Znajdź chorobę

Niedobór jodu objawy - co powoduje i jak go uzupełnić?

Jod, choć w niewielkich ilościach jest niezbędny do życia. Nad morzem dostarczany jest do organizmu z wdychanym powietrzem, natomiast na pozostałych terenach niezbędne jest jego uzupełnianie drogą pokarmową wraz z pożywieniem. Niedobór tego pierwiastka skutkuje nadczynnością tarczycy, natomiast nadmiar niedoczynnością tego organu.

Jod to pierwiastek chemiczny z grupy fluorowców. W temperaturze pokojowej występuje w formie stałej, ma kolor niebiesko–czarny. Jod rozpuszcza się w jodku potasu. W ten sposób powstaje płyn Lugola.

Podobnie jak inne pierwiastki (np. żelazo, magnez, wapń) jod występuje również w naszym organizmie. Chociaż potrzebujemy go naprawdę niewiele (jod jest zaliczany to tzw. mikroelementów), życie bez jodu jest niemożliwe.

Rola jodu w organizmie

Jod jest niezbędny do prawidłowej syntezy hormonów tarczycy. Tarczyca jest gruczołem dokrewnym zlokalizowanym na szyi, który produkuje dwa hormony – tyroksynę (T4) i trijodotyroninę (T3). Obydwa hormony zawierają w sobie cząsteczki jodu.

Wydzielanie hormonów tarczycy kontrolowane jest przez przysadkę mózgową. W odpowiedzi na spadek stężenia T3 i T4, przysadka wydziela tyreotropinę (czyli TSH). TSH pobudza tarczyce do produkcji hormonów. Zwiększające się stężenie T3 i T4, hamuje uwalnianie TSH przez przysadkę. Dzięki temu w naszym organizmie krąży odpowiednia ilość hormonów tarczycy, która jest niezbędna to jego prawidłowego funkcjonowania.

Jod jest wchłaniany w jelitach do krwi. Stamtąd wraz z krwią jest transportowany do tarczycy, która wychwytuje go w ilości niezbędnej do produkcji hormonów. Nadmiar jodu jest usuwany wraz z moczem. Niewielka ilość jodu gromadzi się również w innych narządach: śliniankach, piersiach, błonie śluzowej żołądka.

Tyroksyna i trijodotyronina odgrywają bardzo ważną rolę w naszym organizmie. Wpływają między innymi na:

  • Rozwój mózgu. Od około 10. tygodnia po zapłodnieniu do ukończenia przez dziecko 2. roku życia hormony tarczycy oddziałują na komórki nerwowe, stymulując tworzenie nowych połączeń pomiędzy nimi. U osób starszych hormony tarczycy pobudzają mózg do działania, są niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania. Odgrywają rolę w procesach zapamiętywania, wpływają na koncentrację i nastrój.
  • Pracę serca. Hormony tarczycy działają pobudzająco na serce, zwiększają częstotliwość jego pracy i siłę skurczu. Dzięki temu szybciej i sprawniej pompuje krew.
  • Pracę wątroby. Hormony tarczycy silnie oddziałują na procesy metaboliczne zachodzące w tym organie. Odpowiadają za rozpad tłuszczów i białek, nasilają zużycie glukozy. Dzięki temu zwiększa się produkcja energii w naszym organizmie.
  • Kości. Pobudzają zarówno ich resorpcję, jak i produkcję nowej tkanki kostnej. W ilościach fizjologicznych odpowiadają za prawidłową przebudowę kości. U dzieci wpływają również na chrząstki, umożliwiając prawidłowe wzrastanie dziecka.
  • Pracę narządów płciowych. Hormony tarczycy są konieczne do prawidłowego działania hormonów płciowych. U dzieci ich obecność jest niezbędna do prawidłowego pokwitania, u dorosłych niedobór hormonów tarczycy może prowadzić do zaburzeń miesiączkowania i spadku libido.

Produkcja hormonów tarczycy zachodzi wyłącznie w obecności jodu. Dlatego niedobór tego pierwiastka uniemożliwia produkcję tyroksyny i trijodotyroniny. W zależności od okresu życia człowieka, w którym na skutek za małej podaży jodu doszło do zmniejszenie produkcji T3 i T4, występują różne objawy ich niedoboru.

Źródła jodu

Większość jodu dostaje się do naszego organizmu przez przewód pokarmowy. Jod występuje w wodzie morskiej. Z tego powodu bogatym źródłem jodu są owoce morza:

  • ryby (np. dorsz, flądra, sardynki, tuńczyk),
  • glony (krasnorosty)
  • kawior.

Na terenach nadmorskich spora ilość tego pierwiastka znajduje się w glebie, skąd czerpią go rośliny, a następnie zwierzęta. Spożywanie roślin, które były uprawiane na terenach bogatych w jod oraz picie mleka (i jego przetworów) od krów pasących się w tamtych rejonach dostarcza organizmowi niezbędnej ilości jodu.

Pewna ilość jodu znajduje się również w barwnikach spożywczych (np. erytrozynie), ale nie wchłania się w całości w takiej postaci. Jod spotykamy również w środkach farmakologicznych. Wchodzi w skład jodowych środków cieniujących, stosowanych w trakcie zabiegów takich jak np. koronarografia. Buduje także cząsteczkę amiodaronu – leku na serce.

Jod - zapotrzebowanie

Zapotrzebowanie na jod zależy od wieku. Przeciętnie u dorosłego człowieka wynosi ono około 150 µg na dobę. Zapotrzebowanie wzrasta u kobiet w okresie ciąży i karmienia piersią o kolejne 150 µg.

Nadmierna podaż jodu (powyżej 1 mg) może (ale nie musi!) spowodować zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tarczycy. Jeśli osoba przebywa na terenach dobrze zaopatrzonych w jod, istnieje większe prawdopodobieństwo, że nadmierna podaż jodu spowoduje niedoczynność tarczycy. Dochodzi wtedy do zablokowania produkcji hormonów w gruczole, obniża się poziom tyroksyny i trijodotyrozyny.

W sytuacji odwrotnej, gdy osoba przebywa na terenach, gdzie występuje niedobór jodu, bardziej prawdopodobne jest wystąpienie nadczynności tarczycy po podaniu dużej dawki jodu. Nadczynność tarczycy częściej występuje również u osób z wolem guzkowym nietoksycznym, które nie produkuje zwiększonej ilości hormonów tarczycowych. Po podaniu dużej dawki jodu może u tych osób dojść do rozwoju wola guzkowego toksycznego, wydzielającego nadmierną ilość hormonów tarczycy.

Nadmierna podaż jodu, wywołująca wyżej opisane objawy, może być spowodowana użyciem jodowych środków kontrastowych np. w trakcie koronarografii lub stosowaniem leku na serce – amiodaronu. Zaburzenia czynności tarczycy zwykle mają charakter przejściowy. W trakcie występowania objawów nadczynności lub niedoczynności tarczycy stosuje się odpowiednie leczenie.

Objawy niedoboru jodu

Objawy niedoboru jodu wynikają przede wszystkim z nieprawidłowej pracy tarczycy i zależą od okresu życia, w którym człowiek był narażony na niedobór tego pierwiastka. Nasilenie objawów zależy również od czasu trwania niedoboru. Niedobór jodu może powodować następujące objawy:

1. Okres płodowy. Niedostateczna podaż jodu w okresie płodowym prowadzi bezpośrednio do nieprawidłowego rozwoju dziecka. Zwiększa się ryzyko poronienia i obumarcia płodu w późniejszym okresie ciąży. Dzieci narażone w czasie życia macicznego na niedobór jodu częściej umierają w trakcie porodu oraz w okresie niemowlęcym. Najcięższym powikłaniem związanym z niedoborem tego pierwiastka jest tzw. kretynizm. Na skutek nieodwracalnego uszkodzenia mózgu w trakcie jego rozwoju, dochodzi do zaburzenia jego funkcjonowania – dziecko cechuje się upośledzeniem umysłowym, opóźnieniem rozwoju fizycznego i psychicznego. Może mieć problemy ze słuchem oraz spastyczne porażenie kończyn. W przypadku braku leczenia rozwija się niedoczynność tarczycy ze wszystkimi jej konsekwencjami.

2 Okres dziecięcy. Niedobór jodu zakłóca prawidłową pracę tarczycy. Przysadka wydziela więcej TSH, żeby skompensować zmniejszającą się ilość hormonów tarczycy. Dochodzi do zwiększenia ilości i wielkości komórek, które budują tarczyce. W konsekwencji zwiększa się objętość gruczołu i tworzy się wole. W początkowym okresie niedoboru jodu poza powiększeniem się tarczycy stężenie jej hormonów może być prawidłowe. W miarę trwania niedoboru dochodzi do rozwoju niedoczynności tarczycy. Może to prowadzić do zaburzonego rozwoju dziecka. Niedobór jodu powoduje również obniżenie sprawności intelektualnej oraz osłabia zdolność uczenia się.

3. Dorośli. Niedobór jodu, podobnie jak u dzieci, prowadzi do powiększenia tarczycy i rozwoju wola. Początkowo jest to tzw. wole miąższowe – po uzupełnieniu niedoboru jodu wole może całkowicie zniknąć. Kolejnym etapem rozwoju jest powstanie wola guzkowego – na skutek zmian w strukturze tarczycy tworzą się guzki. Duże wole może uciskać tchawicę i utrudniać oddychanie. Oczywiście długotrwały niedobór jodu również może doprowadzić do niedoczynności tarczycy. Prowadzi ponad to zmniejszenia płodności oraz upośledzenia umysłowego.

Przyczyny niedoboru jodu

Niedobór jodu wynika z jego dystrybucji w środowisku. Odpowiednia ilość jodu występuje wyłącznie na terenach nadmorskich. Im dalej od morza, tym zawartość przyswajanego jodu zmniejsza się. Największy niedobór tego pierwiastka obserwujemy na terenach górskich (w Polsce – na południu kraju, na świecie – w Himalajach, Andach, ale również w centralnej Azji i Afryce).

Kolejną przyczyną niedoboru jodu w organizmie jest spożywanie tzw. związków wolotwórczych. Uniemożliwiają one wbudowywanie jodu do hormonów tarczycy. Związki wolotwórcze (rodanki) zawarte są w:

  • kapuście,
  • brukselce, szpinaku,
  • rzepie.

Z kolei nadmiar wapnia w wodzie pitnej może prowadzić do zmniejszenia wchłaniania jodu w przewodzie pokarmowym.

U kobiet w okresie ciąży i karmienia piersią zwiększa się zapotrzebowanie na jod. Jeśli kobieta nie zażywa dodatkowej dawki jodu (w postaci tabletek), może dojść u niej do zmniejszenia ilości tego pierwiastka w organizmie. Taka sytuacja jest groźna dla zdrowia matki oraz jej dziecka.

Leczenie niedoboru jodu

Niedobór jodu leczy się podając jod (w postaci jodku potasu) w tabletkach. Preparat przyjmuje się raz dziennie po posiłku i popija niewielką ilością wody. Dawka lecznicza u dorosłych wynosi około 300-500 µg. Leczenie trwa zwykle wiele miesięcy.

W niektórych przypadkach wola miąższowego podaje się dodatkowo tyroksynę. Tyroksyna powoduje zahamowanie wydzielania TSH przez przysadkę. Dzięki temu zmniejsza się stymulacja tarczycy. Może to doprowadzić do zahamowania rozwoju, a nawet zmniejszenia wielkości wola. Oczywiście dawka tyroksyny powinna być tak dobrana, żeby nie powodować objawów nadczynności tarczycy.

Czytaj też:

Bibliografia

  • Szczeklik, A (red.) Choroby wewnętrzne, stan wiedzy na rok 2010, Medycyna Praktyczna, Kraków 2010
  • Minister Zdrowia, Program eliminacji niedoboru jodu w Polsce na lata 2009-2011” ogłoszony przez Ministra Zdrowia w 2009 roku, Ministerstwo Zdrowia 2009