Znajdź chorobę

Zatrucie metanolem - objawy, leczenie

Zatrucie metanolem dotyka przede wszystkim osób, które: mają problem z nadużywaniem alkoholu, przypadkiem go spożyły (dzieci), w swojej pracy są narażeni na wdychanie oparów metanolu. Pierwszymi objawami są: bóle głowy, nudności, wymioty, a z czasem dochodzą zaburzenia widzenia i niekiedy śpiączka. Jak wygląda leczenie zatrucia metanolem?

Metanol - co to jest?

Metanol (spirytus drzewny, karbinol, alkohol metylowy) to najprostszy związek z grupy alkoholi. Jest:

  • bezbarwną,
  • dobrze rozpuszczalną w wodzie,
  • lotną, palną cieczą.

Na podstawie smaku i zapachu nie jest możliwe jego odróżnienie od alkoholu etylowego.

Alkohol metylowy - zastosowanie

Alkohol metylowy jest wytwarzany syntetycznie lub jako produkt procesu suchej destylacji drewna. W przemyśle jest stosowany między innymi, jako:

  • rozpuszczalnik (żywice, barwniki, farby, lakiery),
  • substancja wyjściowa do syntezy wielu związków organicznych, jako paliwo w niektórych typach silników spalinowych,
  • do produkcji materiałów wybuchowych.

Używa się go również do wytwarzania:

  • preparatów czyszczących,
  • preparatów odtłuszczających,
  • błon fotograficznych,
  • syntezy formaldehydu i kwasu octowego,
  • substancji zapobiegającej zamarzaniu.

Alkohol metylowy - dawka śmiertelna

Choć w chwili obecnej w Polsce zatrucia metanolem należą do rzadkości i stanowią od 0,03% do 0,1% wszystkich zatruć, to należy pamiętać, że nierozpoznane w porę zazwyczaj mają skutek śmiertelny. Najczęściej dochodzi do nich na skutek przypadkowego spożycia alkoholu nieznanego pochodzenia. Dawka śmiertelna alkoholu metylowego jest osobniczo zmienna i wynosi od 30 do 150 ml.

Zatrucie metanolem - przyczyny

Do przyczyn zatruć alkoholem metylowym zaliczamy:

  • Spożycie metanolu przez osoby przewlekle nadużywające alkoholu. Może ono mieć zarówno charakter świadomy jak i omyłkowy. W pierwszym przypadku metanol jest stosowany jako substytut alkoholu etylowego, głównie ze względu na niższą cenę. W drugim zaś mamy zazwyczaj do czynienia ze spożyciem alkoholu nieznanego pochodzenia (najczęściej z nielegalnej produkcji).
  • Przypadkowe spożycie przez dzieci. Dotyczy najczęściej substancji, w których metanol zawarty jest jako rozpuszczalnik lub substancja zapobiegająca zamarzaniu i ma związek z nieodpowiednim przechowywaniem (w zasięgu dzieci, w nieoznakowanych pojemnikach).
  • Wdychanie oparów metanolu lub wchłanianie go poprzez skórę w warunkach narażenia zawodowego.
  • Świadome wypicie metanolu w celach samobójczych (bardzo rzadkie).

Zatrucie metanolem - czynniki ryzyka

Do czynników ryzyka zatrucia metanolem należą:

  • przewlekłe nadużywanie alkoholu,
  • spożywanie alkoholu z nieznanych źródeł,
  • zawodowe narażenie na metanol.

Zatrucie metanolem - objawy

W początkowej fazie po doustnym spożyciu zatrucie metanolem przebiega bardzo podobnie jak zatrucie alkoholem etylowym.

Pojawiają się objawy charakterystyczne dla stanu upojenia:

  • euforia,
  • zaburzenia równowagi,
  • wydłużenie czasu reakcji,
  • zaburzenia koordynacji ruchowej.

Zwykle nie budzi to zastrzeżeń otoczenia, ze względu na powszechność spożywania etanolu. Klasyczne objawy zatrucia metanolem dotyczą przede wszystkim centralnego systemu nerwowego, narządu wzroku oraz przewodu pokarmowego.

Stopniowo pojawiają się:

  • bóle głowy,
  • nudności,
  • wymioty,
  • bóle w nadbrzuszu.

Następnie dochodzi do rozwoju zaburzeń świadomości, których końcowym etapem jest:

  • śpiączka,
  • zaburzeń widzenia, objawów ruchowych (tzw. objawy pozapiramidowe).

Mogą się także pojawiać drgawki, zatrzymanie oddychania oraz zaburzenia rytmu serca.

Zatrucie metanolem - po jakim czasie występują objawy?

Objawy toksyczności metanolu mają związek z gromadzeniem się w organizmie jego toksycznych metabolitów i pojawiają się w różnym czasie od jego spożycia. Czas ten jest zależny od ilości spożytego metanolu, indywidualnych predyspozycji oraz od ilości spożytego równocześnie etanolu. Alkohol etylowy, hamując metabolizm metanolu zmniejsza jego toksyczność. Opóźnienie w pojawieniu się objawów może sięgać do kilku do nawet 30 godzin od spożycia.

Zatrucie metanolem a wzrok

Zaburzenia widzenia zwykle rozwijają się po czasie dłuższym niż 6 godzin od zatrucia. Początkowo polegają na zmniejszeniu jego ostrości widzenia i pojawieniu się błysków w polu widzenia. Później dochodzi do rozwoju mroczków, a końcowym etapem jest zazwyczaj całkowita ślepota. Rzadko występuje ból gałek ocznych.

Ciężkie zatrucia metanolem - objawy

W ciężkich zatruciach może dochodzić do rozwoju:

W przypadku narażenia zawodowego i kontaktu ze skórą dochodzi do jej odtłuszczenia i rozwoju zmian zapalnych. Wchłanianie przez skórę może niekiedy prowadzić do pojawienia się zaburzeń widzenia.

Zatrucie metanolem - gdzie szukać pomocy?

Ostre zatrucie alkoholem metylowym jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej. W przypadku podejrzenia, że u osoby, z którą mamy kontakt mogło do niego dojść należy niezwłocznie wezwać pomoc (999 lub 112).

Wszelkie informacje i niezbędną pomoc w nagłych przypadkach uzyskamy pod numerami telefonów centrów ostrych zatruć, które funkcjonują na terenie naszego kraju:

Gdańsk

I Klinika Chorób Wewnętrznych i Ostrych Zatruć,

Instytut Chorób Wewnętrznych AMG,

ul. Dębniki 7, 80-952 Gdańsk,

Tel. „na ratunek”: (058) 349 28 31 lub 301 65 16

Kraków

Klinika Toksykologii Collegium Medicum UJ,

Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im L. Rydygiera,

Osiedle Złotej Jesieni 1, 31-826 Kraków,

Tel. „na ratunek”: (012) 411 99 99 lub 646 87 06

Lublin

Regionalny Ośrodek Toksykologii Klinicznej Samodzielnego Publicznego Szpitala Wojewódzkiego im. Jana Bożego,

ul. Biernackiego 9, 20-089 Lublin,

Tel: (081) 740 26 76 lub 740 89 83

Łódź

Klinika Chorób Zawodowych i Toksykologii,

Oddział Toksykologii, Instytut Medycyny Pracy im. J. Nofera,

ul. Św. Teresy 8, 91-348 Łódź,

Tel. „na ratunek”: (042) 657 99 00, tel. (042) 631 47 67

Poznań

Szpital im. Raszei, Oddział Toksykologii i Chorób Wewnętrznych,

ul. Mickiewicza 2, 60- 834 Poznań

Tel. „na ratunek”: (061) 847 69 46

Tel. (061) 848 10 11 w. 315, 341, 374

Rzeszów

Szpital Wojewódzki nr 2 w Rzeszowie,

Oddział Intensywneh Terapii i Anestezjologii z Ośrodkiej Ostrych Zatruć,

ul. Lwowska 60, 35-301 Rzeszów,

Tel „na ratunek”: (017) 866 44 09, tel. (017) 866 40 25

Sosnowiec

Regionalny Ośrodek Ostrych Zatruć, Szpital Kliniczny,

Klinika Chorób Zawodowych,

Instytut Medycyny Pracy, Zdrowia Środowiskowego,

ul. Kościelna 13, 41-200 Sosnowiec,

Tel. „na ratunek”: (032) 266 11 45

Tel. (032) 266 13 88 lub 266 08 85 w. 230

Tarnów

Szpital Wojewódzki im. św. Łukasza,

II Oddział Chorób Wewnętrznych i Ostrych Zatruć,

ul. Lwowska 178a 33-100 Tarnów,

Tel. „na ratunek”: (014) 631 54 09

Tel. (014) 631 54 96 lub 631 54 79

Warszawa

Stołeczny Ośrodek Ostrych Zatruć, Szpital Praski,

III Oddział Chorób Wewnętrznych,

al. Solidarności 67, 03-401 Warszawa,

Tel. „na ratunek” (022) 619 08 97 lub 619 66 54

Wrocław

Dolnośląski Szpital Specjalistycznyim. T. Marciniaka,

Oddział Toksykologiczny,

ul. Traugutta 116 50-420 Wrocław,

Tel. „na ratunek”: (071) 343 30 08

Tel. (071) 789 02 14

Proces rozkładu alkoholu metylowego

Główną drogą podania, która ma znaczenie dla rozwoju objawów zatrucia jest podanie doustne, ale metanol wchłania się także przez drogi oddechowe (wdychanie oparów) oraz skórę.

Po doustnym spożyciu następuje bardzo szybkie wchłanianie ze światła przewodu pokarmowego, dzięki czemu metanol osiąga maksymalne stężenie we krwi już po 30-60 min. Przemiany metaboliczne mające na celu jego rozkład zachodzą w wątrobie. Mają one analogiczny charakter do przemian alkoholu etylowego, lecz przebiegają wolniej. Tylko około 2% spożytego metanolu wydala się z organizmu w postaci niezmienionej z moczem oraz poprzez drogi oddechowe.

Proces rozkładu alkoholu metylowego jest zasadniczo dwuetapowy. Odbywa się za pośrednictwem enzymów wątrobowych należących do grupy dehydrogenaz.

W pierwszym etapie następuje przemiana metanolu do aldehydu mrówkowego (formaldehydu), który następnie jest przekształcany w kwas mrówkowy. Kwas mrówkowy może być rozłożony do dwutlenku węgla. W praktyce reakcja ta przebiega na tyle wolno, że w organizmie akumulują się duże ilości aldehydu oraz kwasu mrówkowego. Mają one znacznie większą toksyczność niż sam metanol i odpowiadają za rozwój uszkodzeń narządowych.

Gromadzące się toksyczne związki rozkładu metanolu doprowadzają do zahamowania metabolizmu energetycznego wszystkich komórek. Skutkiem tego jest brak możliwości wykorzystania przez nie tlenu i konieczność przestawienia na metabolizm beztlenowy. Jego bezpośrednim produktem jest kwas mlekowy, którego zwiększony poziom przyczynia sie, oprócz obecności samego kwasu mrówkowego, do rozwoju kwasicy metabolicznej. Kwasica metaboliczna przyczynia się do rozwoju zaburzeń świadomości oraz powoduje podjęcie przez organizm prób kompensacji. Ich wyrazem są objawy ze strony układu oddechowego (przyspieszony, głęboki oddech) oraz krążenia (przyspieszenie akcji serca).

Formaldehyd wykazuje wysoce toksyczne działanie na ośrodkowy układ nerwowy, a przede wszystkim na nerw wzrokowy. Efektem tego jest rozwój zaburzeń widzenia. Toksyczność tego związku jest na tyle wysoka, że wypicie nawet 10 ml może prowadzić do całkowitej ślepoty. Do uszkodzeń mózgu dochodzi głównie w obrębie tzw. jader podstawy, a zwłaszcza tzw. skorupy. Efektem tego jest pojawienie się w przebiegu zatrucia objawów ruchowych podobnych do obserwowanych w zespole Parkinsona (tzw. objawy pozapiramodowe).

Zatrucie metanolem - diagnostyka

Postępowanie diagnostyczne składa się z następujących etapów:

  1. Wywiad - lekarz stara się ustalić czy mogło nastąpić spożycie metanolu, w jakiej ilości oraz jaki minął od niego czas, a także jaką drogą alkohol został dostarczony do organizmu.
  2. Badanie fizykalne - lekarz skupia się przede wszystkim na ocenie stanu ogólnego pacjenta ze szczególnym uwzględnieniem zaburzeń świadomości, a także na badaniu neurologicznym, które pozwala stwierdzić charakterystyczne dla zatrucia metanolem objawy ze strony układu nerwowego (zaburzenia ruchowe). Każde podejrzenie zatrucia metanolem wymaga wykonania badania okulistycznego z oceną ostrości wzroku, reakcji źrenic na światło oraz przede wszystkim oceną dna oka.
  3. Badania dodatkowe:
  • laboratoryjne: poziom metanolu we krwi (poziom powyżej 20 mg/dl uznaje się za toksyczny), gazometria krwi tętniczej, pulsoksymetria, stężenie sodu i potasu w surowicy, parametry funkcji nerek (mocznik, kreatynina), parametry funkcji wątroby (aminotransferazy), poziom amylazy, poziom glukozy;
  • obrazowe: tomografia komputerowa głowy lub rezonans magnetyczny głowy (pomocne w wykazaniu zmian w obrębie jąder podkorowych, obrzęku mózgu).

Zatrucie metanolem - leczenie

Leczenie zatrucia alkoholem metylowym polega na:

  • podtrzymywaniu podstawowych funkcji życiowych,
  • podawaniu specyficznych odtrutek,
  • stosowaniu metod przyspieszających eliminację metabolitów metanolu z organizmu.

Bardzo ważną rolę odgrywa czas, jaki minął od zatrucia do wdrożenia leczenia i im on jest krótszy, tym lepsze odległe rokowanie chorego.

Według obecnych standardów rola dekontaminacji przewodu pokarmowego jest bardzo mocno ograniczona. Zastosowanie płukania żołądka ma sens tylko wówczas, gdy doszło do jednorazowego spożycia dużej ilości metanolu (np. zatrucie samobójcze) i od jego spożycia nie minęła więcej niż godzina. Po tym czasie większość metanolu ulegnie wchłonięciu z przewodu pokarmowego i płukanie żołądka nie przynosi żadnych korzyści. Praktycznie w ogóle nie podaje się węgla aktywowanego, gdyż nie adsorbuje on metanolu.

Spośród metod przyspieszających eliminację optymalne właściwości wykazuje hemodializa. Znajduje ona zastosowanie u pacjentów, u których poziom metanolu we krwi przekracza 50 mg/dl. Dodatkową korzyścią jej zastosowania jest fakt, że przyspiesza również wyrównywanie kwasicy.

Zatrucie metanolem - odtrutka

Kluczowym elementem leczenia jest zastosowanie specyficznej odtrutki. Dla metanolu jest nią alkohol etylowy. Skutecznie zmniejsza toksyczność metanolu, gdyż wykazuje większe powinowactwo do układów enzymatycznych rozkładających go w wątrobie. Tym samym niejako wypiera go z połączeń z enzymami i zapobiega jego przemianom do toksycznych metabolitów. Jeśli pacjent jest przytomny możliwe jest doustne podawanie etanolu w stężeniu około 40%. Jeśli zaś leczenie dotyczy pacjenta nieprzytomnego to konieczne jest dożylne dostarczenie etanolu w postaci 10% roztworu w 5% glukozie. Celem leczenia jest osiągnięcie poziomu między 1 a 2 promila we krwi. Drugą substancją, która od niedawna znajduje zastosowanie jako specyficzna odtrutka dla metanolu jest fomepizol (Antizol). Jest to lek, który w sposób specyficzny hamuje dehydrogenazy w wątrobie, dzięki czemu pozwala na spowolnienie metabolizmu metanolu.

Tylko szybie wprowadzenie leczenia odtrutką może doprowadzić do cofnięcia się zaburzeń widzenia. Często są one jednak nieodwracalne. Jeśli w przebiegu zatrucia pojawią się objawy ruchowe uszkodzenia jąder podkorowych to, zazwyczaj nie udaje się doprowadzić do ich ustąpienia i wymagają długotrwałej terapii farmakologicznej. Zbyt późne rozpoznanie zatrucia metanolem prowadzi do śmierci.

Zatrucie alkoholem metylowym - zalecenia

Następujące działania mogą przyczynić się do zmniejszenia częstości występowania zatruć alkoholem metylowym:

  • przechowywanie metanolu w oznakowanych opakowaniach, w miejscach niedostępnych dla dzieci,
  • kontrola narażenia na metanol w warunkach zawodowych, regularne badania okresowe co 1-2 lata (ze szczególnym zwróceniem uwagi na bóle głowy i zaburzenia widzenia),
  • kontrola i ograniczanie nielegalnego wytwarzania alkoholu.

Ostre zatrucie alkoholem metylowym - powikłania

Przebycie ostrego zatrucia alkoholem metylowym zazwyczaj wiąże się z występowaniem przewlekłych powikłań, które wymagają leczenia farmakologicznego i nie mają tendencji do samoistnego ustępowania. Chodzi tu przede wszystkim o objawy ruchowe związane z uszkodzeniem jąder podkorowych (drżenia, sztywność mięśniowa). W przypadku ich wystąpienia konieczne jest długotrwałe podawanie leków stosowanych w chorobie Parkinsona. Pojawiająca się w przebiegu zatrucia ślepota bardzo często ma charakter nieodwracalny, co znacznie utrudnia dalsze życie chorego.

Częstym następstwem przebytego zatrucia metanolem jest wystąpienie zaburzeń poznawczych i obniżenie sprawności intelektualnej. Może to w znacznym bardzo obniżać poziom funkcjonowania chorego w społeczeństwie.

Bibliografia

  • Szczeklik A.,Choroby wewnętrzne, tom II,Medycyna Praktyczna,Kraków, 2006
  • Szczeklik A., Gajewski P.,Kompendium Medycyny Praktycznej 2009, Choroby wewnętrzne,Medycyna Praktyczna,Kraków, 2009
  • Flomenbaum N,, Goldfrank L., Hoffman R.,Goldfrank's Toxicologic Emergencies,McGraw-Hill,2006
  • Marek K.,Choroby zawodowe,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa, 2001
  • Pach J.,Zarys Toksykologii Klinicznej,Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,Kraków, 2009