Znajdź chorobę

Niedobór witaminy A - objawy, skutki

Niedobór witaminy A powoduje poważne konsekwencje zdrowotne. Może on wynikać z niedostatecznej podaży witaminy A w pokarmach lub z zaburzeń w jej metabolizmie w organizmie – mówi się wtedy analogicznie o pierwotnym lub wtórnym niedoborze. Należy go uzupełniać odpowiednią dietą lub stosowaniem suplementów. Ważne jednak, aby nie doprowadzić do hiperwitaminozy, która podobnie jak niedobór jest niebezpieczna dla zdrowia.

Spis treści

Jako witaminę A rozumie się grupę związków będących pochodnymi β-jononu, wykazujących aktywność biologiczną i podobnych strukturalnie do all-trans-retinolu. Do puli tej witaminy w organizmie wlicza się również karotenoidy – najaktywniejszy spośród nich jest β-karoten. Cząsteczki karotenoidów są przekształcane w komórkach błony śluzowej jelita cienkiego w witaminę A.

Witamina A należy do związków rozpuszczalnych w tłuszczach, dlatego może być magazynowana w organizmie. To jednocześnie oznacza, że należy zwrócić uwagę, aby jej nie przedawkować – zarówno niedobór (awitaminoza), jak i nadmiar (hiperwitaminoza) mogą mieć poważne skutki zdrowotne. Witamina A w organizmie jest magazynowana głównie w wątrobie oraz w niewielkich ilościach w:

  • nerkach,
  • płucach,
  • osoczu,
  • tkance tłuszczowej,
  • jelicie cienkim,
  • nadnerczach.

Aż 80% witaminy A dostarczonej z pożywieniem jest wchłaniane w jelitach, pozostałe 20% w ciągu 1-2 dni zostaje wydalone z kałem. Znacznie mniej dostępne są karotenoidy, bo tylko 30% ogólnej zawartości w pokarmie wchłania się w przewodzie pokarmowym.

Rola witaminy A w organizmie

Substancje z grupy witaminy A są niezbędne do:

  • prawidłowego widzenia (niedobór wywołuje tzw. kurzą ślepotę),
  • budowy i funkcjonowania nabłonków: skóry, przewodu pokarmowego, układu oddechowego i moczo-płciowego,
  • wzrostu tkanek,
  • utrzymania stabilności komórek nabłonkowych,
  • syntezy hormonów kory nadnerczy,
  • wydzielania hormonów (m. in. tyroksyny) z tarczycy,
  • utrzymania prawidłowych osłon komórek nerwowych,
  • reakcji immunologicznych,
  • budowy erytrocytów.

Uważa się, że retinol wpływa korzystanie na prawidłowy wzrost u młodych osób. Jako biologiczny antyoksydant ma również działanie przeciwnowotworowe.

Źródła witaminy A

Związki chemiczne z grupy witaminy A zawarte są w roślinnych i zwierzęcych produktach żywnościowych. W tkankach roślinnych można znaleźć głównie prowitaminy A - karoteny, z których organizm poprzez skomplikowane szlaki metaboliczne produkuje witaminę A. W pokarmach pochodzenia zwierzęcego spośród związków z grupy witaminy A dominuje retinol, w mniejszych ilościach można również znaleźć karotenoidy.

Podstawowym źródłem witaminy A są:

  • produkty mleczarskie,
  • jaja,
  • wątroba,
  • podroby,
  • ryby (zwłaszcza śledzie, sardynki i tuńczyk) i oleje rybne (tzw. trany).

Jako że karotenoidy są prekursorami witaminy A, warto wyliczyć również produkty o wysokiej zawartości tych związków. Należą do nich: 

  • żółte, pomarańczowe i czerwone owoce i warzywa,
  • zielone liście warzyw.

Za produkt spożywczy o największej zawartości karotenów uważa się czerwony olej palmowy, w którym występują one w ilości około 0,5 mg/cm3. Warto zaznaczyć, że wszystkie produkty zbożoweubogie w te związki.

W celu pokrycia zapotrzebowania na witaminę A, standardowo dodaje się ją do margaryn i mleka w proszku dla niemowląt, a karoteny stosowane są jako barwniki przy produkcji makaronów. Możliwa jest również suplementacja w postaci jedno- i wieloskładnikowych preparatów farmaceutycznych (w zależności od rodzaju w dawce od 2000 do 12 000 j.m.).

Na biodostępność związków z grupy witaminy A duży wpływ ma skład pokarmu, z którym są przyjmowane. Na wchłanianie i metabolizm witaminy A mają wpływ rodzaj, świeżość i ilość tłuszczu w pożywieniu, a zwłaszcza nienasyconych kwasów tłuszczowych, które przy nadmiernych ilościach generują wzrost zapotrzebowania na witaminę A w organizmie.

Błonnik pokarmowy osłabia procesy przetwarzania i wchłaniania witaminy A, a żelazo powoduje chemiczny rozpad karotenoidów w jelitach. Ilość i jakość białka ma duży wpływ na biodostępność nie tylko witaminy A, ale także karotenoidów. Najlepiej są one wchłaniane przy 10% zawartości białka w pożywieniu. Na biodostępność mają również wpływ takie czynniki jak:

  • stres,
  • styl życia,
  • procesy starzenia,
  • wzrost,
  • środowisko,
  • poziom wysiłku fizycznego.

Niedobór witamny A

Niedobór witaminy A powoduje poważne konsekwencje zdrowotne. Może on wynikać z niedostatecznej podaży witaminy A w pokarmach lub z zaburzeń w jej metabolizmie w organizmie – mówi się wtedy analogicznie o pierwotnym lub wtórnym niedoborze.

Pierwotny niedobór witaminy A zwykle wynika z trwającego dłuższy czas przyjmowania z pożywieniem zbyt małych dawek witaminy A lub karotenoidów. Pierwotne niedobory są istotnym problemem, zwłaszcza na niektórych obszarach południowej i wschodniej Azji, gdzie podstawowe pożywienie stanowi ryż, pozbawiony karotenu.

Wtórny niedobór wynika najczęściej z zaburzeń metabolicznych w organizmie, w wyniku których organizm nie jest w stanie przyswoić, zmagazynować lub wyprodukować witaminy A. W takich sytuacjach, mimo wystarczającego dostarczania witaminy A i jej prekursorów w diecie, w organizmie pojawiają się objawy i skutki niedoboru.

Zaburzenia wchłaniania i magazynowania występują prawdopodobnie:

  • w chorobie trzewnej,
  • w mukowiscydozie,
  • po operacjach trzustki,
  • po zespoleniach dwunastniczych,
  • we wrodzonym częściowym zwężeniu jelita cienkiego,
  • przy zwężeniu dróg żółciowych,
  • przy giardiozie (lambliozie),
  • marskości wątroby.

Wtórny niedobór witaminy A często towarzyszy niedożywieniu białkowo-energetycznemu, nie tylko w wyniku niedostatecznej podaży w pożywieniu, ale też z powodu zaburzonego magazynowania i transportu witamin w organizmie.



Bibliografia

  • Pod. red. J. Gawęckiego i L. Hryniewieckiego,Żywienie człowieka t. I – Podstawy nauki o żywieniu,Wydawnictwo Naukowe PWN,Warszawa 2008
  • The Merck Manual,Podręcznik diagnostyki i terapii,Urban & Partner,Wrocław 2001
  • Pod red. W. S. Gumułki i W. Rewerskiego,Encyklopedia zdrowia,Wydawnictwo Naukowe PWN,Warszawa 2008
Pytanie: Czy zdecydujesz się na bankowanie krwi pępowinowej swojego dziecka?

  Tak. Uważam, ze to dobre zabezpieczenie jego zdrowia

  Nie wiem, muszę głębiej zapoznać się z tematem

  Nie. Sądzę, że nie będzie to konieczne