Żele, kremy, maści przeciwbólowe

Miejscowe leczenie bólu: czym są maści, żele i kremy przeciwbólowe?

Ból jest jednym z najczęstszych sygnałów, jakie wysyła nam organizm. Może być ostry i nagły, jak po urazie, lub przewlekły, trwający wiele tygodni. Żele, kremy i maści przeciwbólowe to szeroka kategoria produktów przeznaczonych do aplikacji bezpośrednio na skórę, w miejscu występowania dolegliwości bólowych.

Ich podstawową ideą jest działanie lokalne. Zamiast przyjmować tabletkę, która działa ogólnoustrojowo (na cały organizm), aplikujemy substancję czynną dokładnie tam, gdzie odczuwamy ból: na przykład na obolały staw, napięty mięsień czy stłuczone miejsce. Dzięki temu składniki aktywne mogą skoncentrować swoje działanie w ognisku bólu, ograniczając jednocześnie ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych.

Jak działają preparaty przeciwbólowe stosowane na skórę?

Mechanizm działania miejscowych środków przeciwbólowych zależy od zawartej w nich substancji czynnej. Kluczem jest jednak przeniknięcie bariery skórnej. Po nałożeniu preparatu, składniki aktywne wchłaniają się przez skórę, docierając do głębiej położonych tkanek: mięśni, ścięgien czy stawów.

Niektóre preparaty działają głównie poprzez wpływanie na receptory nerwowe w skórze. Mogą wywoływać uczucie chłodu (np. mentol) lub rozgrzania (np. kapsaicyna). Takie działanie „odwraca uwagę” mózgu od właściwego sygnału bólowego, przynosząc ulgę. Inne substancje, jak olejki eteryczne, mogą poprawiać miejscowe krążenie i działać rozluźniająco.

Najliczniejszą grupę stanowią jednak preparaty zawierające niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Ich zadaniem jest nie tylko uśmierzanie bólu, ale przede wszystkim hamowanie procesów zapalnych w tkankach, które bardzo często są główną przyczyną dolegliwości. NLPZ działają poprzez blokowanie enzymów odpowiedzialnych za produkcję substancji (prostaglandyn) wywołujących ból, obrzęk i stan zapalny.

Maść przeciwbólowa i przeciwzapalna: podwójna siła działania

Bardzo często ból nie występuje samodzielnie. Towarzyszy mu stan zapalny, będący naturalną reakcją obronną organizmu na uraz, przeciążenie czy infekcję. Objawia się jako zaczerwienienie, obrzęk, podwyższona temperatura bolącego miejsca i ból. Dzieje się tak zarówno przy stłuczeniach, skręceniach, jak i w chorobach zwyrodnieniowych stawów czy kręgosłupa.

W takich sytuacjach pomocne mogą okazać się preparaty o podwójnym mechanizmie działania. Maść przeciwbólowa i przeciwzapalna zawiera substancje z grupy NLPZ, które docierają do źródła problemu. Ich celem jest nie tylko doraźne złagodzenie bólu, ale również wygaszenie stanu zapalnego. Dzięki temu mogą przyczynić się do zmniejszenia obrzęku i poprawy ruchomości, na przykład w bolącym stawie. Żele i maści przeciwzapalne i przeciwbólowe są często rozważane przy dolegliwościach reumatycznych, urazach sportowych oraz bólach przeciążeniowych.

Maść, żel czy krem przeciwbólowy: co wybrać?

Wybierając preparat, stajemy przed decyzją: maść, żel czy krem. Choć cel jest ten sam, złagodzenie bólu, postać farmaceutyczna ma znaczenie dla komfortu stosowania, szybkości wchłaniania i miejsca aplikacji.

Maść przeciwbólowa ma gęstą, tłustą konsystencję. Jej zaletą jest to, że długo utrzymuje się na skórze, tworząc warstwę ochronną. Może to sprzyjać głębszej penetracji substancji czynnej. Maści często polecane są na noc lub do stosowania pod opatrunkiem (jeśli producent na to zezwala). Mogą być też preferowane w przypadku suchej skóry. Ich wadą bywa jednak to, że są lepkie i mogą brudzić ubrania.

Żel przeciwbólowy to forma oparta na wodzie. Ma lekką, nietłustą konsystencję, dzięki czemu bardzo szybko się wchłania i nie pozostawia na skórze lepkiego filmu. Żele często zawierają dodatkowe substancje, jak mentol, dając natychmiastowe uczucie chłodu i ulgi, co jest szczególnie pożądane przy ostrych urazach i obrzękach. To popularny wybór dla osób aktywnych i sportowców.

Krem przeciwbólowy stanowi formę pośrednią. Wchłania się szybciej niż maść, ale wolniej niż żel. Kremy często mają dodatkowe właściwości nawilżające i pielęgnacyjne dla skóry.

Wybór zależy od preferencji. Na duże powierzchnie (np. plecy) wygodniejszy może być żel lub krem. Na małe, konkretne punkty (np. staw palca) dobrze sprawdzi się maść.

Zastosowanie miejscowych środków przeciwbólowych

Lokalne preparaty przeciwbólowe mogą być stosowane w szerokim spektrum dolegliwości bólowych, przede wszystkim ze strony układu mięśniowo-szkieletowego. Są one często pierwszym wyborem przy bólach o umiarkowanym nasileniu, wynikających z przeciążenia, urazów czy stanów zapalnych. Warto jednak pamiętać, że każdy ból, który jest silny, przewlekły lub towarzyszą mu inne niepokojące objawy, wymaga konsultacji z lekarzem lub fizjoterapeutą w celu postawienia właściwej diagnozy.

Maść przeciwbólowa na kręgosłup i ból pleców

Ból pleców to dolegliwość cywilizacyjna, dotykająca osoby w różnym wieku. Często wynika z siedzącego trybu życia, nieprawidłowej postawy lub nagłego przeciążenia (np. podczas podnoszenia ciężaru). Maść przeciwbólowa na kręgosłup najczęściej ma za zadanie rozluźnić napięte mięśnie przykręgosłupowe i złagodzić lokalny stan zapalny.

W przypadku bólów pleców wynikających z napięcia mięśniowego, ulgę może przynieść maść rozgrzewająca przeciwbólowa. Poprzez stymulację receptorów ciepła, poprawia miejscowe krążenie krwi, co sprzyja rozluźnieniu mięśni i szybszemu usuwaniu metabolitów wywołujących ból. Jeśli jednak ból jest ostry, kłujący i pojawił się nagle, bezpieczniejszym wyborem na początku może być maść przeciwbólowa i przeciwzapalna o działaniu neutralnym lub chłodzącym. Szukając preparatu na plecy, warto zwrócić uwagę na konsystencję: żel lub krem mogą być łatwiejsze w aplikacji na większą powierzchnię.

Żele i maści przeciwbólowe na stawy i ból kolan

Ból stawów może wynikać ze zmian zwyrodnieniowych (szczególnie u osób starszych), chorób reumatycznych, ale także z przeciążeń sportowych czy nadwagi. Bardzo często dotyczy on kolan, bioder, rąk czy stawów skokowych. Żele i maści przeciwbólowe na stawy mają za zadanie przede wszystkim zmniejszyć stan zapalny toczący się w obrębie torebki stawowej i otaczających tkanek.

Substancje czynne (NLPZ) zawarte w tych preparatach przenikają do płynu maziowego, gdzie hamują procesy zapalne. Stosowanie miejscowe na ból kolana czy dłoni jest o tyle korzystne, że pozwala na aplikację leku bezpośrednio w problematycznym obszarze. W przypadku przewlekłych bólów zwyrodnieniowych, regularne stosowanie maści przeciwzapalnej może pomóc w kontrolowaniu objawów i poprawie komfortu poruszania się.

Preparaty na stłuczenia i urazy sportowe

Aktywność fizyczna, choć zdrowa, niesie ze sobą ryzyko kontuzji. Stłuczenia, skręcenia, naciągnięcia mięśni: to chleb powszedni sportowców, ale też osób, które po prostu niefortunnie stanęły czy uderzyły się o mebel. W pierwszej fazie urazu (pierwsze 24–48 godzin) kluczowe jest schłodzenie bolącego miejsca, aby obkurczyć naczynia krwionośne, zmniejszyć obrzęk i ewentualny wewnętrzny wylew.

Idealnie sprawdza się tu żel chłodzący przeciwbólowy. Zawarty w nim mentol daje natychmiastowe uczucie ulgi i zimna. Wiele preparatów dla sportowców łączy działanie chłodzące ze składnikami przeciwzapalnymi (NLPZ) lub wyciągami roślinnymi (np. z arniki, która bywa stosowana na siniaki i obrzęki). Maść przeciwbólowa na stłuczenia może być również stosowana w późniejszej fazie, gdy ostry obrzęk minie, aby przyspieszyć regenerację tkanek.

Maść rozgrzewająca czy żel chłodzący: kiedy stosować?

To jeden z najczęstszych dylematów pacjentów. Zarówno ciepło, jak i zimno mają właściwości terapeutyczne, ale zastosowane w nieodpowiednim momencie mogą przynieść więcej szkody niż pożytku. Kluczowa zasada jest prosta:

Na ostry uraz i obrzęk stosuje się preparaty chłodzące, natomiast na ból przewlekły i napięcia mięśniowe: rozgrzewające.

Żel chłodzący przeciwbólowy (lub zimny okład) jest wskazany natychmiast po urazie (skręcenie, stłuczenie, naciągnięcie). Zimno obkurcza naczynia krwionośne, co ogranicza powstawanie obrzęku i siniaka. Działa też lekko „znieczulająco” na receptory bólowe.

Maść rozgrzewająca przeciwbólowa działa odwrotnie: rozszerza naczynia krwionośne i poprawia ukrwienie w miejscu aplikacji. Nie wolno jej stosować na świeże urazy, ponieważ nasili obrzęk i stan zapalny. Jest natomiast bardzo pomocna w bólach przewlekłych, bólach mięśniowych wynikających z napięcia (np. ból karku, ból pleców) czy w bólach reumatycznych (jeśli ciepło przynosi ulgę). Poprawa krążenia pomaga rozluźnić mięśnie i „wypłukać” substancje prozapalne.

Składniki aktywne w maściach i żelach przeciwbólowych

Na rynku dostępna jest ogromna liczba preparatów, różniących się substancjami czynnymi. Najogólniej można je podzielić na kilka grup:

• Niesteroidowe leki przeciwzapalne: to najpopularniejsza i najlepiej przebadana grupa. Należą do niej takie substancje jak diklofenak, ibuprofen, ketoprofen, naproksen czy etofenamat. Są to składniki większości maści i żeli o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym, stosowanych w bólach stawów, mięśni i po urazach.
• Substancje rozgrzewające: działają poprzez drażnienie receptorów ciepła. Najpopularniejsza jest kapsaicyna (pozyskiwana z papryczek chili) oraz jej syntetyczne odpowiedniki (np. noniwamid). Znajdziemy je w maściach silnie rozgrzewających.
• Substancje chłodzące i miejscowo znieczulające: głównie mentol i kamfora. Dają szybkie uczucie ulgi poprzez stymulację receptorów zimna.

Wyciągi roślinne: bardzo popularne są preparaty oparte na tradycyjnych składnikach ziołowych. Należą do nich wyciągi z arniki górskiej (stosowanej na obrzęki i siniaki), żywokostu lekarskiego (wspomagająco przy urazach), czarciego pazura (w bólach reumatycznych) czy olejki eteryczne (np. eukaliptusowy, rozmarynowy), które działają rozluźniająco i poprawiają krążenie. Popularne „maści końskie” to zazwyczaj mieszanki wielu takich ekstraktów ziołowych.

Maść konopna przeciwbólowa

W ostatnich latach dużą popularność zdobyła maść konopna przeciwbólowa. Wokół tych preparatów narosło wiele mitów, dlatego warto wyjaśnić, co się w nich znajduje. Produkty te bazują najczęściej na oleju z nasion konopi siewnych (Cannabis sativa L.) oraz na kannabidiolu, znanym jako CBD.

Ważne jest, aby podkreślić, że maści konopne dostępne w aptekach nie zawierają psychoaktywnego THC lub zawierają je tylko w śladowych, dozwolonych prawem ilościach, które nie mają żadnego działania odurzającego. Olej konopny jest bogaty w kwasy omega-3 i omega-6, dzięki czemu doskonale natłuszcza i regeneruje skórę. Z kolei CBD (kannabidiol) jest składnikiem, któremu przypisuje się potencjalne właściwości przeciwzapalne i łagodzące ból poprzez wpływ na układ endokannabinoidowy w skórze. Maść z konopi przeciwbólowa jest często stosowana jako preparat wspomagający w bólach stawów, mięśni, a także w problemach skórnych.

Maści przeciwbólowe bez recepty a preparaty na receptę

Decydując się na preparat miejscowy, mamy do wyboru produkty dostępne od ręki (OTC) oraz te, które może przepisać tylko lekarz.

Maści przeciwbólowe bez recepty zawierają zazwyczaj niższe stężenia substancji czynnych lub opierają się na składnikach roślinnych, mentolu czy kapsaicynie. Są one przeznaczone do samoleczenia łagodnych i umiarkowanych dolegliwości, takich jak lekkie urazy, bóle przeciążeniowe czy napięciowe.

Maść przeciwbólowa na receptę jest potrzebna, gdy wymagane jest silniejsze działanie. Lekarz może przepisać preparat zawierający wyższe stężenie substancji (np. diklofenaku) lub substancję, która ze względu na swój profil działania jest dostępna wyłącznie z przepisu lekarza (np. ketoprofen w żelu). Mocna maść przeciwbólowa na receptę jest zarezerwowana dla konkretnych, zdiagnozowanych schorzeń, takich jak silne stany zapalne stawów czy ostre urazy sportowe. Decyzję o jej zastosowaniu zawsze podejmuje lekarz po zbadaniu pacjenta.

Stosowanie maści przeciwbólowych u dzieci i kobiet w ciąży

Istnieją dwie grupy pacjentów, które muszą zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu jakichkolwiek leków, w tym preparatów miejscowych.

Większość popularnych maści zawierających NLPZ (ibuprofen, diklofenak, ketoprofen) jest przeciwwskazana w ciąży, szczególnie w III trymestrze ciąży. Mogą one negatywnie wpływać na rozwój płodu i przebieg porodu. Stosowanie jakichkolwiek leków w ciąży, w tym maści przeciwbólowych, musi być bezwzględnie skonsultowane z lekarzem prowadzącym. Podobnie wygląda sytuacja przy karmieniu piersią: należy sprawdzić, czy substancja czynna nie przenika do mleka matki.

Stosowanie maści przeciwbólowych dla dzieci również wymaga rozwagi. Skóra dziecka jest cieńsza i delikatniejsza, a ryzyko wchłonięcia ogólnoustrojowego substancji czynnej jest większe. Wiele preparatów ma ścisłe ograniczenia wiekowe. Na przykład niektóre żele z NLPZ można stosować dopiero od 12. lub 14. roku życia. Z kolei silnie rozgrzewające maści z kapsaicyną są absolutnie przeciwwskazane u małych dzieci ze względu na ryzyko silnego podrażnienia. W przypadku bólu u dziecka, np. po stłuczeniu, zawsze należy sięgać po preparaty jasno przeznaczone dla danej grupy wiekowej lub skonsultować się z pediatrą.

Jak bezpiecznie stosować miejscowe środki przeciwbólowe?

Aby miejscowe leczenie bólu było skuteczne i bezpieczne, należy przestrzegać kilku podstawowych zasad.

Czytaj ulotkę: to najważniejsza zasada. Znajdziesz tam informacje o dawkowaniu, przeciwwskazaniach i możliwych skutkach ubocznych.

Aplikuj na zdrową skórę: nigdy nie stosuj maści, żeli ani kremów przeciwbólowych na uszkodzoną skórę: rany, otarcia, wysypki czy oparzenia.

Cienka warstwa: zazwyczaj wystarcza nałożenie cienkiej warstwy preparatu i delikatne wmasowanie (chyba że ulotka zaleca inaczej).

Myj ręce: po każdej aplikacji należy dokładnie umyć ręce, aby przypadkowo nie przenieść preparatu w okolice oczu, ust czy błon śluzowych, co mogłoby wywołać silne podrażnienie.

Nie stosuj bez końca: preparatów bez recepty nie powinno się używać dłużej niż kilka dni bez konsultacji z lekarzem.

Obserwuj skórę: jeśli w miejscu aplikacji pojawi się zaczerwienienie, świąd, wysypka: może to być reakcja alergiczna. Należy natychmiast przerwać stosowanie preparatu i umyć skórę.

Chroń przed słońcem: niektóre substancje (np. ketoprofen) mogą wywoływać reakcje fotouczuleniowe. Skóry posmarowanej takim żelem nie wolno wystawiać na działanie słońca (nawet w pochmurny dzień) ani naświetlać w solarium.

Kiedy miejscowe leczenie bólu to za mało?

Żele i maści przeciwbólowe są cennym wsparciem w walce z bólem, ale nie zastąpią profesjonalnej diagnozy i leczenia przyczynowego. Są sytuacje, w których samoleczenie nie wystarczy i konieczna jest wizyta u specjalisty.

Zgłoś się do lekarza, jeśli:

• ból jest bardzo silny, ostry i pojawił się nagle po poważnym urazie (istnieje ryzyko złamania lub zerwania ścięgna),
• ból nie ustępuje lub nawet nasila się po 3–5 dniach stosowania preparatów miejscowych,
• bólowi towarzyszą inne objawy ogólne, takie jak gorączka, dreszcze, złe samopoczucie,
• oprócz bólu występuje duży obrzęk, masywny siniak lub całkowita niemożność poruszania stawem,
• ból ma charakter przewlekły, nawraca lub budzi Cię w nocy,
• pojawiają się zaburzenia czucia, mrowienie lub osłabienie siły mięśniowej w kończynie.

Pamiętaj, że ból jest sygnałem ostrzegawczym, a długotrwałe poleganie wyłącznie na środkach przeciwbólowych (nawet miejscowych) może maskować rozwój poważniejszego schorzenia.

FAQ

Czy maści przeciwbólowe faktycznie działają?

Preparaty miejscowe zawierają substancje czynne, które po wchłonięciu przez skórę mogą pomagać w łagodzeniu bólu i stanu zapalnego w określonym miejscu. Wybór odpowiedniego produktu najlepiej skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, bo nie zawsze maść jest najlepszym rozwiązaniem.

Jaka maść przeciwbólowa może być stosowana w ciąży?

W okresie ciąży należy zachować szczególną ostrożność, gdyż wiele substancji czynnych jest przeciwwskazanych. Przed użyciem jakiegokolwiek preparatu przeciwbólowego konieczna jest konsultacja z lekarzem prowadzącym.

Czy można stosować maści przeciwbólowe przy karmieniu piersią?

Należy ustalić, czy składniki aktywne maści nie przenikają do mleka matki, co mogłoby być niebezpieczne dla dziecka. Zastosowanie każdego preparatu przeciwbólowego w okresie laktacji wymaga wcześniejszej konsultacji z lekarzem, farmaceutą lub doradcą laktacyjnym.