Punkcja - co to jest i jakie grożą powikłania?

Punkcja to zabieg, który ma szerokie zastosowanie w medycynie, pozwala na odbarczenie zmienionych chorobowo miejsc, podanie leków a także pobranie materiału do badań mikroskopowych. U wielu pacjentów budzi jednak lęk, chorzy boją się bólu i powikłań po wykonaniu punkcji. Czy słusznie?

Punkcja to nic innego, jak nakłucie wybranej części ciała pacjenta, które wykonuje się po to, żeby podać le, pobrać próbki do badania lub usunąć płyn z zaatakowanego chorobą organu, np. przy zapaleniu zatok czy zapalenia opłucnej, płuc, niewydolności serca, niewydolności nerek, gruźlicy, chorobach nowotworowych. Wskazaniem do punkcji jest też konieczność zbadania płynu mózgowo-rdzeniowego, czy ocena ryzyka wad wrodzonych płodu. Punkcja wykorzystywana jest także przy zapłodnieniu in vitro.

Punkcja jest zawsze zabiegiem inwazyjnym, który może powodować różnego rodzaju powikłania. Bardzo często pacjenci skierowani na nią zastanawiają się czy punkcja boli. Obawy są niepotrzebne, bo zabieg wykonywany jest najczęściej w znieczuleniu miejscowym, a czasem nawet w znieczuleniu ogólnym.

Punkcja lędźwiowa

Punkcję lędźwiową przeprowadza się najczęściej, żeby pobrać do badania płyn rdzeniowo-mózgowy u pacjentów z podejrzeniem zakażenia ośrodkowego układu nerwowego, czyli zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenia mózgu. Punkcja lędźwiowa może być wykonywana także przy:

  • chorobach autoimmunologicznych
  • chorobach metabolicznych
  • drgawkach o niejasnej etiologii
  • neuropatiach
  • podejrzeniu krwawienia do przestrzeni podpajęczynówkowej.

W trakcie punkcji kręgosłupa można również podać pacjentowi znieczulenie zewnątrzoponowe czy leki w terapii nowotworowej.

W trakcie punkcji lędźwiowej igłę wbija się w przestrzeń podpajęczynówkową kręgosłupa, najczęściej między czwartym i piątym kręgiem lędźwiowym.

Punkcja lędźwiowa powikłania

U pacjentów poddanych zabiegowi najczęściej dochodzi do powstania tzw. zespołu popunkcyjnego, który objawia się bólem w okolicy nakłucia. Wraz z bólem, który może trwać nawet przez pięciu dni po zabiegu, u pacjent może pojawić się także:

  • sztywność karku
  • szum w uszach
  • niedosłuch
  • nudności
  • światłowstręt

Objawy zespołu popunkcyjnego najczęściej ustępują po tygodniu.

Groźnym powikłaniem punkcji lędźwiowej mogą być powikłania ropne objawiające się ropnym zapaleniem kręgów, ropnym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, czy powstaniem ropnia.

Do innych, raczej rzadkich, powikłań punkcji lędźwiowej należą:

  • podrażnienia opon mózgowo-rdzeniowych objawiające się bólem, wymiotami oraz nasilenie objawów oponowych
  • krwawienie podpajęczynówkowe
  • krwawienie podtwardówkowe
  • krwiak nadtwardówkowy
  • wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego
  • guz epidermoidalny

Punkcja stawu i punkcja kolana

Można wykonać punkcję każdego stawu, choć najczęściej w ten sposób podaje się leki lub usuwa płyn ze stawu kolanowego, stawu biodrowego, łokciowego i barkowego. Pobranie płynu z chorego stawu pozwala lekarzowi od razu ocenić, czy ma on charakter zapalny. Płyn może zostać poddany także badaniom pod mikroskopem, jeśli mamy podejrzenie np. dny moczanowej. Usunięcie płynu ze stawu, czyli tzw. odbarczenie powinno przynieść pacjentowi natychmiastowa ulgę. Dodatkowo lekarz może w trakcie punkcji podać leki przeciwzapalne, leki przeciwbólowe i kwas hialuronowy, który pozwoli na regenerację zniszczonych tkanek.

Punkcja kolana powikłania

W ciągu doby po wykonaniu punkcji kolana pacjent może odczuwać niewielki ból stawu. Konieczny jest kontakt z lekarzem, jeśli silny ból pojawia się w ciągu 2 dniu od zabiegu, a do tego miejsce punkcji jest opuchnięte, zaczerwienione i ciepłe. Zakażenie stawu jest rzadkim powikłaniem po punkcji kolana, ale nie można go lekceważyć i konieczna jest pomoc medyczna.

Czasem po punkcji kolana może pojawić się krwawienie wewnątrzstawowe. Pacjent może zaobserwować u siebie także podwyższenie ciśnienia tętniczego i zwiększenie stężenia glukozy we krwi, jeśli w trakcie punkcji podano mu glikokortykosteroid.

Punkcja torbieli jajnika

Punkcja jest niezbędnym zabiegiem przy torbieli jajnika, zwłaszcza takiej, która nie reaguje na leczenie farmakologiczne. Punkcja pozwala na opróżnienie torbieli z płynu i ewentualne przesłanie go do badania. Punkcję torbieli jajnika wykonuje się nakłuwając jajnik od strony pochwy. Zabieg najczęściej jest wykonywany w znieczuleniu ogólnym, a lekarz cały proces wykonuje pod kontrolą USG.

Punkcja in vitro

Punkcję jajnika wykonuje się także przy zapłodnieniu in vitro. Nakłucie jajnika wykonuje się pod kontrolą USG, żeby precyzyjnie pobrać płyn pęcherzykowy z komórkami jajowymi. Pobrany materiał jest przenoszony do laboratorium embriologicznego i umieszczany w inkubatorze. Zabieg trwa 10-20 minut. Po tym czasie pacjentka zostaje wybudzona. Po narkozie może odczuwać nudności, suchość w ustach i pragnienie. Może pojawić się także ból w podbrzuszu. Pacjentka nie powinna po narkozie wracać sama do domu i prowadzić samochodu.

Punkcja nerki

Wskazaniem do wykonania punkcji nerki są torbiele, które zazwyczaj nie dają żadnych objawów. Punkcja jest jednak konieczna, gdy torbiel jest bardzo duża, gdy pacjent odczuwa bóle w okolicy lędźwiowej lub w przypadkach częstych nawracających infekcji układu moczowego. Zabieg może nieść za sobą ryzyko powikłań, zwłaszcza krwawień, ponieważ nerka jest organem bardzo unaczynionym. Bardzo rzadko podczas punkcji nerki dochodzi do uszkodzenia szypuły nerkowej czy uszkodzenia jelit. 

Punkcja zatok

Ostre zapalenia i przewlekłe zapalenie zatok, które nie poddaje się leczeniu farmakologicznemu może wymagać wykonania punkcji zatok. To nieprzyjemny zabieg najczęściej wykonywany w znieczuleniu miejscowym, który pozwala z jednej strony na podanie leku bezpośrednio do zatoki, a z drugiej udrożnieniu zatoki, ściągnięciu wydzieliny i poddaniu jej badaniu. To pozwala na dobranie odpowiedniego rodzaju antybiotyku.

Punkcja zatoki czołowej to tzw. punkcja Becka. Wykonuje się również punkcję zatoki szczękowej. Powikłaniami po tych zabiegach mogą być:

●       ropnie zewnątrzoponowe i wewnątrzoponowe

●       zapalenie opon mózgowych

●       ropowica oczodołu

●       zapalenie nerwu wzrokowego

●       zapalenie spojówek

●       zapalenie szpiku kości czaszki

●       sepsa

Punkcja w ciąży

Punkcję, która jest zabiegiem inwazyjnym przeprowadza się również u kobiet ciężarnych w ramach badań profilaktycznych. To tzw. amniopunkcja, która pozwala wykryć wady genetyczne płodu. Badanie wykonuje się od 13. tygodnia ciąży. Lekarz przy pomocy USG ustala się położenie dziecka, nakłuwa pęcherz płodowy i pobiera się płyn owodniowy. Próbka trafia do laboratorium, w którym wykonuje się badanie zestawu chromosomów dziecka (tzw. określenie kariotypu).

Badanie jest zalecane kobietom powyżej 35. roku życia (lub gdy ojciec ma więcej niż 55 lat), matkom, które urodziły wcześniej dzieci z wadami genetycznymi, wadami ośrodkowego układu nerwowego lub chorobą metaboliczną. Dzięki amniopunkcja można także ustalić ojcostwo.

Amniopunkcja jest zabiegiem podwyższonego ryzyka, bo w jej wyniku może dojść m.in. do pęknięcia pęcherza płodowego, uszkodzenia łożyska, pępowiny, przedwczesnego odpłynięcia wód płodowych