Znajdź chorobę

Ostre zapalenie trzustki - objawy, leczenie, dieta

Ostre zapalenie trzustki najczęściej jest wywołane nadmiernym spożywaniem alkoholu lub kamicą żółciową. Objawy pojawiają się nagle i są bardzo silne. Głównym symptomem jest ból brzucha w nadbrzuszu, a także nudności i wymioty. Nie należy ich lekceważyć i natychmiast udać się do lekarza. Pozwoli to na uniknięcie niebezpiecznych powikłań.

Ostre zapalenie trzustki (OZT) to stan zapalny, który powstaje wskutek przedwczesnej aktywacji proenzymów (nieaktywnych enzymów). Prowadzi do uszkodzenia trzustki i tkanek sąsiadujących, możliwe jest także uszkodzenie odległych narządów.

Czym jest trzustka?

Trzustka jest gruczołem należącym do układu pokarmowego. Zlokalizowana jest zaotrzewnowo, na tylnej ścianie jamy brzusznej. Długość trzustki wynosi ok. 12-20 cm, waga 70-100 g. W jej budowie wyróżnić można:

  • głowę,
  • trzon
  • ogon.

Trzustka jako narząd zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczy

Trzustka jest narządem zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczym. Oznacza to, że produkuje (odpowiednio) enzymy trawienne wydzielane do światła przewodu pokarmowego oraz hormony wydzielane do krwioobiegu.

Zobacz wideo: Jak rozpoznać raka trzustki?

Część zewnątrzwydzielnicza zbudowana jest z jednostek wydzielniczych, które tworzą komórki pęcherzykowate i wstawkowe, zwane pankreatonami. Natomiast pankreatony tworzą tzw. zraziki. Czynność zewnątrzwydzielnicza trzustki polega przede wszystkim na produkcji lekko zasadowego (pH 8) soku trzustkowego w ilości 1-3 litrów na dobę, zawierającego wodę, wodorowęglany, jony oraz enzymy trawienne:

  • trawiące białka: trypsyna, chymotrypsyna, elastazy, karboksypeptydazy,
  • trawiące tłuszcze: lipaza trzustkowa, fosfolipaza, esterazy,
  • trawiące polisacharydy (cukry): amylaza.

Komórki produkują enzymy pod wpływem hormonów przewodu pokarmowego wydzielanych m.in. podczas rozciągania żołądka, trawienia w wyższych partiach przewodu pokarmowego. Enzymy są produkowane w formie nieczynnej jako zymogeny, które są aktywowane w obrębie przewodu pokarmowego.

Część wewnątrzwydzielnicza jest utworzona z tzw. wysp Langerhansa, rozmieszczonych w całej trzustce, głównie w obrębie ogona. Komórki wchodzące w skład wysp to komórki:

  • A – produkujące glukagon,
  • B – insulinę,
  • D – somatostatynę,
  • PP – polipeptyd trzustkowy.

Ostre zapalenie trzustki (OZT) to stan zapalny, który powstaje wskutek przedwczesnej aktywacji proenzymów (nieaktywnych enzymów). Prowadzi do uszkodzenia trzustki i tkanek sąsiadujących, możliwe jest także uszkodzenie odległych narządów.

Ostre zapalenie trzustki - przyczyny

Do głównych przyczyn ostrego zapalenia trzustki należą głównie:

Występują także przypadki o nieustalonej przyczynie tzw. idiopatyczne OZT.

Rzadsze przyczyny to m.in.:

  • hiperlipidemia,
  • nadczynność przytarczyc,
  • zażywanie niektórych leków,
  • wady wrodzone trzustki (np. trzustka dwudzielna),
  • urazy.

Niekiedy przyczyną choroby mogą być choroby infekcyjne (wirusowe lub pasożytnicze) lub autoimmunologiczne (organizm atakuje własne tkanki i komórki).

Ilość spożytego alkoholu wywołującego ostre zapalenie trzustki jest bardzo zróżnicowana i zależy od predyspozycji pacjentów. OZT u jednej osoby może rozwinąć się po spożyciu niewielkiej ilości alkoholu, zaś u drugiej osoby: po długim ciągu alkoholowym.

Czynnik odpowiedzialny za wyzwolenie reakcji powodujących OZT nie został jeszcze poznany. Przyjmuje się, że do ostrego zapalenia trzustki prowadzi przedwczesna aktywacja nieaktywnych enzymów trzustkowych już w obrębie trzustki. Skutkuje to nadtrawieniem tego gruczołu przez własne enzymy. Dodatkowo wyzwolona zostaje reakcja zapalna, mediatory stanu zapalnego prowadzą do uszkodzenia sąsiadujących struktur, a nawet narządów odległych. Stan zapalny może prowadzić do obrzęku trzustki (częściej) lub do zmian krwotocznych.

Objawy ostrzego zapalenia trzustki

Objawy ostrego zapalenia trzustki obejmują bóle brzucha, które pojawiają się nagle i są bardzo silne. Mogą być zlokalizowane w nadbrzuszu lub w lewej, górnej części brzucha. Mogą też promieniować do pleców i dawać wrażenie opasywania. U większości chorych pojawiają się również nudności i wymioty. Objawom tym często towarzyszy gorączka i ogólne osłabienie.

Możliwa jest przyspieszona akcja serca (tachykardia) oraz obniżone ciśnienie tętnicze krwi. U chorych z OZT (spowodowanym kamicą żółciową) może wystąpić żółtaczka, czyli żółte zabarwienie białkówek oka i skóry.

W ostrym zapaleniu trzustki możliwy jest rozwój ciężkiej uogólnionej reakcji zapalnej z towarzyszącym wstrząsem czy zaburzeniami świadomości.

Ostre zapalenie trzustki - wizyta u lekarza

Po zaobserwowaniu u siebie powyżej opisanych objawów, należy zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu, który za pomocą wywiadu i odpowiedniego badania ustali dalsze leczenie.

Podczas wizyty lekarz może zapytać o ostatnio spożywany alkohol lub nadużywanie alkoholu. Mimo iż jest to wstydliwy temat dla pacjenta, warto być szczerym, bo taka informacja często jest bardzo przydatna w postawieniu diagnozy.

Po zebraniu wywiadu lekarz bada pacjenta i sprawdza jego stan ogólny. Badanie brzucha obejmuje jego:

  • oglądanie,
  • osłuchiwanie,
  • opukiwanie,
  • badanie palpacyjne (dotykiem).

Oceniana jest bolesność, obecność oporów, patologicznych objawów.

Ostre zapalenie trzustki - badania i diagnostyka

Diagnostyka opiera się na rozpoznaniu objawów oraz przeprowadzeniu badań laboratoryjnych i obrazowych. W badaniach laboratoryjnych podstawowe znaczenie ma aktywność enzymów trzustkowych lipazy oraz amylazy, oznaczanych we krwi (amylaza może być oznaczana również w moczu).

W pozostałych badaniach laboratoryjnych oznacza się:

  • morfologię krwi,
  • wskaźniki stanu zapalnego (OB, białko CRP, liczbę leukocytów),
  • poziom glukozy w surowicy,
  • jonów,
  • wskaźniki uszkodzenia wątroby (m.in. bilirubina, AlAT, AspAT).

Z badań obrazowych wykonywane są:

  • ultrasonografia (usg) jamy brzusznej,
  • tomografia jamy brzusznej,
  • zdjęcie rentgenowskie (rtg) jamy brzusznej lub klatki piersiowej.

Wykonuje się też wsteczną endoskopową cholangiopankreatografię (ECPW).

O zakresie badań diagnostycznych decyduje lekarz na podstawie:

  • objawów,
  • odchyleń w badaniach dodatkowych,
  • jasności rozpoznania,
  • wskazań i obecnych przeciwskazań do poszczególnych badań.

Warto zaznaczyć, że nie zawsze zachodzi konieczność wykonania wszystkich wymienionych badań.

Leczenie ostrego zapalenia trzustki

Ostre zapalenie trzustki w większości przypadków ma przebieg łagodny. Szacunkowo w przypadku ok. 30% pacjentów możliwy jest rozwój ciężkiej postaci OZT.

Leczenie obejmuje:

  • leczenie farmakologiczne,
  • inwazyjne
  • operacyjne.

Leczenie farmakologiczne

Polega na stosowaniu środków przeciwbólowych, antybiotyków, nawadnianiu dożylnym oraz diecie (początkowo bardzo zredukowanej, później zmodyfikowanej). Czasami do leczenia wprowadza się  sondę, dzięki której pacjent przyjmuje specjalne pokarmy, w niektórych przypadkach konieczne jest całkowite żywienie pozajelitowe.

Leczenie inwazyjne

Polega na wykonaniu wstecznej endoskopowej cholangiopankreatografii (ECPW), która pozwala na ułatwienie drogi odpływu soku trzustkowego i żółci oraz usunięcie drobnych kamieni znajdujących się w drogach żółciowych lub trzustkowych.

Leczenie operacyjne

Obejmuje m.in. usunięcie martwiczo zmienionych tkanek czy leczenie powikłań.

Jeżeli ostre zapalenie trzustki jest spowodowane kamicą żółciową, może zajść konieczność usunięcia pęcherzyka żółciowego. W ciężkich przypadkach leczenie odbywa się w warunkach intensywnej terapii. O zakresie leczenia i jego metodach decyduje lekarz (w zależności od objawów, stopnia ciężkości stanu zapalnego, odchyleń w badaniach).

Powikłania ostrego zapalenia trzustki

Powikłania można podzielić na: powikłania miejscowe i ogólnoustrojowe. Może wytworzyć się:

  • ostry zbiornik płynowy,
  • ropień w obrębie trzustki,
  • zakażenie tkanek trzustki
  • wytworzenie przetok.

Powikłania ogólnoustrojowe są ciężkimi stanami zagrażającymi życiu.

Obejmują:

Ostre zapalenie trzustki  - jak zapobiegać?

Zapobieganie polega na zmniejszeniu potencjalnych czynników wywołujących ostre zapalenie trzustki, czyli:

W przypadku ostrego zapalenia trzustki nie ma możliwości leczenia domowego. Postępowanie po epizodzie OZT, po wypisie ze szpitala, obejmuje:

  • zakaz spożywania alkoholu,
  • dietę lekkostrawną,
  • ścisłe stosowanie się do wskazówek lekarza.

Bibliografia

  • Walocha J.,Skawina A., Gorczyca J., Ceranowicz P.,„Brzuch” w:”Anatomia prawidłowa człowieka” red. A.Skawina,wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego,Kraków,2003
  • Szczeklik A.,Choroby wewnętrzne, tom I,Medycyna Praktyczna,Kraków,2005