Znajdź chorobę

Próchnica zębów u dzieci i dorosłych - objawy, leczenie

Próchnica to najczęściej występująca choroba zębów. Powszechna u dzieci i nie można jej lekceważyć, bo z zębów mlecznych może przenieść się na zęby stałe. Próchnicę można skutecznie wyleczyć u stomatologa, który zazwyczaj wypełnia ubytki, tzw. kompozytem, a także całkowicie zapobiegać jej powstawaniu.

Próchnica jest choroba zakaźną, transmisyjną, wywołaną przez specyficzne gatunki bakterii chorobotwórczych. Te drobnoustroje, gdy dostarczyć im substancji odżywczych (węglowodanów), produkują kwasy, które demineralizują substancje nieorganiczne zęba, powodując jednocześnie destrukcję części organicznej. Atakowi podlegają zmineralizowane tkanki zęba - szkliwo, zębina i cement.

Budowa zębów

Aby w pełni zrozumieć proces jakim jest próchnica trzeba wcześniej poznać budowę tworów, które atakuje ta choroba - zębów.

Ząb składa się z trzech części:

  • korony (to ją właśnie widzimy w jamie ustnej),
  • szyjki (otoczonej dziąsłem),
  • korzenia (umocowującego całość w wyrostku zębodołowym)

Wewnątrz zęba znajduje się komora i kanał korzeniowy. Substancje, które budują te struktury to:

  • szkliwo,
  • zębina,
  • cement,
  • miazga

Szkliwo to część silnie zmineralizowana, położona w obrębię zęba najbardziej zewnętrznie i otaczająca całą strukturę korony. Aż w 95% składa się z części nieorganicznych, co czyni ją najtwardszą substancją w ludzkim organizmie.

Jeśliby spojrzeć pod mikroskop, szkliwo bardzo przypomina budowę szkła - ciasno upakowane kryształy substancji zwanej hydroksyapatytem są poprzedzielane przestrzeniami zwanymi porami, wypełnionymi wodą i składnikami organicznymi. W momencie, gdy bakterie próchnicotwórcze zaczynają swoją inwazję, kwasy przez nie produkowane rozpuszczają kryształy, powodując powiększenie się porów. To z kolei pozwala bakteriom wnikać coraz głębiej i kontynuować proces zniszczenia. W ten sposób błędne koło się zamyka.

Zębina, położona nieco głębiej, jest mniej wytrzymała niż szkliwo. Wynika to z jej budowy, w której tylko 70% stanowią składniki nieorganiczne. Sąsiadują one z komórkami nazywanymi odontoblastami, włóknami kolagenowymi i substancją podstawową. Wszystkie te elementy starannie poukładane, tworzą regularne struktury takie jak:

  • kanaliki zębinowe,
  • zębinę około kanalikową i międzykanalikową

Niestety bakterie próchnicotwórcze szybko radzą sobie z nielicznymi kryształami hydroksyapatytu, wykorzystując też do rozprzestrzeniania się puste przestrzenie, jakimi są kanaliki zębinowe.

Cement - najsłabiej uwapniona tkanka twarda zęba, jest najbardziej narażona na destrukcję. Ponieważ jednak cement buduje korzeń, w naturalnych warunkach nie kontaktuje się ze środowiskiem zewnętrznym. Zdarzają się jednak przypadki (choroby przyzębia, recesja dziąsła u starszych osób), kiedy zostaje on odsłonięty na działanie szkodliwych czynników.

Miazga, która jest mocno unaczynioną i unerwioną galaretowatą tkanka łączną, wypełnia komorę zęba i kanały korzeniowe. Dzięki licznym komórkom układu immunologicznego, pełni funkcję obronną. Z kolei bogate unaczynienie dostarcza substancje odżywcze komórkom, a obfite unerwienie pozwala na bieżąco monitorować stan zęba.

Przyczyny próchnicy

Próchnica jest choroba zakaźną, transmisyjną (czyli taką, która może się przenosić z chorego na chorego), wywołaną przez specyficzne gatunki bakterii chorobotwórczych. Te drobnoustroje, gdy dostarczyć im substancji odżywczych (węglowodanów), produkują kwasy, które demineralizują substancje nieorganiczne zęba, powodując jednocześnie destrukcję części organicznej.

Atakowi podlegają zmineralizowane tkanki zęba:

  • szkliwo,
  • zębina,
  • cement.

Próchnica - konsekwencje nieleczenia 

Poważną konsekwencją nieleczonej próchnicy jest:

  • rozszerzanie się patologicznego procesu,
  • destrukcja tkanek,
  • obumarcie miazgi,
  • zakażenie tkanek okołowierzchołkowych.

Pamiętać należy również, że ząb będący żywym tworem, wypełniony świetnie unaczynioną miazgą, jest jakby „wrotami” do całego organizmu.

Rodzaje próchnicy

Istnieje wiele podziałów próchnicy.

Cześć z nich uwzględnia:

  • umiejscowienie (próchnica bruzd, powierzchni żujących, itp.),
  • zaawansowanie (powierzchowna, zaawansowana itp.),
  • przebieg (ostra, przewlekła),
  • charakter i wiele, wiele innych czynników.

Omówmy jednak najważniejsze przypadki.

  1. Próchnica bruzd - bywa bardzo zdradliwa. Ubytek, który z zewnątrz wygląda zaledwie jak zaciemnienie bruzd, może penetrować daleko w głąb zęba przybierając kształt butelki (jej „wąska, niepozorna” szyjka znajduje się w bruździe i kryje duży, stopniowo rozszerzający się ku dołowi ubytek ).
     
  2. Próchnica ostra, wilgotna (caries acuta, humida) - występuje najczęściej u osób młodych, charakteryzując się szybkim przebiegiem. Przybiera barwy żółte, jasnobrązowe, a w konsystencji jest miękka oraz kleista. Zwykle towarzyszy jej znaczna bolesność.
     
  3. Próchnica przewlekła, sucha (caries chronica, sicca) - z kolei dotyka częściej osoby dorosłe oraz w podeszłym wieku. Jej zwiększone występowanie w tych okresach życia wynika z naturalnej zmiany budowy zębiny wraz z wiekiem (światła kanalików zmniejszają się, odkładają się nowe warstwy zębiny, a to utrudnia penetrację bakteriom). Próchnica przewlekła stanowi zwykle twarde zmiany o ciemnej barwie, rzadziej dające dolegliwości bólowe.
     
  4. Próchnica zatrzymana, nieaktywna (caries stationaria) - to zmiana, która w pewnym momencie uległa zatrzymaniu i nie powiększa się. Dzieje się tak zwykle, gdy warunki jamy ustnej zmienią się na niekorzystne dla bakterii próchnicotwórczych (np. poprawia się higiena, zwiększa dostarczanie fluoru, zmniejsza spożycie węglowodanów itp.).
     
  5. Próchnica wtórna (caries secundaria) - to próchnica, która powstaje wokół już istniejącego wypełnienia. Może być ona wywołana niedokładnym oczyszczeniem ubytku, odłamaniem fragmentu wypełniania, złą jakością materiału wypełniającego. Jest widoczna jako ciemne przebarwienie wokół wypełnienia (ale nie każde takie przebarwienie musi oznaczać próchnicę wtórną; zaciemnienia pojawiają się również np. u osób palących papierosy i pijących duże ilości kawy).
     
  6. Próchnica ukryta - toczy się w zębie wizualnie zdrowym, pod warstwą niezmienionego szkliwa. Często bywa wykrywana przypadkowo podczas analizy zdjęć rentgenowskich wykonanych z powodu zupełnie innych wskazań.
     
  7. Próchnica kwitnąca (caries florida) - dotyka nagle dużej ilości zębów. Pojawia się w miejscach, będących rzadko w innych przypadkach atakowanych przez zmiany próchnicowe (np. gładkie powierzchnie zębów, łatwo dostępne do czyszczenia). Może być wywołana częstym spożywaniem dużych ilości słodyczy oraz kserostomią (spadkiem produkcji śliny).
     
  8. Próchnica butelkowa - dotyczy niemowląt i małych dzieci, które mają zwyczaj zasypiać z butelką ze słodkim napojem, smoczkiem posmarowanym np. miodem itp. lub są przyzwyczajone do przedłużonego karmienia piersią na żądanie. Dotyka naraz wielu zębów, a destrukcja postępuje bardzo szybko.

Próchnica zębów - objawy

Próchnica w początkowym stadium bywa widoczna w postaci przebarwienia (od jasno kredowego, przez odcienie żółci, aż po czerń). Jej kolejne stadia to już ubytki („dziury”).

Może objawiać się m.in.:

  • wrażliwością na wysokie i niskie temperatury oraz słodki i kwaśny smak,
  • bolesnością przy żuciu lub szczotkowaniu,
  • ubytkami w zębach (tzw. potocznie „dziury”),
  • halitozą (nieprzyjemnym zapachem z ust),
  • bólem zębów (gdy proces zaczyna dotykać również miazgę).

Próchnica zębów – co ją powoduje

Aby proces próchnicowy mógł „zaatakować” zęby, potrzebne są cztery czynniki:

  • płytka nazębna,
  • węglowodany,
  • podatność powierzchni zęba,
  • czas

Płytka nazębna

Płytka nazębna zaczyna się tworzyć już tuż po umyciu zębów i szybko jest zasiedlana przez bakterie próchnicotwórcze (które mogą stanowić aż do 70% jej objętości). Szczególnie groźne są bakterie o nazwie Streptococcus mutans, Lactobacillus Actinomyces. Należy pamiętać, że tylko dokładne szczotkowanie zębów usuwa płytkę (nie można osiągać tego efektu np. płukaniem nawet specjalistycznymi płukankami lub żuciem gumy). Jeśli płytka pozostanie na zębach odpowiednio długi czas, ulega mineralizacji i zamienia się w kamień nad- i poddziąsłowy.

Węglowodany

Rola cukrów w powstawaniu próchnicy opiera się na kilku różnych mechanizmach. Z jednej bowiem strony węglowodany stanowią naturalne źródło energii metabolicznej dla bakterii, umożliwiające im przeżycie w warunkach jamy ustnej. Z drugiej zaś, ułatwiają wyprodukowanie substancji, dzięki którym bakterie zwiększają lepkość płytki nazębnej, co pozwala im na utrzymanie się na gładkiej strukturze zębów.

Cukry to również substrat do produkcji kwasów rozpuszczających powierzchnię szkliwa.

Szczególnie niebezpieczne są dwucukry:

  • sacharoza,
  • maltoza,
  • laktoza,
  • cukry proste, takie jak glukoza oraz fruktoza.

To one stanowią najlepszy substrat dla fermentacji bakteryjnej.

Wszyscy zdajemy sobie sprawę z obecności węglowodanów w słodyczach. Zapominamy jednak, że wiele produktów spożywczych zawiera tzw. „ukryty cukier”. Należą do nich np. sosy, ketchup, majonez, przetwory mięsne, płatki śniadaniowe, przetwory mleczne itp.

Podatność powierzchni zęba

Niektóre powierzchnie zęba ze względu na swoje ukształtowanie, ułatwiające retencje płytki wraz z bakteriami, są szczególnie narażone na próchnicę:

  • miejsca, do których przylegają uzupełnienia protetyczne (mosty, korony),
  • okolica przyszyjkowa,
  • powierzchnie żujące (szczególnie dołki i bruzdy),
  • powierzchnie styczne zębów,
  • okolice nieprawidłowo wykonanego wypełnienia (nawisające, ułamane),
  • odsłonięta powierzchnia korzenia.

Leczenie próchnicy

Standardowa wizyta stomatologiczna rozpoczyna się od przeglądu stomatologicznego. Jeśli lekarz znajdzie ubytek próchnicowy, w pierwszej kolejności opracowuje go (usuwając zmienioną chorobowo tkankę urządzeniami obrotowymi), by później wypełnić. Najczęściej wykorzystywanymi materiałami do wypełnień są tzw. kompozyty. W ich przypadku procedura postępowania jest następująca:

1.   Opracowanie ubytku.

2.   Osuszenie.

3.   Wytrawianie (kompozyty nie mają naturalnej zdolności do łączenia się z tkankami zęba dlaczego trzeba stosować wytrawiacz i system łączący). Do wytrawiania używa się preparatu, który zwykle jest umieszczony w strzykawce. Dozuje się go tylko na opracowany ubytek i pozostawia na zębie na kilkanaście sekund, a następnie bardzo dokładnie spłukuje i osusza ubytek.

4.   Zastosowanie systemu łączącego - ubytek smaruje się systemem łączącym (najczęściej to przeźroczysty, mazisty płyn w małej buteleczce, nakładany pędzelkiem/pacynką). System łączący naświetla się lampą polimeryzacyjną.

5.   Wypełnienie kompozytem - w przypadku głębokich ubytków można nakładać kilka warstw, każdą z osobna naświetlając lampą.

6.   Dopasowanie do zgryzu - lekarz sprawdza kalką zgryzową miejsca, w wypełnieniu, które są zbyt wysokie. Wprowadza kalkę między zęby pacjenta i prosi o „stukanie zębami”, wykonywanie minimalnych ruchów dobocznych itp. Zbyt wysokie punkty odbijające się na wypełnieniu, są następnie korygowane przy użyciu wierteł.

7.   Wypolerowanie wypełnienia - dobre wypełnienie powinno być idealnie gładkie. Aby uzyskać taki efekt stosuje się gumki, szczoteczki z pastą polerską, krążki polerskie (soflexy) na mikrosilnik.

Próchnica – choroby i powikłania

Bakterie próchnicotwórcze, wykorzystując różne mechanizmy, prowadzą do zniszczenia struktur twardych zęba. Nie można jednak zapominać, że w komorze zęba znajduje się żywy twór, jakim jest miazga. Nawet ubytki, które nie sięgają do komory mogą powodować przedostawanie się bakterii i ich toksyn do tkanek miazgi powodując zakażanie (średnica bakterii jest około trzy razy mniejsza niż średnica kanalika zębinowego). Miazga z kolei nie jest tworem zupełnie oddzielonym od ustroju - silnie unaczyniona i unerwiona, łączy się poprzez otwór wierzchołkowy z całym organizmem, powodując rozprzestrzenianie się zakażenia i procesu zapalnego.

Nieleczony proces próchnicowy może mieć poważne konsekwencje. Do powikłań należą m.in.:

  • zapalenia miazgi
  • martwica, zgorzel miazgi,
  • zapalenie tkanek okołowierzchołkowych,
  • ropień okołowierzchołkowy, podokostnowy, podśluzowy,
  • ziarniniak,
  • torbiel korzeniowa,
  • szczękościsk.

Próchnica – rodzaje badań

Próchnicę zębów można diagnozować i oceniać na kilka sposobów:

1.   Lusterkiem i zgłębnikiem - instrumenty te umożliwiają dotarcie i oglądnięcie nawet trudno dostępnych powierzchni. Zgłębnikem, jako ostro zakończonym narzędziem, bada się „haczenie” powierzchni. Lusterko służy do oglądania i oświetlania zębów światłem odbitym.

2.   Nitką dentystyczną - ubytki na powierzchniach stycznych można wykryć przy użyciu nitki dentystycznej. Jeśli podczas wprowadzania jej do przestrzeni miedzyzębowej mamy uczucie „haczenia”, a po wyciągnięciu nitka jest postrzępiona, może to świadczyć o ubytku (ale też o nawisającym wypełnieniu lub kamieniu!).

3.   RTG - często proces próchnicowy bywa wykryty na zdjęciach RTG.

4.   Radiowizjografia - to alternatywa dla tradycyjnego RTG, zapewniająca mniejszą dawkę promieniowania.

5.   Pomiar oporu elektrycznego twardych tkanek zęba, LIF - metody rzadko stosowane.

6.   Diafanoskopia - podczas podświetlania zęba lampą stosowaną do wypełnień, ubytek będzie widoczny jako zaciemnienie na zębie.

Próchnica – wizyta u lekarza

Opis leczenia zachowawczego znajduje się w punkcie Wizyta u lekarza. Zdarzają się jednak sytuacje, gdy proces próchnicowy jest zbyt zaawansowany i proste opracowanie oraz wypełnienie ubytku może nie wystarczyć.

Jeśli proces dotknął miazgi i jest ona w stanie nieodwracalnego zapalenia, występuje konieczność leczenia kanałowego. Polega ono na usunięciu miazgi, oczyszczeniu i opracowaniu kanału oraz wypełnieniu go.

Zęby, które uległy znacznej destrukcji, o dużym stopniu ruchomości mogą się już nadawać tylko do ekstrakcji (potocznego wyrwania).

Czasami istnieje możliwość protetycznego odbudowania nawet bardzo zniszczonych zębów (np. koronami osadzonymi na wkładach koronowo-korzeniowych itp.).

Czynniki powodujące próchnicę

Próchnica jest chorobą wieloprzyczynową, na która wpływają m.in. czynniki środowiska, socjalno-ekonomiczne, świadomość, zwyczaje żywieniowe i dostępność do opieki stomatologicznej.

Z ciekawostek warto przytoczyć wyniki badań naukowców w Rochester (USA), którzy udowodnili, że palenie papierosów przez matkę podczas ciąży zwiększa ryzyko wystąpienia próchnicy u dziecka.

Jak zapobiegać próchnicy?

Próchnica jest chorobą, której można bardzo skutecznie zapobiegać, dlatego warto zapoznać się z wszystkimi sposobami profilaktyki.

Szczotkowanie zębów

Szczotkowanie zębów to najlepsza metoda mechanicznego ich oczyszczania. Należy jednak pamiętać by unikać ruchów szorujących, zastępując je wymiatającymi oraz stosować szczoteczki o miękkim włosiu. Zła technika szczotkowania i zbyt twarda szczoteczka, przyczyniają się do powstania recesji dziąsłowych (obniżenia poziomu dziąseł).

Dodatkowe przybory

Niektóre trudniej dostępne miejsca mogą wymagać dodatkowych przyborów higienicznych. Szczególnie trudne do oczyszczenia są:

  • powierzchnie żujące,
  • okolice implantów,
  • okolice aparatów ortodontycznych oraz uzupełnień protetycznych (np. pod przęsłami mostów),
  • powierzchnie styczne i przestrzenie międzyzębowe,
  • obnażone korzenie,
  • głębokie kieszonki dziąsłowe.

Do oczyszczania tych miejsc można skorzystać z nitek dentystycznych (szczególnie nawoskowanych i nasączonych fluorem), szczoteczek międzyzębowych lub wykałaczek.

Fluor - właściwości

Dlaczego fluor święci takie tryumfy w stomatologii? Wynika to z jego uniwersalnych właściwości. Z jednej bowiem strony ma on naturalną zdolność wypierania wapnia z hydroksyapatytów szkliwa, utwardzając jego strukturę. Poza tym nie tylko sprzyja remineralizacji szkliwa, ale też posiada zdolność blokowania enzymów bakteryjnych, spowalniając ich metabolizm oraz nie pozwalając na transport glukozy do wnętrza ich komórki (czyli niejako „głodząc” je).

Fluor można podawać endogennie w wodzie, soli kuchennej, mleku, kroplach i tabletkach, ale są to obecnie rzadko stosowane metody.

Najczęściej stosuje się go w postaci do użytku zewnętrznego:

  • Pędzlowanie, wcieranie (lakiery, żele) - przed procedurą pędzlowania należy dokładnie oczyścić zęby np. pastą polerską i szczoteczką na mikrosilniku.
  • Okłady - stosowane zwykle profesjonalnie w gabinetach stomatologicznych na specjalnych łyżkach. Fluor aplikuje się w postaci pianek i żelów.
  • Jonoforeza fluorkowa - w tej metodzie wykorzystuje się zwiększone odkładanie fluoru w tkankach zęba pod wpływem prądu o niewielkim natężeniu.
  • Pasty do zębów.
  • Płukanki.
  • Lakowanie zębów jest stosowane u dzieci 6-8 letnich i polega na wypełnieniu bruzd zębów trzonowych i przedtrzonowych, w celu ich ochrony przed procesem próchnicowym.

Próchnica - dieta

Dieta może zarówno sprzyjać jak i zapobiegać próchnicy. Warto zauważyć, ze nie tylko samo dostarczanie cukrów ma wpływ na nasilenie procesu próchnicowego, liczy się również częstotliwość z jaką spożywamy cukry. Dlatego też ze stomatologicznego punktu widzenia korzystniejsze jest spożywanie nawet większych ilości węglowodanów, ale rzadziej (np. tzw „słodkie soboty”- skandynawski zwyczaj dawania dzieciom słodyczy tylko w sobotę).

Istnieją również tzw. pokarmy oczyszczające, które w sposób naturalny usuwają miękkie naloty z zębów.

Do tych produktów należą:

  • jabłka,
  • pomarańcze,
  • marchew,
  • seler,
  • rzodkiewka,
  • orzechy,
  • chleb razowy,
  • guma do żucia.

Domowe sposoby na próchnicę

Nie istnieją żadne metody domowego leczenia próchnicy. Można jedynie uśmierzać ból i to tylko na krótki okres. Domowy sposoby bywają jednak przydatne, by przetrwać do wizyty u lekarza stomatologa:

1.   Szałwia - ma działanie przeciwzapalne i ściągające. Należy zrobić napar (4 torebki szałwii zalać szklanką wrzątku i poczekać aż do ostygnięcia). Ciepłym naparem płukać jamę ustną.

2.   Olejek goździkowy - działanie rozgrzewające, przeciwbólowe, bakteriobójcze. Na łyżkę stołową nalać olej roślinny (do smażenia), dodać kilka kropel olejku goździkowego i smarować bolące miejsca.

3.   Płyny do płukania jamy ustnej z chlorheksydyną - mają działanie bakteriobójcze. Należy pamiętać, że regularne stosowanie tych płynów dłużej niż 3 tygodnie może prowadzić do przebarwień zębów, wypełnień i powstania tzw. języka włochatego.

4.   Dentosept - płyn o działaniu bakteriobójczym, przeciwzapalnym, ściągającym i znieczulającym. Produkowany na bazie kory dębu, rumianku, szałwii, tymianku, arniki i mięty. Należy płukać kilka razy dziennie 15% roztworem wodnym preparatu (czyli około 1 łyżkę deserową preparatu rozcieńczyć w 1/4 szklanki ciepłej wody).

5.   Jodyna - do bolącego ubytku można zaaplikować kuleczkę z waty nasączoną jodyną.

6.   Baby Oraje Gel - żel stosowany w stanach zapalnych dziąseł, bolesnym ząbkowaniu u dzieci powyżej 4. miesiąca życia. Działa przeciwbólowe, miejscowo znieczulająco. Smarować dziąsło wokół bolącego zęba.

Bibliografia

  • pod.red. Z. Jańczuka ,Stomatologia Zachowawcza. Zarys kliniczny,,
  • pod.red. D. Piatowskiej,Zarys Kariologii,,
  • pod.red. Z. Jańczuka ,Praktyczna Periodontologia Kliniczna,,