Lidokaina, lignokaina, ksylokaina (łac. Lidocainum): jak działa i na co pomaga?

Lidokaina – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy lidokaina to narkotyk?

Lidokaina nie jest narkotykiem – należy do grupy leków miejscowo znieczulających i nie wykazuje działania uzależniającego ani psychoaktywnego. Jest substancją powszechnie stosowaną w medycynie, stomatologii i dermatologii, dostępną w wielu preparatach bez recepty.

Czy lidokaina jest bezpieczna?

Stosowana zgodnie z zaleceniami lekarza lub instrukcją zawartą w ulotce lidokaina jest substancją bezpieczną i dobrze tolerowaną. Ryzyko działań niepożądanych wzrasta przy stosowaniu na uszkodzoną skórę, w nadmiernych ilościach lub na rozległych powierzchniach ciała.

Po jakim czasie działa lidokaina?

Czas do wystąpienia efektu znieczulającego zależy od postaci preparatu i miejsca aplikacji – przy stosowaniu miejscowym (żel, krem, spray) działanie pojawia się zazwyczaj w ciągu 2–5 minut. W przypadku iniekcji efekt jest niemal natychmiastowy.

Ile procent substancji czynnej zawiera lidokaina?

Preparaty z lidokainą dostępne bez recepty zawierają najczęściej 2–5% substancji czynnej, natomiast roztwory do wstrzykiwań stosowane w warunkach klinicznych mogą zawierać od 0,5% do 2% lidokainy. Stężenie preparatu powinno być dobrane do wskazania i miejsca stosowania.

Jak długo działa lidokaina?

Czas działania lidokainy wynosi zazwyczaj od 1 do 3 godzin i zależy od postaci preparatu, stężenia substancji czynnej oraz miejsca aplikacji. Przy iniekcjach połączonych z dodatkiem adrenaliny efekt znieczulający może być wydłużony.

Jak dokładnie działa lidokaina?

Lidokaina należy do grupy miejscowych środków znieczulających typu amidowego i działa poprzez odwracalne blokowanie kanałów sodowych w błonach komórek nerwowych. Kanały sodowe odpowiadają za powstawanie i przewodzenie impulsów elektrycznych wzdłuż włókien nerwowych – ich zablokowanie przez lidokainę uniemożliwia przekazywanie sygnałów bólowych do mózgu.

Efekt znieczulający lidokainy jest miejscowy i całkowicie odwracalny – po ustaniu działania substancji czucie wraca do normy bez trwałych zmian w tkankach nerwowych. Lidokaina nie wnika do ośrodkowego układu nerwowego przy prawidłowym stosowaniu miejscowym, dlatego nie wpływa na świadomość ani zdolność do wykonywania codziennych czynności.

Warto wiedzieć, że lidokaina wykazuje również działanie przeciwarytmiczne – blokowanie kanałów sodowych w komórkach mięśnia sercowego sprawia, że substancja jest stosowana dożylnie w warunkach klinicznych przy niektórych rodzajach zaburzeń rytmu serca. To zastosowanie jest jednak wyłącznie domeną medycyny szpitalnej i odbywa się pod ścisłym nadzorem lekarskim.

Wskazania: kiedy stosować lidokainę?

Lidokaina w postaci żelu, maści lub kremu stosowana jest miejscowo wszędzie tam, gdzie konieczne jest krótkotrwałe zniesienie lub złagodzenie bólu powierzchniowego. Maść lub krem z lidokainą znajdują zastosowanie przy bólach i świądzie okolicy odbytu – m.in. przy hemoroidach, szczelinie odbytu czy podrażnieniach błony śluzowej – a także przy drobnych zabiegach dermatologicznych, pobieraniu krwi czy zakładaniu wkłuć u dzieci i dorosłych.

Lidokaina w sprayu jest chętnie stosowana do znieczulania błon śluzowych przed zabiegami w obrębie jamy ustnej, gardła, krtani i nosa. Spray z lidokainą bywa też używany w stomatologii jako preparat poprzedzający iniekcję środka znieczulającego, co znacząco zmniejsza dyskomfort związany z ukłuciem igły.

Lidokaina w żelu urologicznym stosowana jest do znieczulania cewki moczowej przed cewnikowaniem oraz innymi zabiegami urologicznymi. Żel z lidokainą działa jednocześnie jako środek znieczulający i poślizgowy, ułatwiając przeprowadzenie procedury.

Plastry z lidokainą są wskazane przy bólach neuropatycznych, szczególnie w przypadku neuralgii popółpaścowej – stosuje się je bezpośrednio na skórę w okolicy bolesnej, gdzie działają przez wiele godzin. Lidokaina w ampułkach do iniekcji jest natomiast stosowana przez lekarzy do znieczulenia nasiękowego, przewodowego i powierzchniowego w ramach drobnych zabiegów chirurgicznych i stomatologicznych.

Lidokaina: przeciwwskazania i środki ostrożności

Lidokainy nie należy stosować u osób z potwierdzoną nadwrażliwością na tę substancję lub inne środki znieczulające typu amidowego. Reakcje alergiczne na lidokainę zdarzają się rzadko, jednak mogą mieć gwałtowny przebieg, dlatego przy pierwszych objawach uczulenia – takich jak pokrzywka, obrzęk, trudności z oddychaniem – należy niezwłocznie przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem.

Lidokaina w ciąży może być stosowana jedynie w przypadkach wyraźnie uzasadnionych klinicznie i po konsultacji z lekarzem – substancja przenika przez łożysko, dlatego jej stosowanie, szczególnie w preparatach do iniekcji, wymaga szczególnej ostrożności. Przy preparatach miejscowych stosowanych na niewielkich powierzchniach ryzyko dla płodu jest minimalne, jednak decyzja zawsze należy do lekarza.

Nie należy stosować lidokainy na rozległe powierzchnie skóry, uszkodzoną lub zapalnie zmienioną skórę ani błony śluzowe w ilościach większych niż zalecane – wchłanianie systemowe może być wówczas znacznie zwiększone, co prowadzi do ryzyka działań ogólnoustrojowych, szczególnie u dzieci i osób starszych. U niemowląt i małych dzieci preparaty z lidokainą powinny być stosowane wyłącznie pod nadzorem lekarza.

Jak prawidłowo stosować i dawkować lidokainę?

Lidokaina dostępna jest bez recepty w stężeniach najczęściej do 5% i w różnych postaciach farmaceutycznych – żelu, maści, kremu, sprayu i plastrów. Wybór odpowiedniej postaci zależy od wskazania i miejsca stosowania: lidokaina w sprayu sprawdza się przy znieczulaniu błon śluzowych, żel nadaje się do znieczulenia cewki moczowej i dziąseł, a maść lub krem – do stosowania na skórę i okolice odbytu.

Przy stosowaniu miejscowym preparat nakłada się na oczyszczoną skórę lub błonę śluzową w ilości wskazanej w ulotce, unikając kontaktu z oczami. Nie należy stosować lidokainy częściej ani w większych ilościach niż zalecane, ponieważ nadmierne wchłanianie substancji może prowadzić do działań ogólnoustrojowych.

Lidokaina w sprayu na błony śluzowe działa już po kilku minutach, a efekt utrzymuje się przez 1–2 godziny. Plastry z lidokainą aplikuje się na nieuszkodzoną, suchą skórę – zazwyczaj na kilka godzin dziennie, zgodnie z zaleceniem lekarza. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości co do sposobu stosowania preparatu warto skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem.

Lidokaina: możliwe działania niepożądane

Lidokaina stosowana miejscowo jest zazwyczaj bardzo dobrze tolerowana. Najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi są łagodne i przemijające reakcje w miejscu aplikacji: zaczerwienienie, pieczenie, świąd lub przejściowy obrzęk. Objawy te ustępują samoistnie po wchłonięciu lub usunięciu preparatu.

W przypadku nadmiernego wchłaniania lidokainy – szczególnie przy stosowaniu na rozległych powierzchniach lub uszkodzonej skórze – mogą wystąpić objawy ogólnoustrojowe, takie jak zawroty głowy, senność, zaburzenia widzenia, dzwonienie w uszach, drżenie mięśni lub zmiany rytmu serca. Wymienione objawy są sygnałem alarmowym – należy natychmiast przerwać stosowanie preparatu i wezwać pomoc medyczną.

Reakcje alergiczne na lidokainę należą do rzadkości, jednak mogą mieć poważny przebieg. Objawy nadwrażliwości to pokrzywka, obrzęk twarzy lub gardła, trudności z oddychaniem i spadek ciśnienia tętniczego – w takim przypadku konieczna jest natychmiastowa pomoc lekarska. Przy jakichkolwiek niepokojących objawach po zastosowaniu preparatu z lidokainą należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Interakcje: z czym nie łączyć lidokainy?

Lidokaina stosowana miejscowo w niewielkich ilościach rzadko wchodzi w klinicznie istotne interakcje z innymi lekami. Ryzyko interakcji wzrasta przy stosowaniu preparatów na rozległych powierzchniach lub przy wchłanianiu systemowym – wówczas lidokaina może wzmacniać działanie innych leków miejscowo znieczulających oraz leków przeciwarytmicznych.

Jednoczesne stosowanie lidokainy z innymi lekami blokującymi kanały sodowe – np. niektórymi lekami przeciwarytmicznymi lub przeciwdepresyjnymi – może zwiększać ryzyko działań niepożądanych ze strony układu sercowo-naczyniowego i nerwowego. Dotyczy to przede wszystkim preparatów do iniekcji i stosowania na duże powierzchnie ciała.

Benzokaina a lidokaina to dwie różne substancje z grupy miejscowych środków znieczulających – nie należy ich stosować jednocześnie bez konsultacji z lekarzem, ponieważ łączne użycie może zwiększać ryzyko działań niepożądanych. Alkohol w połączeniu z lidokainą stosowaną systemowo może nasilać działanie depresyjne na ośrodkowy układ nerwowy, jednak przy preparatach miejscowych stosowanych zgodnie z zaleceniami ryzyko takiej interakcji jest minimalne. Przed zastosowaniem preparatów z lidokainą warto poinformować lekarza lub farmaceutę o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach.

Czytaj także:

• Leczenie kanałowe - na czym dokładnie polega, ile kosztuje?
• Ból neuropatyczny - czym jest i jakie daje objawy?
• Hemoroidy (żylaki odbytu) - objawy i leczenie. Jak wyglądają i czy znikną?

Informacje zawarte w tym materiale mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem. Opis dotyczy substancji czynnej i został przygotowany przez farmaceutę na podstawie dostępnych źródeł medycznych, w szczególności Charakterystyk Produktów Leczniczych oraz ulotek dla pacjenta. Decyzję o zastosowaniu, zmianie dawkowania lub odstawieniu leku należy zawsze podejmować po konsultacji z lekarzem. W razie wątpliwości dotyczących leczenia, dawkowania, działań niepożądanych lub interakcji należy zasięgnąć porady medycznej.