Znajdź chorobę

Owsiki (owsica) u dzieci i dorosłych - objawy, lek, leczenie

Owsica to jedna z najczęstszych „chorób brudnych rąk”. Chorują na nią najczęściej dzieci w wieku od 3 do 14 lat. Do zarażenia nie jest konieczny kontakt z chorą osobą, owsiki mogą zostać przeniesione poprzez przedmioty, które ona miała. W celu zapobiegania, a także leczenia ważna jest szczególna dbałość o higienę osobistą - częste zmienianie bielizny oraz pościeli, a także higiena miejsc intymnych.

Owsica – co to jest?

Owsica (enterobioza), to choroba wywołana przez małego nicienia o nazwie owsik (łac. Enterobius vermicularis). Jest to pasożyt jelita grubego, występujący zarówno u dzieci jak i u osób dorosłych. Owsica jest jedną z najczęstszych chorób pasożytniczych, rozpowszechnioną na całym świecie, szczególnie w klimacie umiarkowanym.

Choroba ta występuje najczęściej u dzieci w wieku 3-14 lat, dorośli zarażają się tym pasożytem znacznie rzadziej. Szerzenie się owsicy wiąże się głównie się z określonym środowiskiem (przedszkola, szkoły), a przede wszystkim z brakiem higieny.

Owsik – co to jest?

Owsik to mały nicień barwy białej, pasożytujący w jelicie człowieka i żywiący się treścią jelitową. Jak wszystkie pasożyty ludzkie jelitowe charakteryzuje się uproszczoną budową, bytuje bowiem w środowisku bogatym w substancje odżywcze i w związku z tym nie musi wykształcać skomplikowanego układu trawiennego i wydalniczego, narządów zmysłów i układu nerwowego. Ciała samic są trzykrotnie większe od ciał samców i są one liczniejsze. Samiec ma 3 do 5 mm długości i średnicę 0,1-0,2 mm. Samice natomiast mają długość 9-12 mm i średnicę 0,3-0,5 mm.

Owsica – przyczyny

Choroba ta wiąże się przede wszystkim z określonymi środowiskami tj.:

  • przedszkole,
  • szkoła,
  • dom dziecka, gdzie odsetek zarażeń może osiągać nawet 100%.

Wiąże się to również ze stopniem przestrzegania higieny w placówkach. Należy pamiętać o częstym myciu rąk (szczególnie dzieci np. po zabawie w piaskownicy), gdyż jedzenie brudnymi rękami również sprzyja szerzeniu się infekcji. Należy unikać siadania na toalecie oraz korzystania z wanien w miejscach publicznych (lepiej korzystać z prysznica). Istotna jest także częsta zmiana bielizny osobistej i pościelowej, a także wycieranie kurzu.

Owsica – zarażenie

Do zarażenia dochodzi poprzez połknięcie zapłodnionych jaj, z których wylęgają się larwy owsika. Larwy wędrują do jelita grubego i po trzykrotnym linieniu osiągają postać osobników dojrzałych.

Po odbytej kopulacji samice przytwierdzone do ściany jelita grubego żyją około 4-12 tygodni, a samce prawdopodobnie giną. W ciele samicy w miarę dojrzewania jaj i rozrastania się macicy dochodzi do spadku ciśnienia ujemnego, dzięki któremu samica przysysa się do ściany jelita, odrywa się ona i wędruje w stronę odbytu. Samice wydostają się przez odbyt najczęściej w godzinach wieczornych i nocnych. Tam składają jaja w fałdach skóry, proces ten trwa około godziny. Podrażnienie spowodowane obecnością samic owsika na granicy śluzówki i skóry właściwej okolic odbytu powoduje uczucie swędzenia i wywołuje odruch drapania się. Drapanie, jak i czynny ruch pasożyta sprawia, że samica owsika na ogół pęka uwalniając jaja w okolicy krocza. Jaja powleczone są kleistą substancją ułatwiającą przytwierdzanie się do skóry okolic odbytu, palców, bielizny i przedmiotów, których dotyka chory. Świeżo złożone jajo z zarodkiem nicienia zostaje przeniesione do ust poprzez brudne ręce, rzadziej poprzez skażone jedzenie. Ponieważ jaja owsika zachowują zdolność do inwazji w stanie podeschniętym możliwa jest również inhalacyjna droga zakażenia. Podeschnięte jaja pozbawione są kleistej substancji i z łatwością unoszą się i wraz z kurzem (strzepywanie pościeli zarażonej osoby) i przenoszą po całym otoczeniu.

W przypadku owsicy często zachodzi zjawisko tzw. autoegzoinwazji, czyli samozakażenie poprzez przeniesienie jaj z okolic odbytu do ust. Jest to możliwe gdyż przy znacznej wilgotności w okolicy odbytu i w odpowiedniej temperaturze (30-36˚C) następuje szybki rozwój larwy i w ciągu 6–8 godzin jajo staje się inwazyjne. Krótki czas rozwoju larwy umożliwia samozakażenie, nawet w czasie tej samej nocy.

Uważa się też, że część rozwiniętych z jaj larw może z okolic odbytu ponownie przemieścić się do jelita grubego. Mówimy wówczas o retroinwazji. Retroinwazja i wylęganie się larw w okolicy odbytu na ogół stwierdzane jest u osób z uciążliwą i przewlekłą owsicą powodująca zasadowy odczyn rejonu okołoodbytniczego.

Owsica - przebieg

Choroba często przebiega bezobjawowo, a w efekcie trwania inwazji prowadzi do rozwoju szeregu powikłań ze strony układu pokarmowego (m.in. zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie jelit z powikłaniem bakteryjnym), układu rozrodczego kobiet (zapalenie pochwy, macicy, jajników) i mężczyzn (zapalenie cewki moczowej, gruczołu krokowego).

Owsica ma często charakter choroby przewlekłej, nawracającej, bardzo rzadko ostrej.

Owsica - objawy

Objawami owsicy są:

  • utrata apetytu i związany z tym spadek masy ciała,
  • bladość skóry i cienie pod oczami,
  • osłabienie,
  • zaburzenia snu (bezsenność, koszmary nocne),
  • wzmożona pobudliwość nerwowa,
  • silny świąd okolic odbytu nasilający się w nocy,
  • bóle głowy.

U dzieci stwierdza się pobudzenie nerwowe i trudności w koncentracji, zgrzytanie zębami, obgryzanie paznokci, czasem dzieci zaczynają się moczyć w łóżku. Zakażeniu mogą ulec również inni członkowie rodziny i osoby stykające się z chorym, dlatego często leczeniu poddawane są wszystkie osoby przebywające w jednym gospodarstwie domowym.

Objawy choroby zależą od wrażliwości osobniczej oraz od intensywności inwazji. Owsica może utrzymywać się długo, a jej objawy mogą nasilać się wskutek ciągłego samo zarażania się.

Owsica – badania

W przypadku zaobserwowania opisanych objawów u siebie, lub innych członków rodziny, należy zgłosić się jak najszybciej do lekarza rodzinnego i poprosić o skierowanie na badania parazytologiczne.

Diagnostyka owsicy opiera się na wykryciu owsików w kale lub wykryciu jaj owsików w okolicy odbytu. Ponieważ samice składają jaja w nocy, wymazy pobiera się rano, przed wypróżnieniem i umyciem. Do tego celu służy specjalny zestaw składający się ze szklanej bagietki owiniętej na końcu celofanem, oraz pojemniczek. Wymazuje się pocierając delikatnie fałdy odbytu zakończeniem bagietki z celofanem (celofanu nie ściąga się!).

Tak wykonany wymaz wkłada się do pojemniczka, nie dotykając jego ścianek. Zestawy do pobierania wymazów można otrzymać w laboratorium diagnostyki parazytologicznej. W przypadku wyniku ujemnego zalecane jest wykonanie kolejnych dwóch prób w odstępach 3-4-dniowych.

Po zakończeniu leczenia należy wykonać badanie kontrolne pięciokrotne w odstępach 3 tygodniowych

Owsica - leczenie

W inwazjach rodzinnych konieczne jest jednoczesne leczenie wszystkich członków rodziny oraz ustalenie reżimu sanitarno-higienicznego zwiększającego skuteczność terapii.

Z doświadczeń w wielu ośrodkach wynika, że poza leczeniem parazytologicznym należy wykonać badanie mykologiczne kału, gdyż w przypadkach stwierdzenia obecności w kale grzybów z rodzaju Enterobius, Candida, czy Geotrichum konieczne jest równoczesne zastosowanie terapii przeciwgrzybicznej.

W zwalczaniu tej choroby największe znaczenie ma higiena osobista i utrzymywanie czystości w mieszkaniu. W przypadku zarażenia owsikiem ludzkim należy przynajmniej przez okres 1-3 miesięcy podmywać się dokładnie po każdym wypróżnieniu, spać w obcisłych majtkach, bieliznę należy prać po każdym spaniu, a następnie prasować gorącym żelazkiem.

Nie strzepywać pościeli, najlepiej codziennie ją przeprasować gorącym żelazkiem. Bardzo istotne, ale zarazem najtrudniejsze, szczególnie dla dzieci, jest opanowanie odruchu drapania i eliminacja złych nawyków tj. wkładanie palców do ust, obgryzanie ołówka, obgryzania paznokci.

Owsica - leki

Według najnowszych zaleceń w leczeniu owsicy stosuje się Albendazol lub Melbendazol (doustnie 1 dawka powtórzona po 2 tygodniach), ewentualnie pamoanian pirantelu (doustnie 1 dawka powtórzona 2 razy co 2 tygodnie).

Albendazol posiada silne właściwości teratogenne dlatego absolutnie nie można stosować go w czasie ciąży i karmienia. Lek może powodować działania niepożądane tj. ból brzucha, nudności, wymioty, czasem łysienie, wzrost parametrów krwi (wzrost stężenia transaminaz), rzadko leukopenia.

Mebendazol również jest przeciwwskazany w ciąży i dla dzieci poniżej 2 roku życia. Może powodować nudności, biegunkę, ból brzucha.

Pamoanian pirantelu stosowany jest w każdym wieku, rzadko wywołuje objawy uboczne ze strony przewodu pokarmowego. Może powodować zawroty głowy, ból głowy, wysypkę.

Owsica - powikłania

Obecność owsików w jelicie grubym może prowadzić u dziewcząt do zakażeń narządów płciowych i wywołać stany zapalne pochwy, macicy lub jajników. Opisano przypadki występowania owsików i ich jaj u mężczyzn w ścianie moczowodu oraz w gruczole krokowym.

W obfitych inwazjach owsiki przyczepiające się do ściany jelita wywołują stany zapalne jelita grubego, nie wyłączając zapalenia wyrostka robaczkowego, powikłane czasem zakażeniem bakteryjnym.

Owsica – domowe sposoby leczenia

Nie istnieją domowe sposoby leczenia owsicy. Leczenie farmakologiczne można natomiast wspomóc stosowaniem diety polegającej na:

  • ograniczeniu spożycia cukru,
  • jedzeniu dużych ilości owoców i warzyw bogatych w błonnik, a także czosnku i cebuli, czy pestek z dyni.

Inna metoda pozwalająca na zmniejszenie uczucia świądu towarzyszącego owsicy polega na:

  • wyciśnięciu soku z czosnku,
  • dodaniu do wazeliny,
  • smarowaniu wieczorem okolic odbytu przez 2 do 3 tygodni.

Przeczytaj też: Marchew siewna – na wysoki cholesterol i… owsiki

Bibliografia

  • Kadłubowski R., Kurnatowska A. ,Zarys parazytologii lekarskiej,PWL,Warszawa,1999
  • Niewiadomska K. Pojmańska T., Machnicka B., Czubaj A.,Zarys parazytologii ogólnej,Wydawnictwo Naukowe PWN,2001
  • Lonc E. ,Parazytologia w ochronie środowiska i zdrowia,Volumed,Wrocław, 2001
  • Magdzik W., Naruszewicz-Lesiuk D., Zieliński A. ,Choroby zakaźne i pasożytnicze – epidemiologia i profilaktyka,-medica Press,2004