Nowy sklep

już ON-LINE

Pneumokoki: objawy zakażenia u dzieci, niemowląt i dorosłych

Objawy zarażenia pneumokokami u człowieka
Źródło: 123RF

Autor

Marta Roszkowska

Pneumokoki to jedne z najbardziej powszechnych i najgroźniejszych bakterii wywołujących szereg niebezpiecznych chorób o zróżnicowanym przebiegu oraz nasileniu. Objawy zakażenia pneumokokami, zarówno u niemowląt, dzieci, jak i dorosłych, uzależnione są przede wszystkim od postaci choroby jaką wywołały.
 

Mniej dotkliwe, chociaż obarczone ryzykiem powikłań, są symptomy nieinwazyjnego zakażenia pneumokokami, jednak często tragiczne w skutkach są schorzenia wpisujące się w obszar inwazyjnej choroby pneumokokowej. Pneumokoki mogą więc z jednej strony przyczynić się do bólu ucha, gorączki, osłabienia, kataru, kaszlu, obrzęku nosa, czy duszności, z drugiej zaś do głuchoty, utraty wzroku, a nawet niewydolności wielonarządowej, zaburzeń krążenia i oddychania, prowadzących do śmierci.

Co to są pneumokoki?

Streptococcus pneumoniae, bo tak brzmi oficjalna łacińska nazwa drobnoustrojów znanych jako pneumokoki, dawniej określanych mianem dwoinki zapalenia płuc (Diplococcus pneumoniae), to szeroko rozpowszechnione bakterie, które odpowiadają rocznie za kilkanaście milionów zachorowań na świecie, w tym za niemalże 1,5 miliona śmiertelnych zakażeń pneumokokowych. W Polsce odnotowuje się ponad 1000 przypadków inwazyjnej choroby pneumokokowej (IChP) w skali roku, a nierejestrowane zakażenia nieinwazyjne to około kilkadziesiąt tysięcy zachorowań rocznie.

Pneumokok to bakteria gram-dodatnia, która dzięki umiejętności wytworzenia swoistej otoczki polisacharydowej, staje się „niewidzialna” dla układu immunologicznego człowieka, przez co komórki odpornościowe z pierwszej linii obrony przed zakażeniami, nie są jej w stanie zidentyfikować. Wspomniana otoczka wielocukrowa stanowi dodatkową ochronę dla bakterii pneumokoka oraz determinuje jej cechy zjadliwości. Różnice w budowie otoczki pneumokoka pozwoliły wyodrębnić ponad 90 rodzajów tej bakterii (typów serologicznych). Spośród wszystkich odmian pneumokoków, jedynie 10-15% odpowiada za większość poważnych zakażeń u ludzi. Pozostałe szczepy, nie tylko nie stwarzają zagrożenia dla zdrowia, ale mogą przyczynić się do wzmocnienia odporności.

Pneumokoki – objawy zakażenia

Objawy zakażenia pneumokokami mogą się od siebie różnić przede wszystkim w zależności od tego jaką chorobę wywołały, czy mamy do czynienia z postacią inwazyjną, czy nieinwazyjną, w jakim wieku jest pacjent, czy jak silny ma układ odpornościowy.

Zakażenia pneumokokami występują w każdej grupie wiekowej, ale najbardziej narażone na zachorowanie są małe dzieci oraz osoby starsze, które ukończyły 65 lat. Najwyższy współczynnik zapadalności na inwazyjną chorobę pneumokokową obserwuje się u najmłodszych pacjentów, w szczególności u dzieci od narodzin do 2. roku życia. W tej samej grupie odnotowuje się również najwyższy wskaźnik śmiertelności w wyniku inwazyjnej choroby pneumokokowej.

Szereg objawów zakażenia pneumokokami może być wspólny dla różnych grup wiekowych, mogą być też mylone z symptomami innych infekcji. Konkretne choroby pneumokokowe będą wywoływały podobne objawy zarówno u dzieci, jak i u osób dorosłych.

Pneumokoki odpowiadają zarówno za mniej dotkliwe choroby nieinwazyjne, jak i za bardzo poważne zakażenia inwazyjne. Najczęściej bakterie te wywołują schorzenia górnych dróg oddechowych. Objawy nieinwazyjnego zakażenia pneumokokowego będą bezpośrednio związane z poniższymi chorobami:

  • pozaszpitalne zapalenie płuc przebiegające bez bakteriemii, często poprzedzone wirusową infekcją górnych dróg oddechowych, objawiające się dreszczami, gorączką, bólem w klatce piersiowej, dusznościami, kaszlem, przyspieszonym oddechem, słyszalnymi szmerami w płucach, ogólnym złym samopoczuciem i rozbiciem;
  • zapalenie ucha środkowego z symptomami bolesności ucha i okolicy skroniowej głowy, gorączką, bólem gardła, ogólnym osłabieniem i rozbiciem oraz uczuciem przytkania ucha i niedosłuchem;
  • zapalenie zatok przynosowych z wysiękiem w jamie nosowej, obrzękiem nosa, utrudnionym oddychaniem przez nos, kichaniem, katarem, bólem głowy, gorączką oraz kaszlem;
  • zapalenie gardła, któremu towarzyszy bardzo silny ból gardła, ból przy przełykaniu, ból brzucha, ból głowy, gorączka, a także nudności oraz wymioty;
  • zapalenie oskrzeli objawiające się dusznościami, silnym uporczywym kaszlem, nadreaktywnością oskrzeli z utrudnionym wydychaniem powietrza, bólem mięśni, świszczącym oddechem, osłabieniem, wysoką gorączką.

Zdecydowanie cięższe w przebiegu i groźniejsze dla zdrowia i życia są objawy związane z inwazyjną chorobą pneumokokową (IChP). Dotyczyć one będą m.in. takich chorób jak:

  • bakteriemia (zakażenie krwi), która może przebiegać z nagłą gorączką i dreszczami, podwyższonym tętnem i zwiększoną liczbą oddechów. Bakteriemia może przekształcić się w infekcję uogólnioną o charakterze sepsy, a potem we wstrząs septyczny.
  • zapalenie płuc z bakteriemią, które może być następstwem zakażenia wirusem grypy. Pneumokokowe zapalenie płuc zwykle przebiega z bakteriemią i w większości przypadków rozpoczyna się nagłą wysoką gorączką, dreszczami, kaszlem, bólem w klatce piersiowej, osłabieniem i ogólnym złym samopoczuciem. W ciężkich przypadkach pojawia się duszność, a nawet sinica;
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (określane często jako pneumokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych) objawiające się wysoką gorączką dochodząca do 40°C, sztywnością karku, dreszczami, bólami mięśniowo-stawowymi, światłowstrętem, bólami głowy, wymiotami. W ciężkim przebiegu choroby może dojść do zaburzeń świadomości, utraty przytomności, drgawek, apatii i senności;
  • sepsa pneumokokowa (posocznica pneumokokowa) – to jeden z najcięższych objawów zakażenia pneumokokami. Zazwyczaj objawia się podobnie, jak sepsa o innej etiologii bakteryjnej. Symptomy pojawiają się nagle, zakażeniu towarzyszy wysoka gorączka nawet do 40°C (w wyjątkowych przypadkach temperatura ciała może spaść poniżej normy), mogą pojawić się dreszcze oraz drgawki, senność, apatia, rozdrażnienie, światłowstręt, przyspieszenie czynności serca, płytkie i szybkie oddechy, bladość skóry. W zależności od stopnia zaawansowania posocznicy mogą wystąpić wymioty, sztywność karku, wysypka krwotoczna, czy wybroczyny pod skórą. Następstwem sepsy pneumokokowej mogą być trwałe powikłania. Może również dojść do wstrząsu septycznego i niewydolności wielonarządowej, co prowadzi do śmierci;
  • zapalenie otrzewnej z symptomami silnego bólu brzucha, wysoką gorączką, nudnościami i wymiotami, osłabieniem, zawrotami głowy, zatrzymaniem stolca i gazów, a w późniejszym okresie z przyspieszeniem tętna, spadkiem ciśnienia tętniczego, czy bladością skóry;
  • zapalenie wsierdzia, któremu towarzyszy m.in. gorączka, szmery w sercu, przyspieszona akcja serca, ogólne osłabienie, szybkie męczenie się, dreszcze, poty, bóle stawów;
  • zapalenie osierdzia, które może objawiać się bólem zlokalizowanym za mostkiem lub w okolicy uderzenia koniuszkowego serca, któremu może towarzyszyć kaszel i duszność. Ból często poprzedza podwyższona temperatura ciała, ból mięśni i stawów oraz uczucie ogólnego rozbicia.

Pneumokoki mogą również wywoływać zapalenie opłucnej (z dusznościami, potliwością, dreszczami, wysoką temperaturą, uczuciem zmęczenia i rozbicia) zapalenie spojówek (z ropną wydzieliną z oka, zaczerwienieniem, obrzękiem, łzawieniem i bólem) zapalenie stawów (z dolegliwościami bólowymi w obrębie stawów, obrzękiem, zaczerwieniem i nadmiernym ociepleniem skóry w okolicy stawu oraz pogorszeniem ruchomości stawu; mogą również wystąpić gorączka i zmiany skórne) czy ropień mózgu (objawiający się bólami głowy, nudnościami, wymiotami, sennością, splątaniem, gorączką, osłabieniem, czy ogniskowymi objawami neurologicznymi).

Pneumokoki potrafią także bytować w błonie śluzowej nosa i gardła, nigdy nie dając o sobie znać lub do czasu zaburzenia równowagi pomiędzy naturalną odpornością organizmu nosiciela a zjadliwością bakterii. Takie zjawisko nazywamy nosicielstwem pneumokoków. Nosicielami są głównie dzieci (ok. 60 %) uczęszczające do żłobka lub przedszkola. Samo nosicielstwo nie stanowi zagrożenia i nie wymaga leczenia, jednak w sytuacji osłabienia organizmu pneumokoki bytujące w nosie, czy gardle mogą wywołać zakażenie nieinwazyjne, np. wspomniane zapalenie ucha środkowego. Jeśli jednak bakteriom uda się przełamać bariery ochronne i przedostaną się do krwiobiegu, a z krwią do płynu mózgowo-rdzeniowego czy płuc, może dojść do zakażenia inwazyjnego, w tym zapalenia płuc z bakteriemią, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, czy sepsy pneumokokowej.

Pneumokoki - objawy u dzieci i niemowląt

Objawy zakażenia pneumokokami u dzieci mogą być podobne do symptomów pojawiających się u dorosłych, ale wyróżniać się większym nasileniem i szybszym rozwojem chorób pneumokokowych. Dzieci do 2. roku życia nie mają jeszcze w pełni wykształconego układu odpornościowego, dlatego ich organizm jest bardziej narażony zarówno na zakażenie, intensywny rozwój choroby, jak i ryzyko groźnych powikłań.

Po przedostaniu się do organizmu pneumokoki zasiedlają jamę nosowo-gardłową dziecka i mogą doprowadzić do zakażenia nieinwazyjnego, inwazyjnego lub jedynie bytować, nie powodując żadnych objawów. Dziecko staje się wówczas nosicielem pneumokoków. Jeśli jednak u dziecka pojawi się gorączka, szybki oddech, brak apetytu, ogólne osłabienie, bóle głowy, bóle pleców, bóle klatki piersiowej, ból ucha, kaszel, czy katar, to może oznaczać początek zakażenia pneumokokami.

Spośród nieinwazyjnych chorób pneumokokowych, dzieci często dotyka ostre zapalenie ucha środkowego, w tym wysiękowe zapalenie ucha środkowego, objawiające się bolesnością ucha i okolicy skroniowej głowy, bólem gardła, podwyższoną temperaturą ciała, uczuciem przytkania ucha i niedosłuchem oraz ogólnym rozbiciem i osłabieniem. U młodszych dzieci może dodatkowo pojawić się niepokój, płacz, czy brak apetytu. Popularnym pneumokokowym schorzeniem nieinwazyjnym jest również zapalenie zatok obocznych nosa, któremu towarzyszą wysięk z nosa, obrzęk nosa, utrudnione oddychanie przez nos, katar, kichanie, ból głowy i gorączka. Obie choroby są wynikiem przeniesienia pneumokoków z jamy gardłowo-nosowej do pobliskich tkanek i narządów. Często pneumokokowe zapalenie ucha, czy zatok jest poprzedzone wirusową infekcją górnych dróg oddechowych.

Jeśli z kolei zaobserwujemy u dziecka przyspieszony oddech, gorączkę, dreszcze, duszności, kaszel, trudności w odkrztuszaniu wydzieliny (czemu mogą towarzyszyć wymioty), niekiedy ból brzucha, to możemy mieć do czynienia z pneumokokowym zapaleniem płuc. Jeżeli pneumokoki znajdą się w obszarze dolnych dróg oddechowych w wyniku zaaspirowania ich z jamy nosowo-gardłowej, to zapalenie płuc będzie wynikiem nieinwazyjnego zakażenia pneumokokami. Bardziej niebezpieczną odmianą tej choroby jest inwazyjne zapalenie płuc z bakteriemią, które pojawia się w następstwie rozsiewu pneumokoków po organizmie poprzez krwiobieg. Niewłaściwie leczone zapalenie płuc, może prowadzić do powikłań i niewydolności oddechowej.

W przypadku nieskutecznego leczenia zakażenia pneumokokowego lub gwałtownego postępowania choroby z powodu niewykształconego lub osłabionego układu odpornościowego, może dojść u dzieci do rozwoju ciężkich zakażeń inwazyjnych, jakimi są bakteriemia, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, czy posocznica (sepsa).

W przypadku bakteriemii pneumokokowej dochodzi do wniknięcia pneumokoków do krwi z innego ogniska zakażenia, przykładowo z płuc, bądź w wyniku bezpośredniej inwazji drobnoustrojów, np. z nosogardzieli. Dominujące objawy bakteriemii obejmują gorączkę, przyspieszenie tętna i oddechu, dreszcze, osłabienie, ból brzucha.

Objawy pneumokokowego zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych pojawiają się nagle i towarzyszy im zazwyczaj wysoka gorączka, ból głowy, wymioty, sztywność karku, światłowstręt, splątanie, przeczulica skóry, zaburzenia świadomości, a nawet utrata przytomności. Choroba ta może towarzyszyć sepsie lub występować jako stan zapalny ograniczony do opon mózgowo-rdzeniowych i/lub mózgu.

Dalszy rozwój zakażenia bakteriami Streptococcus pneumoniae u dzieci może prowadzić do posocznicy pneumokokowej (sepsy), wstrząsu septycznego i niewydolności wielonarządowej. To jedna z najcięższych i najgroźniejszych postaci klinicznych zakażenia pneumokokami. Bakterie po przerwaniu ciągłości tkanek i wniknięciu do krwi, namnażają się w niej i są rozprowadzane po całym organizmie. W wyniku sepsy u dziecka pojawia się uogólniona reakcja zapalna, a objawy choroby są ostre i nagłe. To przede wszystkim bardzo wysoka gorączka, dreszcze, drgawki, przyspieszona akcja serca, płytkie i szybkie oddechy, apatia i senność, ogólne złe samopoczucie, niekiedy brak apetytu. Nieleczona lub nieprawidłowo leczona posocznica rozwija się bardzo szybkim tempie i prowadzi do zaburzeń krążenia, oddychania oraz niewydolności wielonarządowej. To z kolei może skończyć się śmiercią.

Śmiertelność w inwazyjnej chorobie pneumokokowej jest niestety wysoka i może przekraczać we wstrząsie septycznym 50%, a w zapaleniu płuc z bakteriemią dochodzić do 25%.

Powikłania po pneumokokach - objawy

Zarówno w następstwie nieinwazyjnej, jak i inwazyjnej choroby pneumokokowej, może dość do wielu niebezpiecznych powikłań. Pneumokoki są odpowiedzialne za najwyższą śmiertelność w grupie zakażeń bakteryjnych, dlatego najbardziej poważnym powikłaniem zakażenia tymi bakteriami jest zgon.

Ponadto powikłania po zakażeniach pneumokokami można podzielić na wczesne, występujące w ostrym stadium choroby oraz późne, ujawniające się po kilku tygodniach. Powikłania mogą być zarówno przejściowe, jak i długofalowe. W niektórych przypadkach utrzymują się do końca życia.

Wczesne powikłania związane z zakażeniami pneumokokami to m.in.:

  • ropniak opłucnej,
  • porażenie nerwów czaszkowych,
  • ostra niewydolność oddechowa,
  • ostra niewydolność krążeniową,
  • wodogłowie,
  • drgawki,
  • zespół wykrzepiania wewnątrznaczyniowego,
  • zespół hemolityczno-mocznicowy,
  • śmierć.

W późniejszym okresie, w następstwie choroby pneumokokowej, mogą wystąpić m.in.:

  • zaburzenia widzenia, w tym ślepota,
  • niedosłuch i głuchota,
  • objawy neurologiczne, takie jak padaczka,
  • opadanie powiek,
  • nieprawidłowy rozwój psychomotoryczny,
  • zaburzenia koordynacji ruchowej,
  • zaburzenia mowy,
  • trudności w koncentracji i nauce.

Pneumokoki - objawy u dorosłych

Chociaż statystycznie zakażenia pneumokokami dotykają w zdecydowanej większości dzieci do 5. roku życia, w tym najczęściej małe dzieci, które nie ukończyły jeszcze 2 lat, nie oznacza to, że nie mogą zaatakować osób dorosłych. Wśród dorosłych na zakażenia pneumokokowe szczególnie narażone są osoby po 65. roku życia oraz należące do różnych grup ryzyka (przewlekle chore, po zabiegach operacyjnych, osłabione, z obniżoną odpornością etc.). W przypadku seniorów ryzyko choroby pneumokokowej wzrasta z powodu osłabionego układu odpornościowego oraz pojawiających się z wiekiem przewlekłych chorób, w tym chorób serca, cukrzycy, czy schorzeń układu oddechowego. Na zakażenia pneumokokami bardziej narażeni są również palacze tytoniu.

Podobnie, jak w przypadku dzieci, u osób dorosłych pneumokoki mogą wywoływać zarówno nieinwazyjne, jak i inwazyjne zakażenia pneumokokowe. U dorosłych pacjentów pneumokoki często wywołują zapalenie gardła, krtani, zatok, oskrzeli, czy tchawicy. Inwazyjna choroba pneumokokowa u dorosłych objawia się najczęściej pneumokokowym zapaleniem płuc wymagającym hospitalizacji, ale może również wystąpić w postaci niebezpiecznego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, czy posocznicy pneumokokowej.

Pneumokoki - objawy u niemowląt

Największe ryzyko wystąpienia ciężkich inwazyjnych zakażeń pneumokokowych występuje u niemowląt, które ze względu na niewykształcony jeszcze układ immunologiczny są najbardziej narażone na ewentualne zakażenia. Jednak zdiagnozowanie zakażenia pneumokokowego u niemowląt może być trudne.

Choroba pneumokokowa u małych dzieci jest często poprzedzona infekcją wirusową górnych dróg oddechowych, w tym często grypą. Pierwsze symptomy zakażenia pneumokokami mogą przypominać objawy innej infekcji, czy przeziębienia.

Oczywiście wszelkie symptomy uzależnione są od postaci zakażenia pneumokokowego, chociaż w przypadku niemowląt, nierozpoznana lub nieleczona choroba nieinwazyjna może przerodzić się w inwazyjną chorobę pneumokokową.

Przykładowo, trudność rozpoznania pneumokokowego zapalenia ucha środkowego u niemowląt, może wynikać z nietypowych objawów początkowych, czyli biegunki, nudności i wymiotów. Bardzo silny ból ucha może spowodować u dziecka ciągły płacz, a bardziej charakterystyczną wskazówką dla rodziców może być pocieranie ucha przez pociechę. Złe samopoczucie dziecka powinno skłonić rodziców do bardzo szybciej reakcji i wizyty u lekarza, gdyż nieleczone zapalenie ucha może prowadzić do częściowej utraty słuchu.

Na początku zakażenia pneumokokami u niemowląt może pojawić się katar utrudniający ssanie, niepokój, mała ruchliwość i utrata łaknienia. Następnie można zaobserwować przyspieszony oddech, duszność, a dziecko staje się bardziej marudne i niespokojne. Może pojawić się słaby kaszel i gorączka, ale również charakterystyczny w tym przypadku jest jej brak lub obniżona temperatura ciała. W wyniku toksycznego działania pneumokoków u niemowlaka mogą wystąpić również bóle brzucha, wzdęcia i wymioty. Wymienione objawy mogą wskazywać na pneumokokowe zapalenie płuc.

W przypadku inwazyjnej choroby pneumokokowej u niemowląt mogą wystąpić wszystkie swoiste opisane wyżej objawy pojawiające się przy bakteriemii, zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, czy posocznicy. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że znamienne dla zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u niemowląt jest pulsujące ciemiączko.

Pneumokoki – leczenie dzieci i dorosłych

Leczenie choroby pneumokokowej polega na wyeliminowaniu bakterii z zakażonego organizmu i wygląda podobnie, zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Nieinwazyjne choroby pneumokokowe zazwyczaj nie wymagają hospitalizacji, ale leczenie inwazyjnych postaci zakażeń w większości przypadków odbywa się w szpitalu.

Leczenie zakażenia pneumokokowego opiera się na odpowiedniej antybiotykoterapii, którą należy wprowadzić jak najszybciej od rozpoznania, czy chociażby podejrzenia choroby pneumokokowej. Na samym początku wprowadza się terapię empiryczną, która polega na podawaniu antybiotyków powszechnie stosowanych przeciw najczęściej występującym typom pneumokoków na danym terytorium. Jednocześnie pobiera się od pacjenta materiał biologiczny potrzebny do badania bakteriologicznego. Po wynikach badań (po około 3 dobach) lekarz może zadecydować o sposobie dalszego leczenia przyczynowego. Jeśli pneumokoki są wrażliwe na wprowadzony wcześniej antybiotyk, a stan pacjenta się poprawia, terapię można kontynuować. Jeśli jednak bakterie są oporne na dotychczasowe farmaceutyki, należy wdrożyć leczenie celowane, antybiotykiem, na który wyizolowane pneumokoki są wrażliwe. Poza leczeniem przyczynowym, w zależności od zdiagnozowanych symptomów, stosuje się również leczenie objawowe.

Teoretycznie chorobę pneumokokową można wyleczyć antybiotykami, ale problemem w wielu krajach na całym świecie, w tym także w Polsce, jest coraz bardziej powszechna oporność pneumokoków na antybiotyki. To zdecydowanie utrudnia, a czasem nawet uniemożliwia prawidłowe leczenie i powrót do zdrowia bez powikłań. W takiej sytuacji, lepiej zapobiegać niż leczyć, czyli sięgnąć po jedyną skuteczną metodę ochrony przed zakażeniami – szczepionkę przeciw pneumokokom.

Szczepionka na pneumokoki dla dzieci i dorosłych

Szczepionka na pneumokoki w Polsce nie tylko jest wskazana, ale wpisuje się w oficjalny kalendarz szczepień ochronnych. Szczepienia przeciw pneumokokom są zalecane zarówno dzieciom, jak i dorosłym. Od 2017 roku szczepionka przeciw pneumokokom znajduje się na liście szczepień obowiązkowych i jest podawana dzieciom od 6. tygodnia do 2. roku życia oraz dzieciom do ukończenia 5. roku życia z grup ryzyka wymienionych w Programie Szczepień Ochronnych. Starsze dzieci, młodzież oraz osoby dorosłe mogą skorzystać z zalecanych szczepionek ochronnych przeciw pneumokokom, niefinansowanych z budżetu Ministra Zdrowia. Zalecane szczepienia przeciw pneumokokom wskazane są w szczególności dorosłym powyżej 65. roku życia oraz osobom z wymienionych w kalendarzu szczepień grup ryzyka, w tym m.in. osobom z przewlekłą chorobą sercowo-naczyniową, płuc, chorobą alkoholową, przewlekłymi chorobami wątroby, cukrzycą.

Szczepienia przeciw pneumokokom wykazują wysoką skuteczność przeciw inwazyjnej chorobie pneumokokowej oraz chronią przed zakażeniami wywołanymi przez lekooporne szczepy pneumokoków. Pośrednim, ale niezwykle istotnym efektem obowiązkowych szczepień dzieci przeciw pneumokokom jest ochrona osób słabszych, starszych i bardziej narażonych na zachorowania.

Nowoczesne szczepionki przeciw pneumokokom są bezpieczne i dobrze tolerowane przez dzieci.

Czytaj też:

Bibliografia

  • https://gis.gov.pl/
  • http://szczepienia.pzh.gov.pl/
  • https://www.szczepienia.pl/
  • http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/index_p.html#01
  • http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2018/Ch_2018_Wstepne_dane.pdf
  • https://ptp.edu.pl/dokumenty/stanowisko_kk_pso_2019.pdf
  • dr n. med. Tadeusz M. Zielonka, Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej, Warszawski Uniwersytet Medyczny Medycyna po Dyplomie 2010; (19); 12 (177): 65-72, Profilaktyka u osób z grupy wysokiego ryzyka inwazyjnych zakażeń pneumokokowych: https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/011/079/original/Strony_od_MpD_2010_12-8.pdf?1468226535.
  • Zalecenia Polskiej Grupy Roboczej ds. Inwazyjnej Choroby Pneumokowej (IChP) u Dzieci dotyczące stosowania siedmiowalentniej skoniugowanej szczepionki przeciwpneumokokowej (PCV7). Pediatr Pol 2007; 82 (5–6): 486–491
  • https://pssekrapkowice.pis.gov.pl/plikijednostki/wsseopole/pssekrapkowice/userfiles/file/EP/Pneumokoki.pdf

Oceń artykuł

(liczba ocen 0)

Pytanie: Czy skorzystasz z bezpłatnego szczepienia przeciw pneumokokom czy wybierzesz płatną szczepionkę?

  Wybiorę szczepionkę bezpłatną

  Wybiorę szczepionkę płatną

  Przed wyborem muszę poznać opinię lekarza

  Przed wyborem poznam opinię innych rodziców

WASZA OPINIA JEST DLA NAS WAŻNA