytu i zwierzę próbuje usunąć źródło podrażnienia zębami, lub pocierając odbytem o podłoże (tzw. saneczkowanie), sprzyja to dodatkowo rozprzestrzenianiu się jaj.

W wilgotnym środowisku jaja zachowują zdolność zarażania przez około rok, są odporne na niskie temperatury (także zamrażanie) oraz środki chemiczne, źle znoszą jednak wysuszanie. Jajami zaraża się żywiciel pośredni, także człowiek, poprzez kontakt z odchodami zarażonego zwierzęcia (u psów jaja mogą znajdować się również na sierści). Po połknięciu z jaj wylęgają się larwy, które z żołądka lub jelita cienkiego przenikaj do naczyń krwionośnych lub limfatycznych i docierają do różnych narządów, najczęściej do wątroby, ale także do płuc, śledziony, nerek, mięśni, mózgu, oka, a nawet kości.

Tasiemiec przekształca się w kolejne stadium larwalne – powstają drobne guzki (średnica około 1 mm), zawierające larwę, osiągające po 5-6 miesiącach średnicę 10mm. Rozwój choroby przypomina u ludzi proces nowotworowy. W trakcie choroby obserwuje się wrastanie pęcherza bąblowca w miąższ wątroby. Pęcherze bąblowca mogą osiągać ogromne rozmiary porównywane do wielkości głowy dziecka, a proces ten jest długotrwały (klika do kilkudziesięciu lat). Postać ta może wytwarzać tzw. torebki/komory lęgowe, w których wytwarzane są protoskoleksy drugiego pokolenia. Uwolnione poprzez pękniecie torebki protoskoleksy zakażają kolejne tkanki. Ocenia się, że 1 ml płynu pęcherza może zawierać do 400 tysięcy protoskoleksów. Protoskoleksy są całkowicie przystosowane do zrażania żywiciela ostatecznego i osiedlania się w jelicie cienki. Jednakże w przypadku wydostania się z pęcherza do miąższu wątroby lub jamy brzusznej, przekształcają się w pęcherz bąblowcowy.

Protoskoleksy po zjedzeniu przez drapieżnika w jelicie cienkim przyjmują postać dorosłą przytwierdzając się do ściany jelita hakami przyssawkami (u człowieka okres dojrzewania 6-9 tygodni). U psa tasiemiec przeżywa kilka miesięcy, larwa u żywiciela pośredniego nawet kilkadziesiąt lat.

Tasiemczyce - rozwój tasiemca karłowatego

Tasiemiec karłowaty – występuje na wszystkich kontynentach, ale najczęściej spotykany jest w krajach o ciepłym klimacie. Pasożytuje głównie w jelicie cienkim człowieka i gryzoni. Zwykle częściej występuje u dzieci niż u dorosłych. W Polsce spotykany jest rzadko. Długość ciał tego tasiemca wynosi od 2-6 cm i składa się ze 100-800 członów. Na kulistym skoleksie znajdują się haki i przyssawki. Proglotydy maciczne zawierają zwykle 80-180 jaj, które uwalniają się z oderwanych i pękających członów w jelicie cienkim żywiciela ostatecznego. Tasiemiec ten posiada unikalną właściwość rozwoju z pominięciem żywiciela pośredniego (rozwój monoksemiczny). W tym przypadku jaja nie są uwalniane na zewnątrz, a larwy rozwijają się w ścianie jelita gospodarza. W przypadku rozwoju z udziałem żywiciela pośredniego jajo tasiemca jest połykane przez pchły i inne owady.

Tasiemczyce - tasiemce kręćkowy i psi

Tasiemiec kręćkowy spotykany jest na całym świecie. Jest to pasożyt którego formy dojrzałe rozwijają się przede wszystkim u przedstawicieli rodziny psowatych (pies, kojot, szakal, lis), żywicielem pośrednim natomiast mogą być owce i kozy, rzadko bydło i człowiek.

U żywiciela pośredniego tasiemiec ten wytwarza formę larwalną bytującą w ośrodkowym układzie nerwowym i rdzeniu przedłużonym. Cenuroza wykrywana jest u ludzi w południowej Afryce, Ameryce Północnej (Stany Zjednoczone), w Ameryce Południowej (Brazylia), ale także w Anglii i Francji. Dojrzały tasiemiec ma długość 40-100 cm i składa się z 200-250 członów. Dojrzałe człony wydalone wraz z kałem psa uwalniają przez pękniecie jaja inwazyjne, którymi zaraża się żywiciel pośredni, najczęściej owce. W ciele żywiciela pośredniego larwy osiedlają się w mózgu lub rdzeniu kręgowym. Zjedzone przez psa lub lisa wągry rozwijają się docierając do jelita i osiągają dojrzałość po upływie 8-72 dni.

Tasiemiec psi w postaci dojrzałej występuj u psa, ale także u człowieka, lisa, kota i innych ssaków mięsożernych. Ocenia się, że w Polsce około połowa psów jest zarażona tym tasiemcem. Dorosły tasiemiec ma długość od 15-70 cm. Dojrzałe człony częściowo z kałem, częściowo samodzielnie wydostają się przez odbyt do środowiska zewnętrznego, gdzie mogą samodzielnie się poruszać. Jaja rozsiewają się nie tylko w otoczeniu psa, ale mogą znajdować się na jego skórze i sierści. Żywicielem pośrednim są larwy pcheł (psia, kocia oraz ludzka), które połykają jaja tasiemca. W ich ciele larwy tasiemca rozwijają się około 3 miesięcy. Zarażenie następuje przez przypadkowe połknięcie owada, a w ciągu 2-3 tygodni pasożyt osiąga w jelitach żywiciela ostatecznego postać dojrzałą.

Tasiemczyce - diagnostyka

Do lekarza rodzinnego należy udać się natychmiast jeśli wystąpiły opisane objawy choroby, lub gdy wystąpiło ryzyko zakażenia którymś z opisanych pasożytów, np. poprzez ryzykowne zachowania związane z jedzeniem surowego lub nie dogotowanego mięsa z niepewnego źródła, czy też doszło do kontaktów z osobą zarażoną pasożytem.

Diagnoza zarażenia tasiemcem opiera się na wykryciu w kale charakterystycznych jaj lub proglotydów. W przypadkach wątpliwych jaja hoduje się. Poza niedokrwistością we krwi obwodowej stwierdza się zwiększenie liczby krwinek białych i odsetek komórek kwasochłonnych (eozynofile). Można również wykonać test ELISA wykrywający koprontygen tasiemca w kale.

Tasiemczyce - badania

W przypadku wykrytej inwazji tasiemcem uzbrojonym zawsze przeprowadza się badanie CT (tomografia komputerowa mózgu) i NMR (rezonans magnetyczny) na obecność wągrów. W przypadku wągrzycy wykonuje się badanie rentgenowskie (zwapniałe larwy), oraz CT i NMR. Przeprowadza się również badanie płynu mózgowo – rdzeniowego oraz badania serologiczne i histopatologiczne (badania wycinków mięśni szkieletowych lub tkanki podskórnej na obecność wągrów).

W przypadku zarażenia się tasiemcem nieuzbrojonym diagnoza opiera się na wykryciu członów poruszających się w świeżym kale. Ponieważ jaja inwazyjne są rzadko wykrywane w kale i są takie same u tasiemca uzbrojonego jak i nieuzbrojonego, wykonuje się test ELISA różnicujący zarażenie tasiemcem uzbrojonym i nieuzbrojonym.

Bąblowica diagnozowana jest na podstawie badań radiologicznych, USG, tomografii komputerowej, czy rezonansu magnetycznego. Rozpoznanie opiera się o wykryciu protoskoleksów w materiale pobranym poprzez biopsję lub w usuniętym operacyjnie pęcherzu. Wykorzystuje się także badania serologiczne.

Po leczeniu należy wykonać badania kontrolne kału – trzykrotne badanie w odstępach dwutygodniowych, w tym pierwsze po 3 miesiącach od zakończenia kuracji, a przy tasiemcu karłowatym 12-krotne badania w odstępach 2 tygodniowych, w tym pierwsze badanie po 2 tygodniach od zakończenia kuracji.

Tasiemczyce - leczenie

Tasiemczyce podlegają obowiązkowemu leczeniu. Leczy się podając Prazykwantel w 1 dawce dziennej dla dzieci i dorosłych. W przypadku tasiemca karłowatego lek zażywa się co 6 godzin w kuracji jednodniowej. Alternatywa to niklosamid, także w jednej dawce. Parazykwantel może wywoływać łagodne zwroty głowy i senność, rzadko wysypkę czy gorączkę.

W przypadku wągrzycy mózgu (larwa tasiemca uzbrojonego) w leczeniu stosuje się Prazykwantel w 1 dawce dla dzieci i dorosłych. W przypadku wągrzyca miąższowej – (żywotne cysty w TK) istnieją dwie strategie terapeutyczne, w czasie których ocenia się postęp leczenia na podstawie analizy ustępowania cyst, obniżenia częstości drgawek, zmniejszenia liczby nawrotów drgawek.

Strategie terapeutyczne to:

  1. Albendazol (2 razy dziennie) w połączeniu z deksametazonem, oraz odpowiednim leczeniem przeciwdrgawkowym – leczenie przez 8 dni.
  2. Prazykwantel (3 razy dziennie) + deksametazon + leczenie przeciwdrgawkowe. Leczenie przez 15 dni. Parazykwantel jest mniej wągrobójczy, ponadto steroidy obniżają stężenie prazykwantelu we krwi. Istnieją doniesienia o skutecznym zastąpieniu deksametazonu metotrekstatem, co pozwala na zmniejszenie zużycia steroidow.

W przypadku „zdegenerowanej” cysty stosuje się podobnie jak w pkt. 1 albendazol z deksametazonem. W przypadku martwych, zwapniałych cyst leczenie jest nie wskazane.

Jeżeli cysty umiejscowione są nie w narządach miąższowych, lecz w mózgu podpajeczynówkowo stosuje się albendazol w połączeniu ze steroidami (j.w) dodatkowo z zastosowaniem odpływów w wodogłowiu. Bez odpływu 50% pacjentów umiera w ciągu 9 lat. W przypadku wągrzycy wewnątrzkomorowej stosuje się albendazol z dekametazonem i jeżeli jest to możliwe, usuniecie neuroendoskopowe wągra.

W przypadku bąblowca stosuje się operacyjne usuniecie pęcherza z chemioterapią albendazolem. Obecnie zaleca się jednak przezskórną aspirację-iniekcję-respirację (PAIR) z równoczesnym podaniem albendazolu. Zabieg polega na nakłuciu (P) pęcherza i aspiracji igłą (A) zwartości cysty, następnie na podaniu (I) soli hipertonicznej lub alkoholu absolutnego, odczekaniu 20-30 min, a potem reaspiracji zawartości pęcherza (R) z płukaniem końcowym. Terapię z zastosowaniem Albendazolu stosuje się przez 28 dni. Wyleczalność w przypadku tej metody szacuje się na 96% w porównaniu z 90% przy resekcji chirurgicznej.

Tasiemczyce - skutki uboczne leczenia

Albendazol posiada silne właściwości teratogenne, dlatego absolutnie nie można stosować go w czasie ciąży i karmienia. Lek może powodować działania niepożądane tj.:

  • ból brzucha,
  • nudności,
  • wymioty,
  • czasem łysienie,
  • wzrost parametrów krwi (wzrost stężenia transaminaz),
  • rzadko leukopenia.

Bruzdogłowiec szeroki powoduje ciężką niedokrwistość związaną z niedoborem witaminy B12 i zaburzenia w funkcjonowaniu organizmu, a w skrajnych przypadkach doprowadzić może nawet do śmierci.

Tasiemczyce - powikłania

Zarażenie tasiemcem może prowadzić do zatkania przewodów żółciowych lub trzustkowych, a czasem powodować niedrożność jelit. Najcięższe konsekwencje występują u dzieci, u których może dojść do upośledzenia rozwoju fizycznego i psychicznego.

W przypadku wągrzycy powikłania zależą od lokalizacji i liczby wągrów, mogą nastąpić zmiany uciskowe różnych narządów, najgroźniejsze są jednak zaburzenia ze strony układu nerwowego:

  • drgawki,
  • padaczka,
  • halucynacje,
  • zaburzenia widzenia,
  • wodogłowie.

W przypadku bąblowicy może rozwinąć się żółtaczka, zastoinowe zapalenie dróg żółciowych, w skrajnych przypadkach podczas pęknięcia pęcherza bąblowcowego może dojść do wstrząsu anafilaktycznego i śmierci.

Zarażenie tasiemcem karłowatym może prowadzić do zapalenia jelit ze zmianami martwiczymi błony śluzowej. Zakażenie tasiemcem kręćkowym przebiega jako zapalenie opon mózgowych lub daje objawy guza mózgu z zaburzeniami równowagi, może prowadzić do porażeń, często kończącymi się śmiercią.

Tasiemczyce - zapobieganie

W profilaktyce zarażeń bruzdogłowcem zaleca się eliminację spożywania surowych i półsurowych ryb, a także uniemożliwianie kontaktu zbiorników wodnych z odchodami. Najskuteczniejszym sposobem niszczenia larw jest:

  • gotowanie,
  • mrożenie,
  • solenie,
  • a także marynowanie ryb.

Wędzenie ryb nie niszczy plerocerkoidów.

Zapobieganie zarażeniu tasiemcem uzbrojonym i nieuzbrojonym opiera się przede wszystkim o zaniechanie spożywania surowego mięsa. Zarażeniu sprzyjać może spożywanie wieprzowiny i wołowiny w postaci surowej (pewne gatunki wędlin, tatar), zwłaszcza, że wągier świński jest zdolny do zarażenia w ciągu około 40 dni.

Larwy tasiemca nieuzbrojonego i uzbrojonego giną podczas:

  • mrożenia w -10°C przez około 4 dni (na ogół standardowe zamrażarki mrożą do -20°C),
  • moczenia w solance (20-25% roztwór soli kuchennej zabija larwy po 5 dniach),
  • gotowania i smażenia w temperaturze 70°C (całe mięso – istotne jest aby było dopieczone i dogotowane w środku).

Istotne znaczenie ma również kontrola weterynaryjna hodowli i uboju zwierząt, a także badanie sanitarne mięsa w rzeźniach. Osoby będące nosicielami tasiemca powinny zostać odsunięte od pracy w przemyśle spożywczym. Konieczne jest okresowe badanie pracowników:

  • rzeźni,
  • masarni,
  • garmażerni,
  • sklepów spożywczych,
  • restauracji.

W zapobieganiu wągrzycy znaczenie ma także staranne mycie rąk przed posiłkami oraz dokładne mycie jarzyn i owoców przed spożyciem. Warto również używać oddzielnej deski do krojenia surowego mięsa. Nie powinno się kroić warzyw na surówkę, czy nabiału na desce do mięs.

Istotne znaczenie ma także reżim sanitarny i ochrona pastwisk, stajni, chlewni, a także źródeł wody pitnej przed zanieczyszczeniem odchodami ludzkimi.

W przypadku tasiemca bąblowcowego istotna jest:

  • higiena (mycie rąk po zabawie z psem),
  • odrobaczanie psów,
  • zaniechanie karmienia psów i lisów odpadami poubojowymi.

Bibliografia

  • Kadłubowski R., Kurnatowska A. , Zarys parazytologii lekarskiej,PWL,Warszawa,1999
  • Niewiadomska K. Pojmańska T., Machnicka B., Czubaj A.,Zarys parazytologii ogólnej,Wydawnictwo Naukowe PWN,2001
  • Lonc E. ,Parazytologia w ochronie środowiska i zdrowia,Volumed,Wrocław, 2001
  • Magdzik W., Naruszewicz-Lesiuk D., Zieliński A. ,Choroby zakaźne i pasożytnicze – epidemiologia i profilaktyka,alpha medica press,2004