Znajdź chorobę

Niedoczynność przytarczyc: pierwotna, wtórna, rzekoma - objawy

Niekontrolowane skurcze mięśni, światłowstręt, podwójne widzenie, bóle głowy to mogą być objawy niedoczynności przytarczyc. Wywołane są niedoborem parathormonu w organizmie produkowanego przez przytarczyce. Symptomów nie należy lekceważyć, gdyż nieleczone są bardzo szkodliwe dla organizmu.

Niedoczynność przytarczyc to stan, w którym w organizmie brakuje parathormonu lub istniejący parathormon nie działa prawidłowo na komórki. Zmniejsza się uwalnianie wapnia z kości, co prowadzi do znacznego obniżenia stężenia wapnia we krwi. Brak parathormonu doprowadza również do zatrzymania fosforanów w organizmie.

Przytarczyce - funkcje

Przytarczyce to gruczoły wydzielania wewnętrznego zlokalizowane na szyi, w sąsiedztwie tarczycy. Z reguły człowiek posiada 4 przytarczyce, które produkują parathormon (PTH). Parathormon reguluje stężenie wapnia i fosforu w organizmie.

Wapń i fosfor to dwa ważne pierwiastki, które krążą w naszej krwi oraz wchodzą w skład różnych komórek i narządów. Zarówno wapń, jak i fosfor budują kości i zęby. Wapń jest niezbędny do prawidłowego skurczu mięśni i przekazywania informacji pomiędzy komórkami nerwowymi. Fosfor z kolei umożliwia gromadzenie i wykorzystywanie energii w obrębie komórek. Wapń we krwi może występować w dwóch postaciach: zjonizowanej i związanej z białkami. Fosfor występuje zwykle w formie specjalnych związków chemicznych – tzw. fosforanów.

Zawartość wapnia i fosforu podlega precyzyjnej regulacji. Biorą w niej udział między innymi witamina D oraz parathormon. Działanie parathormonu polega na:

  1. Podniesieniu stężenia wapnia we krwi. Parathormon nasila uwalnianie wapnia z kości. W stężeniach fizjologicznych odpowiada za prawidłową przebudowę kości.
  2. Zwiększeniu wchłaniania wapnia w nerkach. Po przefiltrowaniu w kłębuszkach nerkowych wapń dostaje się do kanalików nerkowych. Parathormon zapobiega nadmiernej utracie wapnia z moczem. Z drugiej strony nasila utratę fosforanów.
  3. Zwiększeniu syntezy aktywnej postaci witaminy D3 w nerkach. Dzięki temu dochodzi do zwiększonego wchłaniania wapnia i fosforanów w jelicie i nerkach.

Na skutek działania parathormonu stężenie wapnia we krwi zwiększa się, a stężenie fosforanów ulega obniżeniu. Z kolei zmniejszenie stężenia wapnia (hipokalcemia) i wzrost stężenia fosforanów (hiperfosfatemia) zwiększają uwalnianie parathormonu.

Brak parathormonu lub zaburzone jego działanie upośledza wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym, nerkach i zaburza uwalnianie tego pierwiastka z kości oraz zmniejsza usuwanie fosforanów z moczem. Na skutek obniżenia zawartości wapnia we krwi i zwiększenia stężenia fosforanów rozwija się szereg objawów wywodzących się z różnych narządów.

Niedoczynność przytarczyc - przyczyny

Niedoczynność przytarczyc może być spowodowana:

  1. Usunięciem przytarczyc w trakcie operacji wykonywanych w obrębie szyi. Najczęstszą przyczyną niedoczynności przytarczyc jest ich wycięcie podczas operacji tarczycy (z powodu np. wola guzkowego lub nowotworu tego narządu).
  2. Zniszczeniem przytarczyc podczas napromieniania szyi z powodu nowotworów zlokalizowanych w tej okolicy lub odkładaniem się w nich pewnych substancji (np. miedzi w chorobie Wilsona lub żelaza w hemochromatozie).
  3. Uszkodzeniem przytarczyc na skutek objęcia ich procesem zapalnym. Proces zapalny może rozpoczynać się w tarczycy i niejako przy okazji obejmować przytarczyce. Zniszczenie przytarczyc może nastąpić również na drodze autoimmunologicznej. Jeśli proces toczy się również w korze nadnerczy (prowadząc do jej uszkodzenia) mamy do czynienia z tzw. autoimmunologicznym zespołem niedoczynności wielogruczołowej (APS), w skład której często wchodzi jeszcze przewlekła grzybica skóry i błon śluzowych.
  4. Wrodzonym brakiem przytarczyc (np. w zepole DiGeorge`a), zaburzoną syntezą lub nieprawidłową budową cząsteczki parathormonu, który nie jest w stanie oddziaływać na komórki.
  5. Uszkodzeniem receptora dla parathormonu zlokalizowanego na komórkach naszego organizmu. Mówimy wtedy o tzw. rzekomej niedoczynności przytarczyc (zespół Albrighta). Mimo prawidłowej produkcji parathormonu przez przytarczyce, nie jest on w stanie oddziaływać na narządy. Wskutek tego dochodzi do obniżenia zawartości wapnia w organizmie. Choroba jest spowodowana zaburzonym funkcjonowaniem pewnych genów.
  6. Zmniejszonym stężeniem magnezu we krwi. Niedobór magnezu zaburza prawidłowe wydzielanie parathormonu przez przytarczyce.

Najczęstszą przyczyną niedoczynności przytarczyc jest ich usunięcie w trakcie operacji tarczycy. Z tego powodu bardzo ważna jest kontrola stężenia wapnia, wykonywana po przeprowadzeniu tego rodzaju operacji. Nie zapobiegnie to rozwojowi niedoczynności (jeśli w trakcie zabiegu doszło do trwałego uszkodzenia gruczołów), niemniej szybkie wykrycie zmniejszenia stężenia wapnia zapobiega rozwojowi groźnych objawów. Warto dodać, że po operacji tarczycy może rozwinąć się przejściowa niedoczynność tarczycy – po kilku miesiącach leczenia doustnego, objawy choroby ustępują i możliwe jest całkowite odstawienie leków.

W przypadku innych zabiegów (operacje, naświetlania) przeprowadzanych w obrębie szyi oraz stanów zapalnych tarczycy również konieczny jest wzmożony nadzór nad pacjentem i oznaczanie stężenia wapnia, w celu szybkiego wykrycia rozwijającej się niedoczynności przytarczyc. Ważne jest, żeby pacjent znał objawy hipokalcemii i w przypadku ich zaobserwowania, niezwłocznie zgłosił się do lekarza.

Niedoczynność przytarczyc - objawy

Podejrzenie wystąpienia niedoczynności przytarczyc mogą nasunąć następujące objawy obserwowane przez pacjenta i jego bliskich:

  1. Napad tężyczkowy - na skutek zwiększonej pobudliwości nerwów dochodzi do niekontrolowanych skurczów mięśni. Napad rozpoczyna się drętwieniem rąk, które następnie przechodzi w skurcze obejmujące dłonie, przedramiona i ramiona. Zwykle zajęte są obie kończyny górne. Skurcze mogą też obejmować mięśnie twarzy (dochodzi do skurczu powiek i utworzenia tzw. „ust karpia” na skutek zajęcia mięśni w okolicy warg). Zajęte mogą być również mięśnie klatki piersiowej i kończyn dolnych. Napad tężyczkowy może być podobny do napadu padaczkowego. W przeciwieństwie do ataku padaczkowego, w trakcie napadu tężyczkowego pacjent ma zachowaną świadomość.
  2. Równoważniki tężyczki - zaliczamy do nich światłowstręt, podwójne widzenie. Pacjent może dostać ataku duszności na skutek skurczu krtani lub oskrzeli. Ból w klatce piersiowej może być spowodowany niedotlenieniem mięśnia sercowego wynikającego ze skurczu naczyń wieńcowych. Z kolei chwilowe niedotlenienie mózgu może objawiać się migrenowym bólem głowy, a nawet przejściową utratą przytomności.
  3. Zaburzenia neurologiczne - na skutek przewlekłego niedoboru wapnia w organizmie może dojść do uszkodzenia układu nerwowego. Pacjent może prezentować objawy parkinsonizmu takie jak: drżenie rąk, sztywność mięśniową, trudności w poruszaniu się. Jego ruchy stają się spowolnione, mowa coraz mniej zrozumiała. Nieprawidłowe i niekontrolowane ruchy mogą dotyczyć różnych części ciała – mówimy wtedy o tzw. pląsawicy.
  4. Zaburzenia psychiczne - również są objawem uszkodzenia układu nerwowego. Pacjent może mieć obniżony nastrój, cierpieć na depresję. Z drugiej strony może być nadmiernie pobudzony, nerwowy, a nawet agresywny w stosunku do otoczenia.
  5. Zmiany na skórze, zębach - długotrwała hipokalcemia prowadzi do wysuszenia skóry, która staje się szorstka, mogą pojawiać się na niej zmiany grzybicze. Włosy i rzęsy łatwo ulegają złamaniom. Paznokcie odwarstwiają się i stają się łamliwe. Na zębach można dostrzec ubytki szkliwa. Z powodu zmętnienia soczewki oka pogarsza się wzrok chorego.

Niedoczynność przytarczyc może przebiegać w postaci burzliwych i łatwo zauważalnych objawów (takich jak napad tężyczkowy). Nierzadko jednak jej przebieg jest podstępny, a nawet przez pewien czas bezobjawowy. Stwarza to problemy z jej rozpoznaniem i wdrożeniem odpowiedniego leczenia.

UWAGA! Pamiętaj, napad tężyczkowy i objawy sklasyfikowane jako równoważniki tężyczki są stanem zagrożenia zdrowia, a nawet życia i wymagają natychmiastowego wezwania pogotowia. Dlatego bardzo ważne jest, żeby zarówno pacjent, jak i jego rodzina byli w stanie szybko rozpoznać niepokojące objawy i wezwać pomoc.

Niedoczynność przytarczyc - diagnostyka

Pacjent, który zauważy u siebie niepokojące objawy, mogące wskazywać na niedoczynność przytarczyc, powinien udać się do lekarza endokrynologa. Oczywiście najlepiej zacząć od wizyty u swojego lekarza rodzinnego, który skieruje do specjalisty.

Na początku wizyty lekarz zbierze dokładny wywiad chorobowy:

  • zapyta o początek dolegliwości, ich charakter, nasilenie (przed wizytą warto sobie przypomnieć, kiedy dokładnie pojawiły się pierwsze objawy i jak zmieniały się w czasie).
  • będzie chciał uzyskać informacje na temat innych chorób, na które cierpi pacjent, zabiegów operacyjnych, którym został poddany w przeszłości (zwłaszcza dotyczących tarczycy oraz innych zabiegów, takich jak napromienianie okolicy szyi),
  • aktualnie zażywanych leków (dotyczy to tylko leków stosowanych długotrwale – jeśli jest ich sporo warto sobie wcześniej przygotować ich listę).
  • Wypyta dokładnie o stosowane używki (alkohol, papierosy, narkotyki),
  • alergie i choroby występujące w rodzinie (rodzice, rodzeństwo, dziadkowie) – zwłaszcza choroby dotyczące przytarczyc i innych gruczołów dokrewnych.

Należy pamiętać, żeby powiedzieć lekarzowi o wszystkim, co nas w danej chwili niepokoi. Nie należy lekceważyć takich objawów, jak:

  • zmiana apetytu,
  • zaburzenia w oddawaniu stolca i moczu (na przykład konieczność częstszego chodzenia do toalety),
  • pojawiające się trudności w zasypianiu
  • nadmierna senność.

Po zebraniu wywiadu lekarz rozpocznie badanie pacjenta.

  1. Na początku dokona badania ogólnego: węzłów chłonnych, brzucha, obejrzy skórę i błony śluzowe (obejrzy wnętrze jamy ustnej i gardło), osłucha serce i płuca, zmierzy ciśnienie i tętno, skontroluje siłę i napięcie mięśni.
  2. Następnie zleci badania laboratoryjne. Po postawieniu ostatecznej diagnozy, przepisze odpowiednie leczenie.

Do czynników ryzyka wystąpienia niedoczynności przytarczyc zaliczamy:

  • Poddanie się zabiegowi usunięcia tarczycy lub innej operacji wykonywanej w obrębie szyi. Po tego typu zabiegach konieczna jest systematyczna kontrola stężenia wapnia we krwi w celu wykluczenia lub szybkiego rozpoznania niedoczynności przytarczyc.
  • Naświetlanie okolic szyi z powodów nowotworowych. Pacjenci poddawani tego rodzaju terapii również powinni mieć oznaczane stężenia wapnia we krwi oraz znać objawy, jakie towarzyszą niedoczynności przytarczycy i w razie ich wystąpienia zgłosić się niezwłocznie do lekarza.
  • Występowanie u pacjenta chorób takich jak choroba Wilsona lub hemochromatoza. W ich przebiegu może dojść do uszkodzenia przytarczyc.
  • Występowanie u pacjenta zapalenia tarczycy lub zespołu niedoczynności wielogruczołowej (APS I). Zespół ten może występować u różnych członków tej samej rodziny.
  • Występowanie w rodzinie pewnych mutacji genetycznych, które mogą być przyczyną wrodzonej niedoczynności przytarczyc.

Jeśli w rodzinie pacjenta występują osoby cierpiące na autoimmunologiczny zespół niedoczynności wielogruczołowej (APS), zdrowi członkowie tych rodzin powinni być szczególnie wyczuleni na objawy, wynikające z obniżenia stężenia wapnia we krwi. Dzięki temu rozwijająca się u nich niedoczynność przytarczyc może być szybko wykryta, zanim wystąpią groźne dla życia objawy.

Niedoczynność przytarczyc - badania

W diagnostyce niedoczynności przytarczyc podstawową rolę odkrywają badania krwi. U pacjentów cierpiących na to schorzenie stwierdzamy obniżenie stężenia wapnia (poniżej 2,25 mmol/l), a podwyższenie zawartości fosforanów (powyżej 1,6 mmol/l). Należy pamiętać, że zmierzone stężenie wapnia we krwi zależy od zawartości w niej białka (zwłaszcza albumin). Dlatego zawsze w czasie oznaczania stężenia wapnia należy również oznaczyć stężenie białka we krwi. U pacjentów ze zwiększoną lub zmniejszoną zawartością białka we krwi wylicza się tzw. skorygowane stężenie wapnia całkowitego. Oprócz wapnia całkowitego, zawsze należy oznaczyć również poziom tzw. wapnia zjonizowanego (nie związanego z białkami).

W trakcie diagnostyki niedoczynności przytarczyc konieczne jest również oznaczenie stężenia parathormonu i witaminy D3. W obu przypadkach wartości będą obniżone lub nawet nieoznaczalne.

W celu ostatecznego potwierdzenia rozpoznania niedoczynności przytarczyc może być pomocne wykonanie testu Ellswortha-Howarda. Badanie polega na dożylnym podaniu parathormonu. Po około 3-4 godzinach od podania prowadzi się zbiórkę moczu i oznacza w nim zawartość fosforanów. U osób zdrowych obserwujemy zwiększenie stężenia fosforanów rzędu 2-6 razy. U osób chorych na niedoczynność przytarczyc wzrost ten jest większy – około 5-10 razy.

Wyżej wymienione badania zwykle wystarczają do rozpoznania niedoczynności przytarczyc i wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Niedoczynność przytarczyc - leczenie

Leczenie niedoczynności przytarczyc polega na wyrównywaniu zawartości wapnia w organizmie, a w razie konieczności – obniżaniu stężenia fosforanów.

  1. W celu dostarczenia wapnia pacjent zażywa preparaty zawierające ten pierwiastek np. Calperos, Calcifos. Lek przyjmowany jest doustnie w trakcie posiłku, zazwyczaj 2-3 razy na dobę. Należy pamiętać, że wapń obniża wchłanianie innych leków np. antybiotyków z grupy cefalosporyn i tetracyklin oraz preparatów żelaza. Z tego powodu leki te należy przyjmować minimum 3 godziny po przyjęciu wapnia. Działania niepożądane występują rzadko, w przypadku przyjęcia zbyt dużej dawki leku mogą występować objawy nadmiaru wapnia (zaparcia, wymioty, zwiększone oddawanie moczu). W przypadku występowania powyższych objawów należy zgłosić się do lekarza w celu zmiany dawki leku.
  2. Innym lekiem stosowanym w celu podwyższenia zawartości wapnia w organizmie jest witamina D3 (zawarta w preparatach takich jak: Alfadiol, Kalcytriol). Lek przyjmowany jest doustnie, zwykle raz na dobę.
  3. W celu obniżenia stężenia fosforanów stosuje się leki, które wiążą fosforany w świetle jelita i zwiększają ich usuwanie z kałem. Do tych leków zaliczamy związki glinu (Alusal) lub związki wapnia (Calperos, Calcifos). Leki przyjmowane są doustnie w trakcie lub bezpośrednio po posiłku, zwykle 2-3 razy na dobę. Mogą powodować zaparcia.
  4. Leczenie usuwające rzeczywistą przyczynę niedoczynności przytarczyc jest możliwe wyłącznie w przypadku niedoczynności spowodowanej obniżeniem zawartości magnezu w organizmie. W tej sytuacji podaje się preparaty magnezu – dożylne, jeśli konieczne jest szybkie wyrównanie jego stężenia lub w postaci doustnej.

Za wyjątkiem przejściowej niedoczynności przytarczyc i niedoczynności spowodowanej obniżeniem stężenia magnezu, każda inna postać niewydolności tych gruczołów to choroba przewlekła. W związku z tym wymaga ciągłego i systematycznego przyjmowania leków. Niedopuszczalne jest samodzielne zmienianie ich dawek. Pacjent powinien również regularnie zgłaszać się na kontrole lekarskie i wykonywać oznaczenia stężenia wapnia we krwi. Początkowo wizyty lekarskie będą częstsze, w miarę normalizacji zawartości wapnia i dobrania odpowiedniej dawki leków, odstępy pomiędzy kontrolami wydłużą się.

Chory powinien znać objawy wynikające z obniżenia zawartości wapnia w organizmie (spowodowane zbyt małą dawką leku), jak objawy nadmiaru wapnia (spowodowane zbyt dużą dawką leku). W obu przypadkach powinien niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

Niedoczynność przytarczyc - dieta

W celu wyrównania stężenia wapnia i fosforanów w organizmie oprócz zażywania przepisanych leków, pacjent może sobie pomóc stosując odpowiednią dietę.

Do produktów bogatych w fosfor zaliczamy:

  • wątróbkę,
  • wędzone ryby,
  • sery podpuszczkowe (edamski, gouda),
  • mięso drobiowe,
  • wędliny (kabanos),
  • makarony,
  • kasze,
  • chleb grahamowy,
  • kawę,
  • czekoladę.
  • Sporo fosforanów jest również w napojach typu coca-cola.

Pacjenci cierpiący na niedoczynność przytarczyc powinni ograniczyć spożycie tych pokarmów.

Do produktów bogatych w wapń zaliczamy:

  • mleko i przetwory (sery twarogowe i podpuszczkowe, jogurty naturalne),
  • ryby,
  • soję,
  • czekoladę mleczną,
  • niektóre wody mineralne.

Duże ilości witaminy D są zawarte w:

  • rybach i tranie,
  • wątróbce,
  • jajkach.

Dieta bogata w wapń i witaminę D może stanowić uzupełnienie leczenia farmakologicznego.

Niedoczynność przytarczyc - ankieta

Ta ankieta pomoże Ci odpowiedzieć na pytanie czy masz objawy wynikające z hipokalcemii (ankieta może służyć zarówno rozpoznaniu, jak i ocenie skuteczności leczenia niedoczynności przytarczyc).

  Pytanie TAK  NIE
1 Miewam uczucia drętwienia rąk. 1 0
2 Zdarzają mi się niekontrolowane, symetryczne skurcze mięśni (rąk, nóg, twarzy, klatki piersiowej), nie zdarzyło mi się stracić przytomności w czasie napadu. 1 0
3 Objawy wymienione w pkt. 1 i 2 są nasilane przez pogłębione i szybkie oddychanie. 1 0
4 Czasami mam światłowstręt. 1 0
5 Zdarza mi się widzieć podwójnie. 1 0
6 Czasami odczuwam ból w klatce piersiowej i/lub ból brzucha. 1 0
7 Miewam napady duszności. 1 0
8 Zauważyłam/em, że moja skóra stała się szorstka, sucha, włosy są bardziej łamliwe. 1 0

Analiza ankiety

Odpowiedzi twierdzące w pkt. 1, 2, 3

Wskazują, że możesz cierpieć z powodu obniżonego stężenia wapnia we krwi. Powinieneś udać się do lekarza i oznaczyć stężenie wapnia we krwi.

Odpowiedzi twierdzące w pkt. 4, 5

Powyższe dolegliwości mogą być spowodowane zarówno przez niedobór wapnia w organizmie, jak i na skutek schorzeń oczu. Może być konieczna wizyta u okulisty. Konieczne jest również zbadanie pracy tarczycy.

Odpowiedzi twierdzące w pkt. 6, 7, 8

W pierwszej kolejności należy wykluczyć występowanie u Ciebie choroby wieńcowej, napadów astmatycznych, schorzeń toczących się w jamie brzusznej oraz niedoczynności tarczycy. W tym celu udaj się do swojego lekarza rodzinnego.

Bibliografia

  • pod red. A. Szczeklika,Choroby wewnętrzne, tom I,Medycyna Praktyczna,Kraków 2006
  • Szczeklik A., Gajewski P.,Kompendium Medycyny Praktycznej 2009, Choroby wewnętrzne,Medycyna Praktyczna,Kraków 2009
  • Stachura J., Domagała W.,Patologia znaczy słowo o chorobie, t. 2, część II,Polska Akademia Umiejętności,Kraków 2005