Glikokortykoidy - działanie hormonów kory nadnerczy. Leki

Glikokortykoidy (glikokortykosteroidy, kortykosteroidy) to naturalne hormony wydzielane przez korę nadnerczy, regulujące szereg kluczowych procesów organizmu ludzkiego. Jednocześnie pod pojęciem tym kryje się szeroka grupa leków o bardzo silnym działaniu terapeutycznym, ale też potężnych skutkach ubocznych.
Wizualizacja nadnerczy
źródło:123RF

Spis treści

Czym są glikokortykoidy?

Glikokortykoidy (inne stosowane powszechnie określenia: glikokortykosteroidykortykosteroidy) są naturalnymi hormonami syntezowanymi przez korę nadnerczy. U człowieka dominującą substancją z tej grupy jest kortyzol, u wielu zaś innych ssaków – kortykosteron. Do tego należy dodać ich nieaktywne formy – kortyzon oraz i 11-dehydrokortykosteron. 

Glikokortykoidy pełnią rolę kluczową dla organizmu ludzkiego, biorąc udział w metabolizmie węglowodanów, białek i tłuszczy oraz spełniając szereg innych ważnych funkcji. Wytwarzane są z cholesterolu pod wpływem hormonu adrenokortykotropowego (ACTH), a długi i skomplikowany proces ich sekrecji zachodzi w kilku etapach kontrolowanych przez oś podwzgórze-przysadka-nadnercza.

Wydzielanie glikokortykoidów związane jest z:

  •  rytmem okołodobowym (rośnie w porze wzmożonej aktywności, maleje w nocy);
  • reakcją na stres bądź fizyczne zmęczenie.

Jak działają hormony wydzielane przez korę nadnerczy? W jaki sposób ich syntetyczna forma znalazła zastosowanie w medycynie? Dlaczego są one uważane za zbawienne i niebezpieczne jednocześnie?

Jak działają hormony nadnerczy?

Hormony nadnerczy działają w odpowiedzi na sygnały emocjonalne i fizyczne zbierane z organizmu przed podwzgórze:

●      przygotowują organizm do radzenia sobie ze stresem,

●      regulują metabolizm kluczowych składników odżywczych,

●      biorą udział w odpowiedzi immunologicznej układu odpornościowego,

●      zapewniają równowagę wodno-elektrolitową,

●      regulują ciśnienie krwi,

●      uczestniczą w metabolizmie kości,

●      pomagają utrzymać właściwą temperaturę ciała,

●      modyfikują nastrój oraz zachowanie człowieka.

Reklama

Leki glikokortykoidy

Pod pojęciem glikokortykoidów kryje się jednocześnie szeroka grupa syntetycznych substancji o szerokim zastosowaniu farmaceutycznym. Historia ich wykorzystania w medycynie sięga lat 40. XX wieku. Wówczas to trzyosobowy zespół badaczy, Edward Calvin Kendall, Otto Wintersteiner i Tadeusz Reichstein, wyizolował z nadnerczy kortyzon. 

Odkrycie w krótkim czasie pozwoliło na stworzenie i uruchomienie produkcji leku na reumatoidalne zapalenie stawów, samym zaś naukowcom przyniosło medycznego Nobla. W kolejnych latach syntetyczne leki glikokortykoidy zaczęły być wykorzystywane na coraz szerszą skalę w terapii wielu schorzeń o bardzo różnym charakterze. 

Działanie glikokortykosteroidów

Leki tego typu stosowane są miejscowo (na skórę), ale też aplikowane wziewnie, doustnie czy donosowo. 

Działanie glikokortykosteroidów ma charakter:

●      przeciwzapalny, 

●      antyalergiczny,

●      przeciwświądowy,

●      immunosupresyjny (ograniczający nieprawidłowe, zbyt silne reakcje układu odpornościowego),

  • antyproliferacyjny (ograniczający nadmierne podziały komórkowe).

Dzięki temu znajdują dziś one zastosowanie w leczeniu takich chorób, jak:

●      reumatoidalne zapalenie stawów,

●      schorzenia dermatologiczne, w tym między innymi atopowe zapalenie skóry, pokrzywka, wysypka,

●      reakcje alergiczne, takie jak katar sienny i wiele innych,

●    łuszczyca,

●      łysienie plackowate,

●      toczeń rumieniowaty,

●    liszaj płaski, rumieniowaty i twardzinowy,

●      niedoczynność kory nadnerczy,

●      stany zapalne o różnej etiologii.

Kortykosteroidy kolejnych generacji

Na przestrzeni kilkudziesięciu lat kortykosteroidy przeszły szereg kluczowych modyfikacji, wpływających na zróżnicowanie siły działania oraz bezpieczeństwo stosowania. Kolejno pojawiały się (opracowanie: K.Jaworek, w odniesieniu do leków stosowanych miejscowo):

●      Generacja I: hydrokortyzon,

●     Generacja II: : triamcinolon, flumetazon, flurandrenolon,

●      Generacja III: betametazon, walerian betametazonu, fluocinolon,

●      Generacja IV: walerian hydrokortyzonu, maślan hydrokortyzonu,

●      Generacja V: dipropionianbetametazonu, propionian klobetazolu,

●      Generacja VI: budesonid, furoinian mometazonu, prednikarbat, aceponian metyloprednizolonu, alklometazon, propionian flutikazonu

Działania niepożądane glikokortykosteroidów

Główną wadą glikortykosteroidów są działania niepożądane, w wielu przypadkach bardzo poważne i skutecznie ograniczające możliwość stosowania tych leków na szerszą skalę. 

Wymienić wśród nich można takie dolegliwości, choroby i zaburzenia, jak:

●      nadciśnienie tętnicze,

●      cukrzyca,

●      zespół Cushinga,

●      niewydolność nadnerczy,

●     osteoporoza,

●      otyłość,

●      zatrzymywanie wody w organizmie,

●     wrzody żołądka,

●      jaskra,

●      trądzik,

●      spadek odporności,

●      zaburzenia afektywne (stany depresyjne, euforyczne),

●      agresja, rozdrażnienie, pobudzenie,

●      bezsenność,

●      osłabienie siły mięśniowej,

●      rozstępy.

Lista ta jest bardzo długa. Z tego powodu większość glikokortykosteroidów dostępna jest w aptekach wyłącznie na receptę, a ich stosowanie powinno być krótkotrwałe i kontrolowane przez lekarza. W skrajnych przypadkach przyjęcie bardzo dużych ilości silnych leków kortykosteroidowych może się skończyć śmiercią pacjenta. 

Czytaj też:

 

Bibliografia

  • Andrzej Nagalski, Anna Kiersztan, Fizjologia i molekularny mechanizm działania glikokortykoidów, Postepy Hig Med Dosw (online), 2010; 64
  • Andrzej Kazimierz Jaworek, Anna Wojas-Pelc, Znaczenie miejscowych glikokortykosteroidów we współczesnym lecznictwie dermatologicznym. Część 1., Farmacja Współczesna, 2017; 10

Oceń artykuł

(liczba ocen 0)

Dziękujemy za przeczytanie naszego artykułu do końca. Jeśli chcesz być na bieżąco z informacjami na temat zdrowia i zdrowego stylu życia, zapraszamy na nasz portal ponownie!

<-- popup -->