Dur brzuszny (inna nazwa tyfus) - przyczyny, objawy, leczenie, szczepionka

Dur brzuszny, znany również jako tyfus jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie Salmonella typhi. Objawia się wysoką gorączką, wysypką i bólem brzucha. Nieleczony jest bezpośrednim zagrożeniem dla życia, dlatego jeśli wystąpią jakiekolwiek symptomy należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem.

Spis treści

Dur brzuszny, zwany dawniej tyfusem, jest ostrą chorobą zakaźną zagrażającą życiu, wywoływaną przez bakterie Salmonella typhi. Do charakterystycznych objawów choroby należy wysoka gorączka, ból brzucha, ogólne wyczerpanie oraz wysypka, tzw. różyczka durowa. Choroba obecnie rzadko ma przebieg klasyczny, częściej występuje w postaci zmienionej, złagodzonej wskutek szczepień i stosowania antybiotyków.

Dur brzuszny - występowanie

Dur brzuszny jest obecnie najbardziej powszechny w krajach rozwijających się, o niskich standardach higienicznych. WHO szacuje, że na całym świecie na chorobę tę zapada około 21,7 miliona osób każdego roku, z czego około 500 tysięcy osób umiera. W Polsce najwyższa zapadalność na dur brzuszny przypadała na lata powojenne, ale od 1956 roku, dzięki wprowadzeniu obowiązkowych badań na nosicielstwo i odsunięciu nosicieli od prac wymagających kontaktu z żywnością lub związanych z opieką nad dziećmi, zanotowano znaczny spadek zachorowań. W latach 1990-2002 rejestrowano od 2 do 25 przypadków duru brzusznego rocznie, a obecnie notuje się pojedyncze przypadki tej choroby (kilka rocznie) i są one na ogół związane z podróżami do krajów endemicznego występowania duru brzusznego.

Chorobie można zapobiegać poprzez szczepienie ochronne i zazwyczaj udaje się ją leczyć antybiotykami. Osoby planujące podróż do krajów tropikalnych powinny poddać się szczepieniu, a w czasie podróży przestrzegać reżimu sanitarnego.

Dur brzuszny - przyczyny

Chorobę wywołują pałeczki duru brzusznego (Salmonella typhi), są to bakterie Gram-ujemne z rodziny Enterobacteriaceae. W przeciwieństwie do zakażenia Salmonella eneteritidis choroba nie powoduje nieżytu jelitowo-żolądkowego, choć w późniejszym etapie mogą pojawić się biegunki.

Dur brzuszny występuje tylko u ludzi, a rezerwuarem pałeczek Salmonella typhi są wyłącznie osoby chore lub nosiciele. Źródłem zakażenia są przede wszystkim:

  • nosiciele przewlekli,
  • częściej kobiety,
  • osoby starsze 
  • osoby z chorobami pęcherzyka żółciowego,
  • materiał zakaźny stanowią wydaliny (kał i mocz).

Zakażenie szerzy się najczęściej drogą pokarmową, poprzez zanieczyszczoną żywność i wodę, a także poprzez kontakt bezpośredni z osobą chorą lub nosicielem.

Skażenie żywności i wody ma miejsce w przypadku zaniedbań higienicznych osoby przygotowującej żywność lub gdy bakterie przedostaną się do wody używanej do picia lub mycia żywności w wyniku niesprawnej sieci wodociągowo-kanalizacyjnej. W związku z tym, dur brzuszny jest bardziej powszechny w regionach świata o niskiej higienie i słabo rozwiniętej lub przestarzałej infrastrukturze sieci wodociągowych i kanalizacyjnych.

Czynnikami niosącymi za sobą ryzyko zachorowania na dur brzuszny są:

  • podróże do krajów, gdzie choroba występuje endemicznie tj.: Azja Południowa i Wschodnia, Afryka Subsaharyjska, Ameryka Środkowa i Południowa,
  • brak szczepienia przeciwko durowi oraz ryzykowne zachowania podczas podróży do krajów endemicznego występowania choroby (picie nie przegotowanej wody i z nieznanego źródła, jedzenie potraw i napojów kupowanych na ulicy),
  • brak higieny, szczególnie u osób przyrządzających żywność,
  • kontakt z osobami chorymi lub nosicielami pałeczek Salmonella typhi.

Reklama

Dur brzuszny - przebieg choroby

Okres wylęgania choroby wynosi średnio od 5-21 dni (najkrócej 3 dni, najdłużej 56 dni), a jego długość zależy od ilości spożytej bakterii. Przy zakażeniach po zjedzeniu skażonej żywności objawy duru pojawiają się po około 1 tygodniu, a po wypiciu skażonej wody po około 3 tygodniach.

Po przedostaniu się do przewodu pokarmowego oporne na działanie kwasu żołądkowego pałeczki duru brzusznego przenikają do jelita. Tam bakterie bytują i namnażają się w kępkach Peyera i tkance chłonnej, skąd następnie przedostają się do krwioobiegu. Pałeczki duru brzusznego rozsiewające się wraz z krwią i limfą mogą lokalizować się w różnych tkankach, co prowadzi do powikłań w postaci zakażeń m.in. w obrębie układu nerwowego, układu oddechowego, szpiku kostnego. Powstające w przebiegu choroby uszkodzenia błony śluzowej jelit mogą być natomiast źródłem wtórnych zakażeń i owrzodzeń. Najgorsze rokowania i konsekwencje choroby związane są z przedostaniem się bakterii do płynu mózgowo-rdzeniowego i rozwojem zakażenia w obrębie centralnego układu nerwowego.

Dur brzuszny - objawy

Największe znaczenie w patogenezie duru brzusznego przypisuje się endotoksynie uwalnianej w trakcie rozpadu pałeczek Salmonella typhi oraz antygenowi Vi. Przebieg kliniczny zakażenia charakteryzują objawy związane z toksemią (uwalnianie toksyny bakteryjnej w trakcie rozpadu bakterii), bakteriemią (rozsiew bakterii z jelit do krwi) i owrzodzeniami jelita cienkiego. Typowymi objawami choroby w początkowym etapie jest :

  • utrzymująca się gorączka o charakterze narastającym do 39- 40°C,
  • względna bradykardia,
  • osłabienie,
  • suchy kaszel,
  • bóle mięśniowo-stawowe,
  • nudności z zaparciami, a w późniejszym etapie biegunka,
  • bezsenność,
  • bóle głowy,
  • spowolnienie,
  • leukopenia,
  • utrata apetytu.

W późniejszym etapie pojawiają się symptomy tj.:

  • w niektórych przypadkach wysypka (płaskie, różowe plamy na tułowiu), tzw. różyczka durowa,
  • haptasplenomegalia lub splenomegalia,
  • tkliwość jamy brzusznej,
  • lymfadenopatia szyjna.

Osoba podejrzewająca, że ma dur brzuszny, powinna niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Osoby z podejrzeniem lub z potwierdzonym zachorowaniem na dur brzuszny podlegają obowiązkowej hospitalizacji na oddziale chorób zakaźnych.

Dur brzuszny - badania

Rozpoznanie zakażenia pałeczkami Salmonella typhi opiera się głównie na badaniach mikrobiologicznych polegających na izolacji i identyfikacji pałeczek duru brzusznego z płynów ustrojowych. Największe znaczenie w potwierdzeniu duru brzusznego ma wyhodowanie pałeczek S. typhi z krwi pacjenta. W zależności od czasu trwania choroby potwierdzenie zakażenia można uzyskać wykonując:

  • posiew krwi - w pierwszych trzech tygodniach od zakażenia,
  • posiew moczu - w drugim tygodniu,
  • posiew kału - między drugim a czwartym tygodniem,
  • posiew szpiku kostnego - uważany za najbardziej czułą metodę, w której dodatnie wyniki uzyskuje się przez bardzo długi czas, nawet po rozpoczęciu antybiotykoterapii, ale ze względu na dużą inwazyjność zabiegu aspiracji szpiku kostnego badanie to zarezerwowane jest dla najtrudniejszych przypadków,
  • w późniejszym etapie przy podejrzeniu powikłań - posiew płynu mózgowo-rdzeniowego,
  • w niektórych przypadkach wykonuje się posiewy aspiratów dwunastniczych.

W Polsce wykonuje się także rutynowo testy serologiczne tzw. odczyn Widala. Badanie to pozwala na wykrycie we krwi pacjenta swoistych przeciwciał pojawiających się w organizmie po zakażeniu pałeczką duru brzusznego.

W badaniu krwi osób chorych na dur brzuszny stwierdza się na ogół leukopenie (u dzieci częściej leukocytoza) oraz podwyższone poziomy w wynikach prób wątrobowych, świadczące o zapaleniu wątroby.

Dur brzuszny - leczenie

Leczenie osób z podejrzewanym lub potwierdzonym zakażeniem S. typhi prowadzi się w warunkach szpitalnych. Jedyną skuteczna formą leczenia jest antybiotykoterapia. W leczeniu duru brzusznego można zastosować ampicylinę, a w przypadku szczepów opornych na ten antybiotyk trimetoprim/sulfametoksazol, a także cefalosporyny III generacji i fluorochinolony. Poprawę samopoczucia pacjenta uzyskuje się w ciągu 2 do 3 dni od podania antybiotyku, leczenie trwa około 2 tygodni.

W przypadku nie podjęcia leczenia objawy chorobowe mogą się nasilać i utrzymywać przez kilka tygodni lub miesięcy, a u około 20% osób nie leczonych może dojść do rozwoju powikłań zakażenia ze skutkiem śmiertelnym. Leczeniu poddawane są także osoby będące nosicielami choroby, trwa ono w tym przypadku znacznie dłużej - od 28 do 60 dni. Jeśli chorobie towarzyszą schorzenia pęcherzyka żółciowego zalecana jest także cholecystektomia z równoczesną antybiotykoterapią.

Dur brzuszny - powikłania

W przypadku nie leczonej choroby może wystapić etap powikłań, będących konsekwencją owrzodzenia błony śluzowej jelita cienkiego i rozsiewu bakterii do tkanek i narządów. Może to prowadzić do:

  • zapalenia oskrzeli i odoskrzelowego zapalenie płuc,
  • zapalenia osierdzia,
  • w obrębie centralnego układu nerwowego: zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zaburzeń umysłowych, polineuropatii,
  • ostrego zapalenie pęcherzyka żółciowego,
  • zakażenia układu moczowego,
  • zakażenia szpiku kostnego,
  • ropnia w obrębie jamy brzusznej,
  • krwotoków w obrębie przewodu pokarmowego wynikających z perforacji błony śluzowej,
  • niedokrwistości hemolitycznej.

Śmiertelność w przypadku nie leczonego duru brzusznego wynosi od 15-20%, przy zastosowaniu właściwej antybiotykoterapii wskaźnik ten zmniejsza się do około 1%.

Powrót do zdrowia osoby leczonej następuje w ciągu kilku tygodni, czasem miesięcy, a pełne wyleczenie potwierdzają ujemne wyniki badań bakteriologicznych. Niestety u części osób (3-5% zakażonych) po przebyciu duru brzusznego bakterie pozostają w jelicie lub w drogach żółciowych. Osoby takie stają się nosicielami pałeczek duru brzusznego – nie rozwijają się u nich objawy chorobowe, lecz mogą zarażać innych. Stanowi to bezpośrednie zagrożenie dla osób z otoczenia nosiciela.

U osób szczepionych przeciw durowi brzusznemu częste są:

  • nietypowe, poronne postacie choroby
  • z łagodniejszym przebiegiem o zmienionym torze gorączki,
  • z nietypowymi objawami grypopodobnymi,
  • objawami ze strony przewodu pokarmowego
  • układu nerwowego.

Dur brzuszny - zapobieganie

Zapobieganie zachorowaniu na dur brzuszny to przede wszystkim:

  • szczepienia ochronne,
  • izolacja chorych i unikanie kontaktu z żywnością przez osoby chore do czasu wyleczenia i ujemnych wyników badań mikrobiologicznych (nosicielstwo ozdrowieńców),
  • higiena osobista, zwłaszcza częste i prawidłowe mycie rąk,
  • unikanie jedzenia ryzykownych pokarmów i napojów,
  • unikanie kontaktu z osobami chorymi i nosicielami,
  • obowiązkowe badania na nosicielstwo i nie zatrudnianie nosicieli Salmonella typhi w zawodach wymagających kontaktu z produktami spożywczymi oraz związanych z opieką nad dziećmi,
  • prawidłowe zaopatrzenie w żywność i wodę.

Jak uniknąć zakażenia durem brzusznym w podróży?

W przypadku osób podróżujących do krajów endemicznego występowania duru brzusznego istotną rolę odgrywa zarówno samo szczepienie przeciwko chorobie, jak i unikanie ryzykowanych zachowań. Związane jest to z faktem, że szczepienie może nie być skuteczne lub dać tylko częściową odporność na chorobę. Dlatego równie istotna jak szczepienie jest higiena osobista i zwracanie uwagi na to, co się je i pije podczas podróży.

Aby zmniejszyć ryzyko zachorowania na dur brzuszny, a także inne choroby przenoszone drogą pokarmową należy w czasie podróży :

  • przestrzegać zasady: "Gotować, ugotować, obrać ze skórki lub zapomnieć",
  • pić wodę butelkowaną (oryginalnie zapakowaną) lub gotować wodę przed spożyciem co najmniej 1 minutę,
  • nie spożywać napojów z dodatkiem lodu, zwłaszcza jeśli nie ma się pewności, że został on przygotowany z czystej wody,
  • jeść tylko gotowane potrawy, najlepiej jeśli są jeszcze ciepłe,
  • unikać jedzenia surowych warzyw i owoców, które nie mogą być obrane (np. sałata),
  • podczas jedzenia surowych owoców i warzyw obrać je samodzielnie, po wcześniejszym umyciu rąk; nie jeść obierek,
  • unikać jedzenia pokarmów i picia napojów od ulicznych sprzedawców.

Dur brzuszny - szczepienie

Osoby planujące podróż do krajów endemicznego występowania duru brzusznego powinny poddać się szczepieniu przeciw tej chorobie. Szczepienia ochronne wykonywane są w stacjach sanitarno-epidemiologicznych i innych wyspecjalizowanych placówkach zajmujących się medycyną podróży i chorobami tropikalnymi. Wizytę u lekarza należy zaplanować na tyle wcześnie, aby zakończyć szczepienie co najmniej na tydzień przed wyjazdem. Szczepienie traci skuteczność po kilku latach, dlatego jeśli było się szczepionym w przeszłości, należy również skontaktować się z lekarzem, aby sprawdzić odporność.

Przed zaszczepieniem należy pamiętać o wyraźnym poinformowaniu lekarza o wszelkich chorobach alergicznych oraz przewlekłych. Choroby takie, podobnie jak ciąża, mogą stanowić przeciwwskazanie do przeprowadzenia pełnego zakresu szczepień ochronnych i ograniczać możliwość zastosowania niektórych szczepionek. W takich przypadkach zakres szczepienia musi zostać dostosowany do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Reklama

Czy można zarazić się durem brzusznym pływając w brudnej rzece?

Pojęcie brudnej wody jest terminem mało precyzyjnym, często woda mętna nie jest skażona biologicznie, podczas gdy z pozoru czysta zawiera zanieczyszczenia bakteryjne. Bieżąco aktualizowany serwis informacyjny o stanie kąpielisk w Polsce znajduje się na stronie Głównego Inspektoratu Sanitarnego.

Największe zagrożenie stanowią zbiorniki wodne na terenach o niesprawnym systemie kanalizacyjnym, oraz tam, gdzie zawartość szamb jest celowo odprowadzana do rzek. Także na terenach popowodziowych może dochodzić do znacznego zanieczyszczenia zbiorników wodnych. W czasie pływania połknięcie wody zanieczyszczonej pałeczkami Salmonella typhi może prowadzić do zakażenia, przy czym istotne jest ilość bakterii, które przedostaną się do układu pokarmowego (minimalna dawka konieczna do zakażenia to 103-105 pałeczek S. typhi)

Bibliografia

  • Center for Disease Control and Prevention,http://www.cdc.gov/nczved/divisions/dfbmd/diseases/typhoid_fever/,,
  • Gilbert DN, Moellering RC, Sande MA,The Sanford Guide to Antimicrobial Therapy,Publ. Antimicrobial Therapy, Inc. 2003: 40,33rd Edition
  • Gogia A, Agarwal PK, Khosla P, Jain S, Jain KP,Quinolone-resistant typhoid fever,Indian J Med Sci 2006;60:389-390,
  • Magdzik W, Naruszewicz-Lesiuk D, Zieliński A., red. Kałużewski S. ,Szczepionki przeciwko durowi brzusznemu. Wakcynologia,alfa-medica press 2005: 318-26,
  • Magdzik W., Naruszewicz-Lesiuk D., Zieliński A. ,Choroby zakaźne i pasożytnicze – epidemiologia i profilaktyka,alfa-medica Press 2004,
  • Nickerson E. ,Choroby zakaźne,Elsevier Urban &Partner ,Wrocław 2008
  • Olszyńska-Krowicka M., Borkowski P.K. ,Nowe zagrożenia ze strony duru brzusznego dla podróżujących do krajów tropikalnych,Przegl. Epidemiologiczny 2007; 61: 95 - 98 ,
  • Szewczyk E.M. ,Diagnostyka bakteriologiczna ,Wydawnictwo naukowe PWN,Warszawa 2007
  • Toporowska-Kowalska E., Kostrzewska M., Biernacka E., Plocek A.,Wąsowska-Królikowska K. ,Zakażenie pałeczkami Salmonella u dzieci – doświadczenia własne,Przegląd Gastroenterologiczny 2007; 2 (1): 17–21,
  • Word Heath Organisation – materialy informacyjne: ,International Travel and Heath 2010,http://www.who.int/ith/en/,

Dziękujemy za przeczytanie naszego artykułu do końca. Jeśli chcesz być na bieżąco z informacjami na temat zdrowia i zdrowego stylu życia, zapraszamy na nasz portal ponownie!