Nowy sklep

już ON-LINE

Cytomegalia - objawy, leczenie, zaraźliwość, wyniki

Cytomegalia to powszechna choroba wirusowa, która jest bardzo niebezpieczna dla kobiet w ciąży, a także osób z obniżoną odpornością. Jeśli układ odpornościowy funkcjonuje poprawnie infekcja przebiega bezobjawowo. Można się nią zarazić poprzez bardzo bliski kontakt z chorą osobą. Poznaj przyczyny, objawy i sposoby leczenia cytomegalii.

Spis treści

Cytomegalia jest chorobą wirusową wywoływaną przez wirusa cytomegalii (CMV) należącego do tej samej rodziny, co wirus opryszczki zwykłej, ospy wietrznej lub wirus Epsteina-Barra.

Zakażenie CMV jest bardzo powszechne i szacuje się, że problem dotyczy około 50-80% populacji ludzi dorosłych. U osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym wirus CMV powoduje stosunkowo niegroźną chorobę, która w większości przypadków ma przebieg bezobjawowy. U niektórych pacjentów, zwłaszcza osób młodych i po przetoczeniu krwi, może rozwinąć się łagodna postać cytomegalii tzw. zespól mononukleozopodobny z objawami grypopodobnymi.

Zakażenie wirusem, szczególnie zakażenie pierwotne, może mieć natomiast poważne konsekwencje w przypadku osób o obniżonej odporności oraz kobiet w ciąży. Szacuje się, że do infekcji pierwotnej dochodzi u około 4% kobiet w ciąży, niestety ryzyko transmisji do płodu jest stosunkowo wysokie i sięga niekiedy 75%. Wirus CMV jest częstą przyczyną wad wrodzonych spowodowanych zakażeniem wewnątrzmacicznym lub okołoporodowym dziecka.

Cytomegalia - drogi zakażenia

Wirus cytomegalii (CMV) należy do rodziny wirusów Herpesviridae. Cechą charakterystyczną CMV (podobnie jak w przypadku wirusa opryszczki) jest zdolność do przechodzenia w formę latentną (utajoną).

Do zakażenia dochodzi w wyniku kontaktu z:

  • wydzielinami (ślina, nasienie, wydzielina pochwy i szyjki macicy),
  • wydalinami (kał, mocz),
  • krwią osoby zarażonej
  • w wyniku przeszczepu narządu.

Wirus poza organizmem człowieka jest bardzo labilny (szybko ginie) i do zakażenia może dojść tylko w przypadku bardzo bliskiego kontaktu z osobą chorą, przypadkowe zakażenia CMV raczej nie jest możliwe. Wirus najczęściej przedostaje się do organizmu poprzez śluzówkę jamy ustnej lub dróg płciowych. Wnika on do komórek powodując ich nadmierny wzrost, stąd nazwa wirus cytomegalii.

Wyróżniamy:

  • zakażenie pierwotne, do którego najczęściej dochodzi w dzieciństwie. O pierwotnej infekcji mówmy w przypadku osób, które nie miały dotąd kontaktu z wirusem. W wyniku zakażenia pierwotnego we krwi pojawiają się przeciwciała (białka odpornościowe), utrzymujące się w organizmie do końca życia. Szacuje się, że około 40-80% osób do 35. roku życia posiada we krwi przeciwciała przeciw CMV. Zakażenie pierwotne jest szczególnie niebezpieczne dla kobiet w ciąży i osób z obniżoną odpornością (chorzy na AIDS, osoby poddane immunosupesji, biorcy przeszczepów);
  • zakażenie chroniczne - powstające w następstwie infekcji pierwotnej, charakteryzujące się brakiem objawów choroby i okresowym wydzielaniem wirusa. Po zakażeniu pierwotnym wirus przechodzi w stan utajenia (latencji) w komórkach gruczołów wydzielniczych, siateczkowo-nabłonkowych węzłów chłonnych, nerek i w tej postaci może przebywać w organizmie do końca życia, ulegając reaktywacji w sprzyjających warunkach;
  • reaktywacja zakażenia pierwotnego, dochodzi do niej głównie w wyniku obniżenia odporności lub ponownego nabycia wirusa. W trakcie reaktywacji nie pojawiają się na ogół żadne objawy, ale chory ponownie wydziela wirusa i może zakażać inne osoby. Okres wydzielania wirusa nie jest dokładnie poznany. Osoby które zakaziły się CMV mogą wydzielać wirusa z płynami ustrojowymi przez parę miesięcy, a nawet lat. Wirus dłużej wydzielany jest przez dzieci niż osoby dorosłe. Szacuje się, że u około 10% ludzi wirus wydzielany jest w sposób ciągły.
 

Objawy cytomegalii

Nasilenie objawów zakażenia CMV zależy przede wszystkim od sprawności układu immunologicznego. Większość dzieci i osób dorosłych z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym, zakażonych wirusem CMV nie ma żadnych objawów i może nawet nie wiedzieć, że zostały zakażone. Inni mogą rozwijać łagodną chorobę, dotyczy to głównie osób w młodym wieku i po przetoczeniu zakażonej krwi.

Objawy utrzymują się na ogół 2-3 tygodnie i mogą obejmować:

  • gorączkę,
  • ból gardła (rzadko),
  • zmęczenie,
  • powiększone węzły chłonne (rzadko),
  • zapalenie wątroby,
  • powiększenie śledziony,
  • rzadko wysypkę, nudności lub biegunkę.

Objawy zakażenia wirusem CMV u osób z obniżoną odpornością to przede wszystkim:

  • zapalenie płuc,
  • zapalenie wątroby,
  • zapalenie mózgu,
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
  • zapalenie przewodu pokarmowego.
  • W skrajnych przypadkach może dojść do rozwoju uogólnionego zakażenia i w konsekwencji śmierci.

Reklama

Cytomegalia a ciąża

Najgorsze konsekwencje wiążą się z zakażeniem płodowym, okołoporodowym oraz osób z obniżoną odpornością. Zakażenie dziecka w okresie płodowym oraz okołoporodowym może prowadzić do szeregu patologicznych zmian. Wady są konsekwencją stanu zapalnego i uszkodzenia tkanek spowodowanych przez wirusa CMV. Często zaraz po urodzeniu nie obserwuje się objawów, a wady pojawiają się dopiero do 2 lat od urodzenia dziecka, najczęściej są to wady tj. utrata słuchu lub wzroku. W większości przypadków zakażenie CMV wiąże się z przedwczesnym porodem i hipotrofią płodu.

Objawy kliniczne wewnątrzmacicznego zakażenia wirusem CMV występują jedynie u około 5-10% dzieci, obejmują one:

  • małogłowie czyli mikrocefalię (u około 70% dzieci),
  • hepatosplenomegalię z zapaleniem wątroby,
  • zapalenie siatkówki i naczyniówki lub zanik nerwu wzrokowego (u około 20% dzieci),
  • zaćmę i małoocze (stosunkowo rzadko),
  • zwapnienia wewnątrzczaszkowe (u około 1% dzieci),
  • wodogłowie,
  • żółtaczkę,
  • objawy skazy krwotocznej z wybroczynami i krwawymi podbiegnięciami,
  • małopłytkowość,
  • niedokrwistość,
  • uszkodzenie słuchu o charakterze postępującym (u około 50% dzieci),
  • zaburzenia nerwowo-mięśniowe (u około 35% dzieci),
  • lekkie upośledzenie umysłowe,
  • do później manifestujących się objawów zalicza się także padaczkę i kardiomegalię.

Zakażenie po urodzeniu następuje poprzez ślinę lub mleko matki. Na ogół nie jest ono niebezpieczne, gdyż wraz z mlekiem dziecko otrzymuje także przeciwciała matki przeciwko CMV. Niebezpieczeństwo poważniejszego przebiegu choroby i powstania wad jest wyższe w przypadku wcześniaków, szczególnie tych z masą urodzeniową poniżej 1500 g.

Wówczas do najczęstszych objawów należą:

  • hepatosplenomegalia,
  • nieswoiste zapalenie płuc,
  • małopłytkowość;
  • choroba może przyjmować postać rozsianą, wielonarządową.

W kontekście zapobiegania powikłaniom cytomegalii wrodzonej zaleca się badania skriningowe noworodków. Natomiast zasadność takich badań u kobiet w ciąży oraz badań u płodu poddawana jest w wątpliwość, ze względu na wątpliwą wartość tych badań oraz ograniczone możliwości leczenia.

Zakażenie cytomegalią - czynniki ryzyka

Wirus CMV obecny jest w płynach ustrojowych chorego człowieka (mocz, ślina, mleko, krew, łzy nasienie, wydzielina szyjki macicy i pochwy). Największą ilość wydzielanego wirusa obserwuje się w trakcie infekcji pierwotnej, co ma na ogół miejsce w dzieciństwie, dlatego też do zakażenia wirusem CMV dochodzi poprzez kontakty z dziećmi.

Wśród czynników ryzyka zakażenia CMV należy wymienić:

  • przetoczenie krwi i produktów krwiopochodnych,
  • przeszczep narządu,
  • pracę w określonym środowisku (szkoła, przedszkole, żłobek),
  • częste kontakty z dziećmi (opiekunki, nauczyciele, lekarze, pielęgniarki),
  • niedostateczną higienę osoby zajmującej się dziećmi (rzadkie mycie rąk, zwłaszcza po zmianie pieluszki dziecka, niemycie zabawek i przedmiotów, które mogą być zanieczyszczone śliną lub wydzieliną z nosa),
  • przypadkowe kontakty seksualne, choć ta droga transmisji ma mniej istotne znaczenie.

Cytomegalia - badania

Większość infekcji CMV nie jest rozpoznawana, ponieważ zakażone osoby zazwyczaj nie mają objawów. W celu potwierdzenia czynnej infekcji, w tym infekcji wrodzonej wykonuje się następujące rodzaje badań standardowych:

1. Izolacja i hodowla wirusa z:

  • moczu,
  • śliny,
  • pokarmu kobiecego,
  • popłuczyn oskrzelowych,
  • krwi,
  • wycinków narządów,
  • wydzieliny z szyjki macicy lub pochwy.

Badanie to pozwala na wykrycie czynnego zakażenia. Metoda ta polega na wyizolowaniu cząstek wirusa z materiału klinicznego pobranego od pacjenta i namnożeniu ich w hodowli komórkowej. W kolejnym etapie wybarwia się cząstki wirusa metodą immunnofluorescencji (tzw. metoda shell vial). Wynik uzyskiwany jest na ogół po 24 godzinach. Izolacja wirusa CMV ze śliny, moczu lub innych płynów fizjologicznych dziecka w ciągu pierwszych 2–3 tyg. życia może potwierdzić cytomegalię wrodzoną.

2. Izolacja komórek od pacjenta i bezpośrednie barwienie np. immunofluorescencyjne pozwalające na wykrycie cząstek wirusa w materiale klinicznym, z pominięciem etapu namnażania patogenu. Do badania pobiera się komórki nabłonkowe znajdujące się w moczu czy popłuczynach oskrzelowych, a także leukocyty. Badanie to równie pozwala na wykrycie czynnego zakażenia.

3. Badanie moczu na obecność cząstek wirusa za pomocą mikroskopii elektronowej.

4. Metody molekularne pozwalające na wykrycie materiału genetycznego wirusa w materiale pobranym od pacjenta. Metody te są najczulsze, lecz stosunkowo drogie. Badania molekularne stosuje się najczęściej w przypadku diagnozowania zakażenia wrodzonego u dzieci. Badania te są także zalecane w celu potwierdzenia zakażeń u osób z immunosupresją np. po przeszczepach.

Cytomegalia - badania serologiczne

Opisane metody nie pozwalają na rozróżnienie zakażenia pierwotnego od nawrotowego, co ma kluczowe znaczenie np. dla kobiet w ciąży. W takich wypadkach stosuje się badania oparte o metody serologiczne. Kontakt z wirusem powoduje pojawienie się we krwi specyficznych przeciwciał, czyli białek wydzielanych przez komórki układu odpornościowego. Testy serologiczne pozwalają na wykrycie obecności przeciwciał przeciwko wirusowi CMV. W diagnostyce cytomegali oznaczane są przeciwciała:

  • klasy IgM pojawiają się najwcześniej po kontakcie z patogenem, ich wykrycie potwierdza pierwotne zakażenie wirusem CMV. W przypadku reaktywacji zakażenia przeciwciała IgM przeciwko CMV na ogół nie są syntetyzowane lub są produkowane w tak niskim mianie, że nie wykrywa się ich w testach. Wyjątek stanowią osoby poddane immunosupresji, u których w czasie reaktywacji zakażenia na ogół stwierdza się obecność przeciwciał w klasie IgM.
  • klasy IgG pojawiają się w miarę trwania zakażenia, a ich obecność we krwi stwierdzana jest przez całe życie, stanowią one tzw. element pamięci immunologicznej. Znaczący wzrost miana przeciwciał w klasie IgG przeciwko CMV, nawet przy braku przeciwciał IgM, może świadczyć o zakażeniu pierwotnym lub reaktywacji zakażenia.

Diagnozowanie zakażenia płodowego metodami serologicznymi jest na ogół trudne, gdyż przeciwciała w klasie IgM nie zawsze są syntetyzowane, a przeciwciała w klasie IgG mogą pochodzić od matki. Utrzymywanie się przeciwciał IgG przeciwko CMV lub wzrost ich miana w ciągu pierwszego roku życia dziecka może świadczyć o zakażeniu płodowym lub okołoporodowym.

Cytomegalia a planowanie ciąży

Kobiety planujące ciążę, w celu wyeliminowania lub zmniejszenia ryzyka powikłań wynikających z zakażenia płodowego i okołoporodowego CMV, mogą wykonać badania serologiczne. W przypadku braku przeciwciał w klasie IgG należy zachować szczególną ostrożność i unikać ryzyka zakażenia CMV. W przypadku potwierdzenia u noworodka wrodzonego zakażenia CMV wykonuje się również:

  • dokładne badania fizykalne i neurologiczne,
  • tomografię komputerową mózgowia,
  • badanie płynu mózgowo-rdzeniowego,
  • badanie okulistyczne i audiologiczne,
  • badanie krwi,
  • obserwację rozwoju psychomotorycznego dziecka.

W okresie płodowym wrodzone zakażenie CMV mogą sugerować także wyniki badań USG, pozwalają jednak one jedynie na stwierdzenie istnienia wad wrodzonych, lecz nie umożliwiają ustalenia ich przyczyny.

Możliwe jest także wykonanie badania krwi pępowinowej płodu uzyskiwanej na drodze kordocentezy oraz badanie płynu owodniowego uzyskanego za pomocą amniopunkcji. Zasadność tych badań poddawana jest jednakże w wątpliwość, gdyż niosą one za sobą pewne ryzyko powikłań, maja ograniczoną wartość diagnostyczną, a przy tym możliwości leczenia na tym etapie są znacznie ograniczone.

Cytomegalia - leczenie

Leczenie zakażenia CMV przeprowadza się w przypadku chorych z immunosupresją i chorych na AIDS, najczęściej stosuje się gancyklowir. Lek ten jest także stosowany w leczeniu objawowej cytomegalii wrodzonej. Ze względu na wysoką toksyczność, działanie teratogenne i ototoksyczne podawanie gancyklowiru ogranicza się do przypadków zagrożenia życia noworodka. W przypadku stwierdzenia u dziecka uszkodzeń zalecane jest włączenie foskarnetu. Jeśli choroba spowoduje głuchotę stosuje się implanty ślimakowe.

U wcześniaków z wrodzoną cytomegalią oraz u osób z zaburzeniami funkcjonowania układu odpornościowego dla uzyskania lepszego efektu terapeutycznego podaje się niekiedy swoistą immunoglobulinę przeciw CMV.

Poza gancyklowirem i foskarnetem w leczeniu zakażeń CMV stosuje się także:

  • cidofowir,
  • acyklowir,
  • pencyklowir
  • famcyklowir,
  • walacyklowir 
  • lobukawir.

Nie stosuje się leczenia u kobiet w ciąży.

Cytomegalia - powikłania

Biorąc pod uwagę, że około 50-80% osób przeszło zakażenie wirusem CMV ryzyko zakażenia jest bardzo duże, lecz w większości przypadków nie stanowi poważnego zagrożenia, a przebyta choroba powoduje powstanie przeciwciał i rozwój odporności.

Jednak niektóre grupy są obarczone większym ryzykiem wystąpienia poważnych powikłań choroby. Grupy te obejmują:

  • kobiety w ciąży, które nie były zakażone wirusem CMV i w związku z tym nie posiadają przeciwciał chroniących je oraz dziecko przed wirusem. Jeśli w czasie ciąży dojdzie do zakażenia pierwotnego matki, wirus może przenikać przez łożysko do płodu powodując poważne wady wrodzone dziecka. Uważa się, że ryzyko transmisji zakażenia z kobiety ciężarnej na płód jest jednakowe w każdym z trymestrów ciąży, chociaż obserwuje się, że najcięższe postacie cytomegalii wrodzonej są konsekwencją infekcji w drugiej połowie ciąży. Reaktywacja zakażenia CMV u kobiet w ciąży nie jest tak niebezpieczna jak zakażenie pierwotne. Do zakażenia wirusem CMV może dojść także w czasie porodu i okresie okołoporodowym poprzez kontakt dziecka z wydzielinami szyjki macicy i pochwy (podczas porodu) lub w wyniku karmienia piersią.
  • osoby z obniżoną odpornością (AIDS, immunosupresja) – dla tych chorych niebezpieczne może być zarówno zakażenie pierwotne, jak i reaktywacja zakażenia.

Reklama

Cytomegalia - jak zapobiegać zakażeniom?

Niestety nie istnieje skuteczna szczepionka chroniąca przed zakażeniem CMV. Badanie nad uzyskaniem takiej szczepionki trwają już od ponad 30 lat i do tej pory nie udało się jej stworzyć. Uzyskane wyniki badań nad skutecznością szczepienia pozostają wciąż kontrowersyjne. Dlatego ryzyko zarażenia można zmniejszyć jedynie poprzez zwrócenie szczególnej uwagi na higienę osobistą, szczególnie na częste mycie rąk.

Ponieważ w Polsce występuje wysoki odsetek osób seropozytywnych (wykazujących obecność we krwi przeciwciał przeciwko CMV) nie wprowadzono dotąd obowiązkowych badań serologicznych w kierunku cytomegalii u kobiet w ciąży. W związku z tym osoby znajdujące się w grupie ryzyka tj. kobiety planujące ciążę lub w ciąży, a także osoby o obniżonej odporności (np. chorzy na AIDS, biorcy przeszczepów, osoby poddane immunosupresji) powinny:

  • często myć ręce wodą z mydłem, zwłaszcza po zmianie pieluszki dziecka (można zmieniać ją w rękawiczkach lateksowych lub gumowych) lub kontakcie ze śliną lub wydzieliną z nosa dziecka,
  • myć wodą z mydłem lub środkiem dezynfekującym powierzchnie, które zostały zanieczyszczone wydzieliną,
  • dokładne myć pomieszczenia, w których przebywają małe dzieci,
  • nie dzielić się jedzeniem, piciem i używać oddzielnych naczyń i sztućców,
  • unikać pocałunków w usta i w okolice ust.

Czytaj też:

Bibliografia

  • Anusz Z., Podstawy epidemiologii i kliniki chorób zakaźnych, PZWL 2002
  • Center for Disease Control and Prevention,http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/cmv.htm
  • Magdzik W., Naruszewicz-Lesiuk D., Zieliński A., Choroby zakaźne i pasożytnicze – epidemiologia i profilaktyka,alfa-medica Press 2004
  • Rudkowski Z., Choroby zakaźne i pasożytnicze u dzieci, PZWL 2008
  • Janeczko J., Zakażenia wirusami cytomegalii (Cz. II) Rozpoznawanie, leczenie, rokowanie i zapobieganie, Zakażenia 4/2000
  • Czech B., Wysocki J., Wewnątrzmaciczne zakażenie wirusem cytomegalii – epidemiologia, diagnostyka, leczenie i zapobieganie,Gin Prakt 2008; 2: 2-6
Pytanie: Który ze składników powinien znaleźć się w preparacie na ból gardła?

  nanosrebro

  witamina C

  miód

  prawoślaz