Medme poleca

Pirolam Lakier, 80 mg/g, lakier do paznokci leczniczy, 4 g

71,69 PLN

Alantan Plus, (20 mg + 50 mg)/g, maść, 30 g

10,69 PLN

‹ ›

Co to jest niedoczynność tarczycy?

Jak sama nazwa wskazuje, niedoczynność tarczycy to zaburzenie polegające na zbyt małej aktywności gruczołu tarczowego, co prowadzi do zmniejszenia produkcji hormonów. Tarczyca, będąca niewielkim gruczołem zlokalizowanym u podstawy szyi, odgrywa istotną rolę poprzez produkcję hormonów T3 i T4.

Co to oznacza? Hormony te są niezbędne dla prawidłowej pracy całego organizmu, ponieważ uwalniane do krwiobiegu biorą udział w tak ważnych procesach fizjologicznych, jak choćby metabolizm węglowodanów czy białek. Te hormony to:

• tyroksyna (T4);

• trijodotyronina (T3);

• kalcytonina.

Ich prawidłowe stężenie to takie, które pokrywa zapotrzebowanie organizmu, a różne choroby tarczycy mogą powodować, że tych wydzielanych hormonów jest zbyt dużo lub zbyt mało.

Ten ostatni przypadek nazywany jest właśnie niedoczynnością tarczycy. Czy jest ona groźna? Często ma charakter przewlekły i wówczas - nieleczona - prowadzi do trwałego niedoboru hormonów, a tym samym do nieprawidłowego funkcjonowania innych narządów i całych układów.

Czy niedoczynność tarczycy jest chorobą immunologiczną? Jej podłoża mogą być różne. Niekiedy rzeczywiście towarzyszy ona schorzeniom o charakterze autoimmunologicznym jako jeden z ich objawów, m.in. dość częstej choroby Hashimoto.

Reklama

Objawy niedoczynności tarczycy

Po czym rozpoznać zaburzenia czynnościowe tarczycy? Objawy mogą być różnorodne i często rozwijają się powoli. Do najważniejszych objawów niedoczynności należą:

• powiększona tarczyca - niekiedy niedoczynności towarzyszy tzw. wole tarczycowe, czyli widoczne przez skórę powiększenie gruczołu. Kiedy tarczyca jest nabrzmiała, pojawiają się problemy ze swobodnym przełykaniem większych tabletek i uczucie guli w gardle, należy zgłosić się do lekarza. Rosnące wole może w późniejszej fazie powodować nawet problemy z oddychaniem i duszności;

• tycie - czy przy niedoczynności tarczycy się tyje? Niekontrolowany wzrost wagi mimo braku zmian nawyków żywieniowych bywa pierwszym alarmem, że tarczyca nie pracuje, jak należy. Niedobór jej hormonów spowalnia metabolizm, co skutkuje przybieraniem na wadze, nawet w przypadku osłabionego apetytu lub jego braku. Do tego dochodzi zatrzymanie wody w organizmie wywołujące nie tylko obrzęki, ale też przybieranie na wadze. Aby zachować wagę, trzeba na co dzień przestrzegać diety odpowiednio dobranej do zapotrzebowania kalorycznego. Jeśli natomiast przy zaburzeniu obserwuje się spadek wagi, należy niezwłocznie skonsultować objaw z lekarzem;

• brzuch tarczycowy - jest to potoczne określenie na otyłość brzuszną, która często towarzyszy niedoczynności. Objaw polega na nadmiernym odkładaniu się tkanki tłuszczowej właśnie w tych okolicach. Niekiedy dochodzi do tego uczucie wzdętego brzucha, ponieważ przy zaburzeniu pojawiają się także zaparcia i problemy z jelitami. Praca jelit może być spowolniona i utrudniona, a w konsekwencji pojawiają się czasem takie dolegliwości jak ból brzucha, wzdęcia i biegunka;

• bóle nóg - niedoczynności tarczycy towarzyszą sztywność i bóle mięśni oraz stawów (szczególnie stawów proksymalnych, czyli obręczy barkowej i biodrowej). Dolegliwości te powodują problemy z chodzeniem po schodach, uprawianiem sportów, a niekiedy też - codziennymi czynnościami. Może pojawiać się też opuchlizna w okolicy stawów, drżenie mięśni i ich osłabienie. Chorobie Hashimoto towarzyszy niekiedy fibromialgia, czyli przewlekłe bóle mięśni i stawów oraz punktowa nadwrażliwość na ucisk.

• objawy neurologiczne - choroby endokrynologiczne, a wśród nich niedoczynność tarczycy, mogą prowadzić do uszkodzenia nerwów, wskutek czego pojawiają się takie dolegliwości, jak parestezje (zaburzenia czucia i mrowienie wynikające z uszkodzenia nerwów) czy neuropatie;

• bóle i zawroty głowy - u wielu pacjentów przewlekłe bóle głowy są oznaką niedoczynności tarczycy. Niekiedy rozwija się też u nich migrena. Bóle przeważnie mają postać tępą, obustronną, czasem towarzyszy im wrażenie ucisku i kręcenia w głowie;

• problemy z sercem - wszelkie zmiany w aktywności hormonów tarczycy wywołują zmiany w czynności mięśnia sercowego. O ile przy nadczynności występują kołatania serca, o tyle przy niedoczynności zmniejsza się raczej jego kurczliwość, tętno spowalnia (bradykardia), często występuje też niskie ciśnienie tętnicze, a praca mięśnia słabnie lub staje się niemiarowa. W związku z tym, choć rzadziej, możliwe są również skoki ciśnienia;

•  podwyższony cholesterol (hipercholesterolemia) – hormony tarczycy odgrywają kluczową rolę w metabolizmie tłuszczów. Ich niedobór spowalnia rozkład "złego" cholesterolu (LDL), prowadząc do jego podwyższonego stężenia we krwi. Nieleczona hipercholesterolemia jest istotnym skutkiem metabolicznym choroby i zwiększa ryzyko rozwoju miażdżycy oraz chorób sercowo-naczyniowych, dlatego często jest to jeden z pierwszych parametrów, który zwraca uwagę lekarzy podczas rutynowych badań;

• potliwość - nadmierne pocenie i uderzenia gorąca są raczej oznakami nadczynności tarczycy, przy której procesy metaboliczne są przyspieszone. Przy niedoczynności zaburzenia termoregulacji polegają raczej na permanentnym uczuciu zimna. Charakterystyczny może być natomiast zapach potu, który staje się bardziej kwaśny i nieprzyjemny;

• senność - ponieważ niedoczynność tarczycy powoduje spowolnienie różnych procesów fizjologicznych, cały organizm zaczyna działać jakby „na wolnych obrotach”. Wiąże się to z bardzo charakterystycznym objawem zaburzenia - ciągłym uczuciem zmęczenia i ospałości, choć niekiedy zdarza się też ospałość w ciągu dnia oraz bezsenność nocą;

• spadek libido - u wielu pacjentów z niedoborem hormonów popęd seksualny znacząco maleje, co wiąże się ze złym samopoczuciem ogólnym, spadkiem nastroju i objawami depresyjnymi;

• cieśń nadgarstka - to jeden z objawów nietypowych, choć występujący wcale nie rzadko. Niedobór hormonów tarczycy predysponuje do powstania tej dolegliwości, której towarzyszy ból, mrowienie i zaburzenia czucia w obrębie dłoni;

• zaburzenia poziomu cukru - o ile spadek cukru jest bardziej charakterystyczny dla nadczynności, o tyle przy niedoborze hormonów tarczycy spowalnia proces wchłaniania glukozy, a odpowiedź insuliny na jej podwyższone stężenie zostaje osłabiona. Prowadzi to często do podwyższenia poziomu cukru we krwi. Brak odpowiedniego leczenia może prowadzić do takich stanów jak mgła mózgowa;

• pogorszony wzrok - mogą występować zaburzenia ostrości widzenia, suchość oczu, wrażenie ich zmęczenia i podrażnienia;

• hormonalny nieżyt nosa - wodnisty katar może być powodowany zaburzeniami gospodarki hormonalnej organizmu. Zdarza się on w okresie dojrzewania, niektórych momentach cyklu miesiączkowego i właśnie przy niedoczynności tarczycy;

• padaczka - napady epilepsji towarzyszą niekiedy niedoczynności wywołanej chorobą Hashimoto;

• krwawienia z nosa - kruchość naczyń krwionośnych powoduje niekiedy częste krwawienia z nosa, jednak objaw należy zawsze skonsultować z lekarzem.

Jaka jest więc różnica pomiędzy niedoczynnością a nadczynnością tarczycy? Poniższa tabela przedstawia najważniejsze cechy charakterystyczny tych dwóch schorzeń.

Reklama

Przyczyny niedoczynności tarczycy

Niedoczynność tarczycy może wynikać z wielu czynników, jednak pytanie "skąd się bierze niedoczynność tarczycy?" ma jedną, dominującą odpowiedź. Najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy w krajach o wystarczającej podaży jodu jest choroba Hashimoto, znana również jako przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy.

W przebiegu tego schorzenia, na skutek procesu autoagresji, układ odpornościowy organizmu zaczyna produkować przeciwciała (głównie anty-TPO i anty-TG), które atakują i stopniowo niszczą gruczoł tarczowy. Związek Hashimoto a niedoczynność tarczycy jest więc bezpośredni – postępujące uszkodzenie gruczołu prowadzi do spadku produkcji jego hormonów.

Niedoczynność tarczycy może być również spowodowana usunięciem lub uszkodzeniem tarczycy w wyniku operacji, napromieniowaniem szyi w przypadku leczenia nowotworów, a także stosowaniem niektórych leków.

Predyspozycje genetyczne również odgrywają tu istotną rolę, a występowanie choroby w rodzinie znacząco zwiększa ryzyko zachorowania.

Co powoduje ją najczęściej? Do powszechnych przyczyn należą:

• niewłaściwa budowa anatomiczna - mała tarczyca nie zawsze wiąże się z produkcją małej ilości hormonów. Jej wymiary przy niedoczynności mogą pozostawać w normie, jeśli jednak gruczoł jest niewłaściwie lub nie w pełni wykształcony, często jego funkcjonalność jest osłabiona;

• niedobór jodu - jod jest pierwiastkiem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania gruczołu, a jego niedobór w diecie prowadzi do zaburzeń czynnościowych. W Polsce i innych krajach, gdzie istnieje obowiązek jodowania soli spożywczej problem ten jednak właściwie nie istnieje;

• niedobór selenu - zbyt niskie jego stężenie hamuje syntezę hormonów tarczycy, prowadząc do niedoczynności;

• niedobór żelaza - przyczynia się on do zmniejszonej syntezy hormonów tarczycy oraz wzmożonego wydzielania TSH przez przysadkę mózgową. Staje się to niekiedy przyczyną powiększenia tarczycy i jej niedoczynności. Stan taki może być skutkiem zbyt małej podaży żelaza w diecie lub zaburzenia jego wchłaniania;

• lit - odwrotnie niż jod i selen - lit w zbyt dużym stężeniu może powodować niedoczynność gruczołu tarczowego;

• choroby wątroby - istnieje silny związek między tarczycą a wątrobą, dlatego zaburzenia czynnościowe jednego narządu mogą stanowić podłoże zaburzeń drugiego. Niedoczynność tarczycy może przyczyniać się np. do stłuszczenia wątroby;

• radioterapia - niedoczynność tarczycy występować może po radioterapii przeprowadzanej w obrębie głowy lub szyi. Silne napromieniowanie niekiedy wywołuje uszkodzenie gruczołu, a co za tym idzie upośledza jej funkcjonalność;

• niewłaściwa praca nadnerczy - niedoczynność kory nadnerczy może skutkować niedoczynnością tarczycy - obydwa narządy stymulowane są bowiem za pośrednictwem przysadki mózgowej;

• predyspozycje genetyczne - czy niedoczynność tarczycy jest dziedziczna? Choroby autoimmunologiczne, którym towarzyszy zaburzenie, są uwarunkowane genetycznie, a ich występowanie w bliskiej rodzinie zwiększa ryzyko zachorowania;

• stres - pozostawanie pod wpływem przewlekłego lub silnego stresu negatywnie wpływa na zdrowie ogólne i może prowadzić do zaburzeń wydzielania hormonów tarczycy. Podczas stresu organizm nadmiernie produkuje adrenalinę, to zaburza niekiedy czynnościową aktywność przysadki i podwzgórza.

Reklama

Rodzaje niedoczynności tarczycy

Jak widać w przytoczonych klasyfikacjach, niedoczynność tarczycy to zaburzenie o wielu obliczach. Jej postacie wyróżnia się przede wszystkim ze względu na podłoże występowania i tak, podział najbardziej podstawowy obejmuje niedoczynność wrodzoną i nabytą. Z tą pierwszą człowiek przychodzi na świat, co oznacza, że zaburzenie występuje już na etapie płodowym. Nabyta rozwija się natomiast w późniejszym życiu, tj. w dzieciństwie lub dorosłości.

Zarówno niedoczynność wrodzona, jak i nabyta, mogą mieć różne podłoże. Niedoczynność pierwotna wynika ze zmian występujących w obrębie samego gruczołu tarczowego (np. w chorobie Hashimoto). Z kolei niedoczynność wtórna jest spowodowana problemami na poziomie przysadki mózgowej, która nie stymuluje prawidłowo tarczycy.

Ponadto, ze względu na przyczynę powstawania lub przebieg choroby, wyróżnia się następujące postacie:

• Subkliniczna niedoczynność tarczycy (utajona): jest to łagodna, często bezobjawowa forma choroby, w której podwyższonemu stężeniu TSH towarzyszy prawidłowy poziom hormonów fT3 i fT4. Nazywa się ją ukrytą, ponieważ jej objawy bywają skąpe (np. zmęczenie, uczucie zimna) i często przypisywane są innym przyczynom. Niekiedy jest jedynie monitorowana, a leczenie rozpoczyna się dopiero po jej progresji do postaci jawnej klinicznie, jednak wymaga go każda kobieta planująca ciążę;

• Wtórna niedoczynność tarczycy: jej przyczyną nie jest uszkodzenie tarczycy, lecz niedostateczna produkcja hormonu TSH przez przysadkę mózgową. W wynikach badań obserwuje się wówczas niskie lub prawidłowe (ale nieadekwatnie do sytuacji) stężenie TSH oraz obniżony poziom hormonów fT3 i fT4. Objawy są takie same jak w niedoczynności pierwotnej, ponieważ wynikają z niedoboru hormonów tarczycowych w organizmie;

• Wrodzona niedoczynność tarczycy: to choroba, w której noworodek przychodzi na świat z niedoborem hormonów tarczycy, najczęściej z powodu wad w budowie gruczołu (np. jego braku lub nieprawidłowego umiejscowienia). Jest ona wykrywana w pierwszych dobach życia dzięki obowiązkowym badaniom przesiewowym u noworodków. Niezwłoczne rozpoczęcie leczenia jest bardzo ważne dla zapewnienia dziecku prawidłowego rozwoju fizycznego i umysłowego;

• Inne rodzaje (jatrogenne): Do tej grupy zalicza się niedoczynność polekową (np. po zbyt dużych dawkach leków na nadczynność) oraz pooperacyjną (po chirurgicznym usunięciu tarczycy – tyreoidektomii). W obu przypadkach niedobór hormonów jest wynikiem interwencji medycznej, a pacjenci wymagają stałego leczenia substytucyjnego.

Reklama

Diagnostyka: jak potwierdzić niedoczynność tarczycy?

Podstawowe rozpoznanie niedoczynności tarczycy opiera się na laboratoryjnych badaniach krwi, określających poziom hormonu TSH oraz hormonów tarczycy, a diagnostykę uzupełniają badania obrazowe, w tym ultrasonografia, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny.

Jakie badania pozwalają rozpoznać niedoczynność? Zwykle postępowanie diagnostyczne zaczyna się od pobrania krwi. Czy wystarczy zwykła morfologia, by wykryć zaburzenie? Nie - trzeba określić przynajmniej poziom produkowanego przez przysadkę mózgową TSH.

Podwyższony wynik TSH jest podstawą do pogłębienia diagnostyki. Aby uzyskać pełny obraz funkcji gruczołu, lekarz często zleca od razu komplet badań. Taki zestaw, obejmujący TSH, fT4 (wolną tyroksynę) i fT3 (wolną trójjodotyroninę), jest powszechnie znany jako „panel tarczycowy”. W ofertach laboratoriów medycznych często występuje on pod handlową nazwą „pakiet tarczycowy”. Z reguły krew do zbadania wszystkich parametrów pobiera się jednorazowo, co jest wygodne dla pacjenta.

W Internecie dostępne są kalkulatory do obliczania poziomu hormonów, w których można samodzielnie sprawdzić, czy uzyskany wynik mieści się w normach laboratoryjnych, czy też świadczy o niedoczynności tarczycy lub jej nadczynności.

Należy jednak pamiętać, że mimo dostępności takich rozwiązań, końcowej interpretacji wyników powinien zawsze dokonywać specjalista. W przypadku podejrzenia niedoczynności tarczycy lekarz może zlecić dodatkowe badania, takie jak oznaczenie przeciwciał przeciwtarczycowych, w tym anty-TPO, oraz USG tarczycy, aby ocenić jej strukturę i ewentualne zmiany.

Jak zbadać wielkość i budowę gruczołu? Najczęściej wykorzystuje się do tego nieinwazyjne badanie, czyli właśnie wspomniane wcześniej USG, które w większości przypadków wystarcza, by określić echogeniczność, anatomię i rozmiary narządu.

W przypadku jednak, gdy badanie okazuje się niewystarczające, można wykonać też tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny (badanie MRI).

Ceny badań obrazowych z reguły są dość wysokie, jednak w przypadku podejrzenia chorób tarczycy z reguły można wykonać je bezpłatnie, korzystając z refundacji NFZ. Zlecanymi niekiedy badaniami uzupełniającymi są:

• określenie poziomu wapnia całkowitego (za wchłanianie tego pierwiastka odpowiadają hormony tarczycy, więc ich niedobór może prowadzić do spadku stężenia),

• określenie poziomu glukozy (jak już zostało wspomniane, poziom hormonów tarczycy wpływa na stężenie cukru we krwi),

• określenie poziomu homocysteiny (niski poziom T3 i T4 wpływa na zwiększenie stężenia tego aminokwasu).

Reklama

Leczenie niedoczynności tarczycy

Jak leczyć niedoczynności tarczycy, by wyrównać poziom hormonów i zniwelować objawy? Jaki lekarz zajmuje się zaburzeniami pracy gruczołu? Po zaobserwowaniu niepokojących objawów należy najpierw udać się do swojego lekarza POZ.

Niekiedy już on sam zleca pierwsze badania pod kątem niedoczynności (przeważnie są to badania krwi określające stężenia odpowiednich hormonów), a następnie kieruje pacjenta do specjalisty.

Lekarzem zajmującym się wszelkimi nieprawidłowościami pracy układu dokrewnego jest endokrynolog, jednak od jakiegoś czasu istnieje również ściślejsza specjalizacja - tyreologia.

Tyreolog zajmuje się typowo schorzeniami i zaburzeniami gruczołu tarczowego. To lekarz POZ powinien zdecydować, do kogo skierować pacjenta, ponieważ wiele zależy od podłoża zaistniałego problemu.

Leczenie stwierdzonej niedoczynności tarczycy również zależy w dużej mierze od jej przyczyny oraz ewentualnych chorób, które ją wywołują.

Czy zaburzenie to jest całkowicie wyleczalne? Niektóre jego postacie można wyleczyć (np. niedoczynność polekową o charakterze przejściowym), przy innych jednak można jedynie doprowadzić do wyrównania poziomu hormonów, by całkowicie wyeliminować skutki zaburzenia.

Leczenie z reguły opiera się właśnie na podawaniu środków hormonalnych przywracających równowagę. Takim środkiem jest syntetyczny odpowiednik tyroksyny- hormonu tarczycy, czyli lewotyroksyna, którą należy przyjmować regularnie, najlepiej o tej samej porze, zwykle rano, na czczo, około 30-60 minut przed posiłkiem. Dawkowanie lewotyroksyny jest ustalane indywidualnie przez lekarza na podstawie wyników badań stężenia TSH, a kontrole TSH powinny być przeprowadzane co 6-12 tygodni na początku leczenia, a później co 6-12 miesięcy.

Po jakim czasie następuje poprawa? Potrzeba zwykle kilku dni systematycznego stosowania leków, by stężenie substancji się podniosło.

To, jakie środki należy zastosować w terapii, zależy przede wszystkim od źródła problemów. Przy niedoczynności tarczycy spowodowanej niedoborem jodu stosuje się preparaty z jodem. Co ważne, znany roztwór jodku potasu, czyli płyn Lugola, dostępny w aptekach, nie nadaje się do picia, a wyłącznie do użytku zewnętrznego (na otarcia skóry, drobne rany itd.)!

Niekiedy pacjenci pytają, czy skuteczne są w leczeniu mniej inwazyjne metody - leki bez recepty, leki homeopatyczne, lampa solna czy rośliny o prozdrowotnych właściwościach, takie jak berberyna. Prawdą jest, że mogą one wspomóc tradycyjną terapię, natomiast nigdy nie powinny jej zastępować. O stosowanie wszelkich metod najlepiej zapytać lekarza prowadzącego.

Edukacja pacjenta z niedoczynnością tarczycy, dotycząca nie tylko leczenia, ale także codziennej diety i życia z zaburzeniem jest niezwykle ważna.

Reklama

Dieta przy niedoczynności tarczycy

Codzienna, zbilansowana dieta to kluczowy element wspierający leczenie i poprawę samopoczucia w przebiegu niedoczynności tarczycy. Ponieważ najczęstszą przyczyną niedoczynności jest choroba Hashimoto, czyli przewlekły stan zapalny, wielu specjalistów zaleca wdrożenie zasad diety przeciwzapalnej. Taki model żywienia ma na celu wyciszenie reakcji autoimmunologicznej organizmu poprzez włączenie produktów bogatych w antyoksydanty, a ograniczenie tych, które mogą nasilać stany zapalne (np. żywność wysoko przetworzona, cukry proste).

Co więc jeść i co pić przy niedoczynności tarczycy? Niezależnie od tego, czy zdecydujemy się na ścisłą dietę przeciwzapalną, nasz jadłospis powinien być bogaty w witaminy, pierwiastki i minerały dobroczynne dla pracy gruczołu, wspomagające jego funkcję wydzielniczą.

Jaki chleb wybierać przy zaburzeniu? Pacjentom z niedoborem hormonów tarczycy zaleca się wybieranie pieczywa bez glutenu. Powinno ono natomiast zawierać dużo błonnika wspierającego trawienie.

Bogatym źródłem błonnika jest pieczywo i inne produkty pełnoziarniste, kasze, płatki owsiane i siemię lniane. Spożywanie ryb, takich jak dorsz, łosoś i makrela, jest zalecane w diecie osób z niedoczynnością tarczycy, ponieważ są one dobrym źródłem jodu.

Jakie warzywa i owoce można jeść „bezkarnie”? Te, które są bogate w jod, selen, witaminę D czy cynk, a przy tym nie zawierają substancji sprzyjających rozwojowi wola tarczycowego.

Jakie herbaty wspierają pracę tarczycy? W aptekach dostępne są specjalne mieszanki ziołowe wykazujące takie właściwości. Ograniczyć należy natomiast herbatę zieloną, która w większych ilościach może osłabiać narząd i jego funkcje.

Aby opracować korzystną dietę dla osób z niedoczynnością i otrzymać konkretne przepisy kulinarne, warto zgłosić się po pomoc do dietetyka. Podpowie on, jak “podkręcić” metabolizm przy niedoborze hormonów oraz jaka dieta będzie najlepiej wspierać leczenie w danym przypadku.

Dietetyk, na podstawie wywiadu z pacjentem, może również ocenić wpływ konkretnych modeli żywieniowych, takich jak wegetarianizm, weganizm czy dieta ketogeniczna, na funkcjonowanie tarczycy. Poniżej znajduje się zestawienie produktów, które warto włączyć do diety, oraz tych, które należy spożywać z umiarem.

Jak schudnąć przy niedoczynności tarczycy?

Czy przy niedoczynności tarczycy można stosować dietę odchudzającą?

Osoby borykające się z problemem niedoboru hormonów T3 i T4 powinny w sposób szczególny zwracać uwagę na bogactwo witamin i niektórych mikroelementów w pożywieniu, a stosowanie niektórych diet niesie ryzyko pogłębiania ich niedoborów.

O to, co jeść, aby schudnąć, najlepiej zapytać lekarza prowadzącego lub wykwalifikowanego dietetyka. Pomogą oni tak dobrać jadłospis, by przy niskiej kaloryczności dostarczał organizmowi potrzebnych mu substancji.

Samodzielne narzucenie sobie głodówki czy diety redukcyjnej może nie być dobrym pomysłem. Osoby z niedoczynnością tarczycy powinny unikać produktów o wysokim indeksie glikemicznym oraz stawiać na błonnik pokarmowy, który znajduje się w pełnoziarnistych produktach, warzywach i owocach. Warto również zacząć od unikania żywności przetworzonej, która źle wpływa na metabolizm i znacząco obciąża układ pokarmowy.

Wzbogacenie codziennej diety o produkty nieprzetworzone, w tym owoce, produkty pełnoziarniste, warzywa surowe i gotowane, ułatwia trawienie i przyspiesza metabolizm, co jest konieczne do zdrowego chudnięcia.

W niektórych przypadkach zaleca się stosowanie tzw. postu przerywanego. Polega on na robieniu w ciągu doby 16-godzinnej przerwy w jedzeniu (np. brak posiłków od 19 wieczorem do 11 rano następnego dnia i powrót do jedzenia na kolejne 8 godzin).

Praktyk takich nie powinno się jednak rozpoczynać bez konsultacji z lekarzem. Aby zrzucić zbędne kilogramy, należy także pamiętać o odpowiednim nawadnianiu organizmu i umiarkowanej aktywności fizycznej (ciężkie treningi wysiłkowe nie są wskazane przy niedoczynności tarczycy).

Niedoczynność tarczycy u dzieci i w okresie dojrzewania

Niedoczynność tarczycy występuje nie tylko u dorosłych, ale też u młodzieży i dzieci, nawet tych najmłodszych.

Wrodzona diagnozowana jest u noworodka już w pierwszych dniach życia, podczas badań przesiewowych, a jej najczęstszą przyczyną jest nieprawidłowy rozwój gruczołu na etapie płodowym.

Choroby tarczycy u dzieci mogą być niekiedy trudne do rozpoznania, ponieważ mali pacjenci nie zawsze zgłaszają swoje dolegliwości, czasem nie potrafią ich nawet nazwać.

Warto więc wiedzieć, jakie są objawy niedoczynności u dzieci i niemowląt, by zachować czujność i w razie czego odpowiednio wcześnie podjąć właściwe kroki.

Niektóre z nich podobne są do objawów u dorosłych, jednak istnieją też takie, które charakterystyczne są dla okresu wzrastania i rozwoju. U niemowląt są to przede wszystkim:

• żółtaczka fizjologiczna trwająca dłuższy czas;

• większe ciemiączko;

• szersze szwy czaszkowe, czyli włókniste przestrzenie między kośćmi czaszki;

• osłabione łaknienie;

• wychłodzenie organizmu;

• przepuklina;

• nadmierna senność;

• zaparcia;

• spowolnione przybieranie na wadze;

• sucha skóra;

• chrypa;

• opóźnione ząbkowanie.

U starszych dzieci i u nastolatków w okresie dojrzewania można natomiast zaobserwować takie symptomy jak:

• spowolnione wzrastanie lub jego zahamowanie,

• opóźniona wymiana zębów,

• opóźnione dojrzewanie płciowe,

• zła tolerancja niskich temperatur,

• zaparcia,

• zła kondycja skóry (suchość, brak odporności na uszkodzenia),

• zła kondycja włosów (włosy suche, łamliwe, wypadające),

• senność i zaburzenia koncentracji,

• pogorszenie wyników w nauce,

• przyrost masy ciała mimo słabego łaknienia.

U dzieci często ospałość, nadpobudliwość, brak koncentracji czy problemy z zapamiętywaniem kojarzy się z zupełnie innymi dolegliwościami, głównie tymi na tle psychicznym

Warto jednak zawsze zacząć od badań ogólnych i określenia poziomu hormonów tarczycy, by w pierwszej kolejności wykluczyć tego rodzaju zaburzenia.

Niedoczynność tarczycy w ciąży

Tarczyca w ciąży „zachowuje się” nieco inaczej niż poza ciążą, na co wpływ mają silne zaburzenia hormonalne, charakterystyczne dla tego okresu.

W pierwszym trymestrze gruczoł bywa powiększony, a ilość wydzielanych przez niego hormonów rośnie nawet dwukrotnie. W kolejnych trymestrach, kiedy poziom hCG już spada, wahania te powinny samoistnie ustąpić.

Niedoczynność tarczycy wykryta w ciąży wymaga niezwłocznego rozpoczęcia leczenia. To bardzo ważne, by poziom hormonów T3 i T4 był wówczas na właściwym poziomie. Ich niedobór może być bowiem groźny w skutkach, zarówno dla kobiety ciężarnej, jak i rozwijającego się w jej macicy dziecka.

Badanie TSH jest obligatoryjne już w pierwszych tygodniach ciąży, ponieważ zaburzenie późno wykryte zwiększa ryzyko wystąpienia jego konsekwencji.

Wpływ, jaki zaburzenie może mieć na dziecko, obejmuje szereg nieprawidłowości, w tym odklejenie łożyska, nadciśnienie ciążowe, krwawienia, a nawet poronienie. Problemem jest jednak nie tylko niedoczynność gruczołu tarczowego w ciąży, ale też przy jej planowaniu. Dlaczego?

Ponieważ niedobór hormonów może zaburzać cykl menstruacyjny, a nawet prowadzić do zahamowania owulacji, starania o dziecko bywają bardzo utrudnione.

Zajście w ciążę staje się znów możliwe, kiedy dzięki leczeniu farmakologicznemu poziom hormonów wraca do normy. Często odpowiada za nie poporodowe zapalenie tarczycy – specyficzna jednostka chorobowa o podłożu autoimmunologicznym, która rozwija się w pierwszym roku po porodzie. Jej przebieg bywa dynamiczny i może prowadzić do przejściowej, a w niektórych przypadkach trwałej niedoczynności.

To właśnie to schorzenie może być przyczyną nagłego zmęczenia, wahań nastroju, a także zaburzeń laktacji (zarówno nadprodukcji, jak i niedoboru pokarmu), które młode mamy często mylnie przypisują wyłącznie trudom macierzyństwa. Dlatego tak ważna jest czujność i kontrola stanu tarczycy również w okresie poporodowym.

Niedoczynność tarczycy u kobiet

Ogólnie rzecz ujmując, kobiety znacznie częściej zapadają na wszelkie choroby tarczycy niż mężczyźni. Hormony odgrywają w kobiecym organizmie bardzo istotną rolę i regulują wiele fizjologicznych procesów, dlatego wszelkie jej zaburzenia od razu prowadzą do istotnych konsekwencji i wyraźnych objawów. Jakie mogą być objawy i konsekwencje niedoczynności tarczycy u kobiety? Wśród nich warto wymienić choćby:

• zaburzenia miesiączkowania - przy niedoczynności okres może być długi, nieregularny lub też spóźniający się. Niekiedy skutkiem zaburzeń jest nawet brak okresu i brak owulacji związany ze zbyt małą ilością progesteronu. Charakterystyczne dla kobiet cierpiących na niedobór hormonów tarczycy są też wyjątkowo bolesne miesiączki. Pomocne przy tych dolegliwościach mogą być niekiedy tabletki antykoncepcyjne, które podczas leczenia tarczycy można przyjmować, jednak wyłącznie po konsultacji z lekarzem;

• przerost endometrium lub endometrioza - mała ilość hormonów tarczycy może prowadzić do wzrostu stężenia estrogenów i nadmiernego rozrostu tkanki endometrialnej;

• zmiany w piersiach - niedoczynność tarczycy zwiększa ryzyko powstawania łagodnych, torbielowatych zmian w obrębie piersi, jednak zauważenie jakichkolwiek symptomów (wyciek z sutka, zgrubienie, guzek) należy natychmiast skonsultować z lekarzem;

• nadmierny cellulit - spowolniony metabolizm przyczynia się do odkładania większych ilości tkanki tłuszczowej, co niekiedy skutkuje pojawieniem się lub powiększeniem cellulitu.

Oprócz wymienionych symptomów i skutków niedoczynności, pojawiają się u kobiet również objawy charakterystyczne dla wszystkich pacjentów z zaburzeniem, takie jak senność, zmęczenie i przybieranie na wadze itd.

Niedoczynność tarczycy u mężczyzn

Choć tarczyca u mężczyzn choruje rzadziej niż u kobiet, nie oznacza to, że żadne zaburzenia jej pracy ich nie dotykają. Mężczyźni także profilaktycznie powinni co jakiś czas badać u siebie poziom TSH celem wykrycia lub wykluczenia nadczynności i niedoczynności tarczycy.

Nieleczony niedobór hormonów wydzielanych przez gruczoł także dla nich może być przykry w skutkach, wpływając negatywnie chociażby na sprawność seksualną, a niekiedy nawet na płodność.

Zaburzenie może przyczynić się do spadku libido czy problemu z erekcją, co wiąże się z obniżonym poziomem męskiego hormonu - testosteronu. U mężczyzn pojawiają się też symptomy typowe dla niedoczynności, takie jak zmęczenie, ospałość, tycie czy bóle mięśniowo-stawowe.

Ich połączenie wraz z obniżeniem sprawności seksualnej często prowadzą do nasilenia objawów psychicznych - spadku nastroju i poczucia własnej wartości, frustracji, stanów depresyjnych.

Leczenie niedoczynności tarczycy u mężczyzn wygląda w zasadzie tak samo, jak u kobiet, a wyrównanie poziomu hormonów skutkuje zniwelowaniem objawów i poprawą samopoczucia.

Życie z niedoczynnością tarczycy: 13 zasad, o których warto pamiętać

Przy dzisiejszych metodach leczenia i skuteczności środków farmakologicznych zaburzenie nie wpływa w większym stopniu na jakość życia. Istnieją jednak pewne zalecenia, które wspierają terapię i pozwalają pacjentowi cieszyć się dobrym samopoczuciem.

Czego nie wolno robić? W większości przypadków nie ma tak restrykcyjnych zasad, zakazujących różnych praktyk. Aby jednak w pełni wspierać terapię i cieszyć się dobrym samopoczuciem, warto wdrożyć do swojej codzienności kilka kluczowych zasad. Oto 12 najważniejszych z nich:

1. Zrezygnuj z niezdrowych nawyków. Podstawą dobrego samopoczucia jest zdrowy styl życia. Ogranicz przetworzoną żywność, zrezygnuj z używek takich jak papierosy i alkohol, a także pamiętaj o odpowiednim nawodnieniu organizmu w ciągu dnia;

2. Nie oddawaj krwi. Choroby tarczycy, w tym niedoczynność, są stałym przeciwwskazaniem do bycia dawcą krwi. To zasada, od której nie ma wyjątków;

3. Pamiętaj o szczepieniach, ale informuj lekarza. Sama niedoczynność tarczycy nie jest przeciwwskazaniem do szczepień (np. na COVID-19), jednak zawsze należy poinformować lekarza kwalifikującego o swojej chorobie;

4. Ostrożnie z jodem – tężnie i pobyty nad morzem konsultuj z lekarzem. Choć jod jest kluczowy dla tarczycy, jego nadmiar może być szkodliwy. Zarówno korzystanie z tężni solankowych, jak i dłuższe pobyty nad morzem skonsultuj ze swoim endokrynologiem, aby upewnić się, że są dla Ciebie bezpieczne;

5. Unikaj sauny. Zaburzenia hormonalne, w tym niedoczynność tarczycy, są jednym z przeciwwskazań do korzystania z sauny. Wysoka temperatura może stanowić zbyt duże obciążenie dla organizmu;

6. Zrezygnuj z morsowania i krioterapii. Mimo że morsowanie może poprawiać tolerancję na zimno, zaburzenia endokrynologiczne są przeciwwskazaniem do zażywania lodowatych kąpieli oraz poddawania się krioterapii. To zbyt duży szok dla organizmu z rozregulowaną gospodarką hormonalną;

7. Pij kawę z umiarem i w odpowiednim czasie. Kawa może łagodzić niektóre objawy, takie jak zmęczenie, ale pij ją z umiarem. Co najważniejsze: poranną filiżankę wypij co najmniej pół godziny (a najlepiej godzinę) po zażyciu leku, by nie zaburzać jego wchłaniania;

8. Przed znieczuleniem poinformuj anestezjologa o chorobie. Niedoczynność tarczycy to istotna informacja dla anestezjologa. Zawsze informuj go o wszystkich swoich chorobach przewlekłych, aby mógł dobrać najbezpieczniejszy rodzaj znieczulenia;

9. Dbaj o higienę i regularność snu. Regeneracja jest bardzo ważna. Niezależnie od tego, czy pracujesz w nocy, czy w dzień, staraj się spać odpowiednią liczbę godzin. Dbaj o higienę snu, by zapewnić organizmowi warunki do efektywnego odpoczynku;

10. Rozważasz akupresurę? Najpierw zapytaj lekarza. Choć niektóre metody medycyny alternatywnej, jak akupresura, mogą pomagać w łagodzeniu objawów, każdą taką terapię należy najpierw skonsultować z lekarzem prowadzącym;

11. Uważaj na zioła i suplementy diety. Wiele preparatów ziołowych i suplementów może wchodzić w interakcje z lekami na tarczycę lub wpływać na jej funkcjonowanie. Zanim sięgniesz po jakiekolwiek zioła (np. na pamięć i koncentrację), zapytaj o zdanie endokrynologa;

12. Uprawiaj sport, ale z głową. Umiarkowana aktywność fizyczna jest Twoim sprzymierzeńcem. Postaw na sporty ogólnorozwojowe, dostosowane do Twoich możliwości. Unikaj natomiast sportów ekstremalnie wysiłkowych i ćwiczeń na platformach wibracyjnych. W razie wątpliwości poradź się lekarza;

13. Podchodź z rozwagą do zabiegów kosmetycznych i estetycznych. Wyrównana hormonalnie niedoczynność zwykle nie wyklucza zabiegów kosmetycznych, ale ważne jest jej podłoże. Jeśli chorujesz na autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (Hashimoto), organizm może inaczej reagować na ingerencję. Dlatego zawsze informuj kosmetologa o swojej chorobie i konsultuj z lekarzem plany dotyczące tatuażu, makijażu permanentnego, depilacji laserowej, a nawet manicure hybrydowego, który może osłabić i tak już kruchą płytkę paznokcia. Pamiętaj, że niektóre zabiegi, jak peeling kawitacyjny, mogą być całkowicie przeciwwskazane.

Jakie są skutki nieleczonej niedoczynności tarczycy?

Jakie konsekwencje może wywołać nieleczona tarczyca? Do możliwych powikłań należą:

• otyłość - niekontrolowane przybieranie na wadze prowadzi do otyłości, z którą wiążą się problemy z poruszaniem, nadmierne obciążenie stawów, otłuszczenie narządów wewnętrznych oraz wiele chorób współistniejących;

• choroby serca i układu naczyniowego - nieleczona niedoczynność prowadzi do groźnych powikłań kardiologicznych. Do najczęstszych należą spowolnienie akcji serca (bradykardia), zaburzenia rytmu, a przede wszystkim hipercholesterolemia, polegająca na wzroście poziomu "złego" cholesterolu (LDL), co bezpośrednio przyspiesza rozwój miażdżycy i znacząco zwiększa ryzyko zawału serca czy udaru mózgu;

• hiperglikemia;

• choroby wątroby;

• niepłodność;

• choroby o podłożu psychicznym - depresja, stany lękowe, choroba afektywna dwubiegunowa, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne.

Jednym z najpoważniejszych skutków ubocznych braku leczenia niedoczynności tarczycy może być śpiączka hipometaboliczna, będąca stanem zagrożenia życia. Polega ona na skrajnym wyczerpaniu organizmu, objawiającym się głównie:

• zmniejszeniem stężenia tlenu i zwiększeniem poziomu dwutlenku węgla w organizmie;

• hipotermią, czyli spadkiem temperatury ciała;

• znacznym spadkiem ciśnienia krwi;

• spadkiem napięcia mięśniowego;

• upośledzeniem odruchów ścięgien;

• spowolnieniem pracy serca;

• drgawkami;

• spowolnieniem oddechu;

• obrzękami.

Zaobserwowanie tego rodzaju objawów wymaga natychmiastowego wezwania fachowej pomocy medycznej.

Profilaktyka niedoczynności tarczycy: czy da się zapobiec chorobie?

Zależy, o jakiej niedoczynności (a właściwie czym uwarunkowanej) mowa. Autoimmunologiczne choroby, którym towarzyszy zaburzenie, mają podłoże genetyczne, więc pacjent nie ma wpływu na ich występowanie i rozwój.

Jeśli jednak nie ma on jeszcze zdiagnozowanego zaburzenia, a znajduje się w grupie podwyższonego ryzyka (posiada przypadki takiej choroby w bliskiej rodzinie), powinien poinformować o tym swojego lekarza rodzinnego, by ten miał fakt na uwadze, zlecając leki i inne metody terapeutyczne.

Profilaktyka chorób tarczycy polega przede wszystkim na podaży jodu w diecie codziennej i regularnych badaniach. Jednak jak wspomniano wcześniej, kwestia jodu jest w Polsce uregulowana obowiązkiem wzbogacania o ten pierwiastek soli spożywczej. Stosowanie soli jodowanej z reguły wystarcza, by jego stężenie było prawidłowe i zapobiegało zachorowaniom. Jeśli chodzi o badania, warto omówić kwestię z lekarzem POZ i zalecaną przez niego regularnością określać poziom hormonów.

Słowniczek: wyjaśniamy trudne pojęcia

Poniżej znajdziesz objaśnienia specjalistycznych terminów i kodów, które mogą pojawić się w Twojej dokumentacji medycznej lub podczas rozmowy z lekarzem.

• Choroba autoimmunologiczna – stan, w którym układ odpornościowy organizmu, zamiast chronić go przed infekcjami, mylnie atakuje własne komórki i tkanki. W przypadku tarczycy najczęstszą chorobą autoimmunologiczną jest Hashimoto, prowadzące właśnie do niedoczynności;

• Endokrynolog – lekarz specjalizujący się w diagnozowaniu i leczeniu chorób gruczołów wydzielania wewnętrznego oraz zaburzeń hormonalnych, w tym chorób tarczycy;

• Tyreolog - lekarz specjalista zajmujący się diagnozowaniem, leczeniem i profilaktyką chorób tarczycy. Formalnie jest to najczęściej lekarz ze specjalizacją z endokrynologii, który posiada szczególną wiedzę i doświadczenie w zakresie schorzeń tego gruczołu;

• Hormony tarczycy (T3 i T4) – główne hormony produkowane przez tarczycę, czyli tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3). Odpowiadają za regulację metabolizmu w całym organizmie, wpływając na pracę serca, tempo przemiany materii, temperaturę ciała i funkcjonowanie układu nerwowego;

• Niedoczynność tarczycy subkliniczna (utajona) – postać niedoczynności tarczycy, w której poziom TSH jest podwyższony, ale poziomy wolnych hormonów tarczycy (FT4 i FT3) pozostają w normie. Pacjent może nie odczuwać żadnych objawów lub mogą być one bardzo łagodne;

• Śpiączka śluzowata (przełom hipometaboliczny) – stan zagrażający życiu, będący skrajnym powikłaniem ciężkiej, długotrwałej i nieleczonej niedoczynności tarczycy. Objawia się m.in. utratą przytomności, spowolnieniem pracy serca i skrajnym wychłodzeniem organizmu;

• Wole – widoczne lub wyczuwalne powiększenie gruczołu tarczowego, które może pojawiać się na szyi. Może być objawem zarówno niedoczynności, jak i nadczynności tarczycy, a także niedoboru jodu.

• Eutyreoza – to medyczne określenie na prawidłowy, zrównoważony stan pracy tarczycy. Oznacza to, że gruczoł produkuje idealną ilość hormonów, a ich stężenie we krwi (TSH, fT3, fT4) mieści się w granicach normy. Osiągnięcie i utrzymanie stanu eutyreozy jest głównym celem leczenia zaburzeń tarczycy, co pozwala na ustąpienie objawów choroby i normalne funkcjonowanie organizmu.

• L-tyroksyna (lewotyroksyna, LT4) – Syntetyczny odpowiednik naturalnego hormonu tarczycy – tyroksyny (T4). Jest to podstawowy i najczęściej stosowany lek w leczeniu niedoczynności tarczycy. Jego celem jest uzupełnienie niedoboru hormonów, co pozwala na przywrócenie prawidłowego metabolizmu (stanu eutyreozy) i ustąpienie objawów choroby.

Co oznaczają kody w dokumentacji medycznej?

Choroby klasyfikuje się za pomocą międzynarodowego systemu ICD. Poniżej znajdują się kody dotyczące niedoczynności tarczycy.

Klasyfikacja ICD-10 W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 choroby tarczycy oznaczone są symbolami E00 - E07:

• E02 – subkliniczna postać niedoczynności tarczycy z powodu niedoboru jodu.

• E03 – niedoczynność tarczycy o innej etiologii, w tym:

  • E03.0 – wrodzona niedoczynność tarczycy z wolem rozlanym,

  • E03.1 – wrodzona niedoczynność tarczycy bez wola,

  • E03.2 – polekowa niedoczynność tarczycy (wywołana leczeniem),

  • E03.3 – niedoczynność tarczycy po przebytej infekcji,

  • E03.5 – śpiączka w przebiegu obrzęku śluzowatego,

  • E03.9 – niedoczynność tarczycy, nieokreślona.

Klasyfikacja ICD-11 W nowszej wersji klasyfikacji (ICD-11) niedoczynność tarczycy oznaczona jest symbolem 5A00:

• 5A00.0 – wrodzona niedoczynność tarczycy,

• A500.2 – nabyta niedoczynność tarczycy, w tym:

  • 5A00.20 – niedoczynność tarczycy spowodowana lekami lub innymi substancjami,

  • 5A00.21 – śpiączka śluzowata,

  • 5A00.22 – subkliniczna niedoczynność tarczycy.

• 5A00.Z – niedoczynność tarczycy nieokreślona.