Zespół napięcia przedmiesiączkowego - objawy, leczenie

Zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS) to objawy fizyczne, behawioralne oraz psychologiczne, które dotykają kobiety w okresie reprodukcyjnym. Poznaj przyczyny, objawy oraz sposoby leczenia zespołu napięcia przedmiesiączkowego.

Spis treści

Zespół napięcia przedmiesiączkowego (z ang. Premenstrual Syndrome – PMS) cechuje się występowaniem uciążliwych objawów fizycznych, behawioralnych i psychologicznych, które pojawiają się po jajeczkowaniu (owulacji) i ustępują lub ulegają zmniejszeniu po rozpoczęciu krwawienia miesiączkowego. Powyższe objawy znacznie zakłócają codzienne funkcjonowanie kobiety i powtarzają się w kolejnych cyklach. Szacuje się, że z powodu PMS cierpi od 3 do 30% kobiet w okresie reprodukcyjnym.

Fazy cyklu miesiączkowego

W organizmie kobiety dochodzi do cyklicznych zmian, które zależą od stężenia hormonów płciowych produkowanych przez jajnik.

  1. W I fazie cyklu (tzw. folikularnej) pod wpływem estrogenów w jajniku dochodzi do wzrastania pęcherzyka, z którego mniej więcej w połowie cyklu dojdzie do uwolnienia komórki jajowej. W tym czasie błona śluzowa macicy zaczyna robić się coraz grubsza.
  2. W II fazie cyklu (tzw. lutealnej) macica pod wpływem progesteronu produkuje substancje odżywcze dla zapłodnionej komórki jajowej. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, dochodzi do złuszczania się błony śluzowej macicy i występuje krwawienie miesiączkowe. Następnie cały cykl powtarza się. Dolegliwości związane z PMS występują w fazie lutealnej i miesiączkowej.

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - hormony

Wydzielanie estrogenów i progesteronu jest kontrolowane przez dwa narządy znajdujące się w mózgu – podwzgórze i przysadkę.

Podwzgórze produkuje gonadoliberynę (GnRH), która pobudza przysadkę do syntezy dwóch hormonów:

  • LH,
  • FSH.

LH i FSH pobudzają jajniki do produkcji hormonów płciowych. Dzięki okresowemu wydzielaniu powyższych hormonów, dochodzi do cyklicznych zmian zachodzących w jajnikach i macicy.

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - przyczyny

Przyczyny występowania PMS nie zostały do końca poznane. Niewątpliwie ważną rolę odgrywają zmieniające się cyklicznie stężenia hormonów produkowanych przez jajniki – estrogenów i progesteronu.

Istnieją podejrzenia, że produkty przemiany progesteronu mogą oddziaływać na układ nerwowy (zwłaszcza centralny – mózg i rdzeń kręgowy) i wpływać na syntezę wielu związków chemicznych (tzw. neurohormonów i neurotransmiterów). Zaburzenia w ich składzie i ilości mogą odpowiadać za występowanie objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego. Być może pewną rolę odgrywają też czynniki genetyczne. Zaobserwowano, że PMS występuję częściej u bliźniąt jednojajowych (które mają taki sam zestaw genów).

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - czynniki ryzyka

Czynniki ryzyka zespołu napięcia przedmiesiączkowego nie są ostatecznie poznane. Zaobserwowano, że objawy PMS częściej występują u kobiet:

  • otyłych,
  • mało aktywnych fizycznie,
  • z niskim wykształceniem.

Natomiast rzadziej zaobserwowane je u kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną.

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - objawy

Objawy możemy podzielić na fizyczne, behawioralne i psychologiczne. Do objawów fizycznych zaliczamy:

  • bóle głowy,
  • bolesność i obrzęk piersi,
  • bóle pleców,
  • bóle i wzdęcia brzucha,
  • nudności,
  • zatrzymanie wody w organizmie i obrzęki na kończynach dolnych,
  • bóle mięśni i stawów.

Do objawów behawioralnych zaliczamy:

Do objawów psychologicznych zaliczamy:

  • nadmierną drażliwość i skłonność do płaczu oraz wybuchów niekontrolowanej złości,
  • uczucie ciągłego napięcia,
  • problemy z koncentracją,
  • obniżony, depresyjny nastrój,
  • częste zmiany nastroju,
  • problemy z pamięcią.

Powyższa objawy mogą występować w różnych konstelacjach u różnych kobiet. Poważnie zakłócają ich codzienną aktywność, pacjentki z trudem funkcjonują w swoim życiu osobistym, społecznym i zawodowym. Objawy pojawiają się tuż po owulacji, nasilają się do 5 dnia poprzedzającego miesiączkę i ustępują po lub w trakcie miesiączki. Pierwsze objawy zespołu napięcia przedmiesiączkowego występują zwykle pomiędzy 25. a 35. rokiem życia. Nigdy nie występują w czasie ciąży i po menopauzie.

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - wizyta u ginekologa

Kobieta, która podejrzewa u siebie występowanie objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego powinna udać się do lekarza ginekologa.

Ginekolog na początku zbierze szczegółowy wywiad. Zapyta:

  • kiedy dokładnie występują dolegliwości,
  • jak bardzo są nasilone,
  • czy zakłócają codzienne funkcjonowanie pacjentki,

poprosi również o podanie daty pierwszej i ostatniej miesiączki. Pacjentka powinna dokładnie wiedzieć, jak długo trwają jej cykle miesiączkowe. Istotna jest również informacja na temat czasu trwania i charakteru krwawienia miesiączkowego. Bardzo ważne jest, żeby kobieta umiała wytłumaczyć, w której fazie cyklu dolegliwości się pojawiają, a kiedy ustępują.

Lekarz następnie zapyta o:

  • inne choroby, na które cierpi pacjentka,
  • leki, które zażywa,
  • operacje, którym została poddana,
  • choroby występujące w rodzinie,
  • stosowane używki (alkohol, papierosy),
  • występujące uczulenia (na lekarstwa, pokarmy, pyłki etc.).

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - badania

Następnie przejdzie do dokładnego zbadania pacjentki zarówno ginekologicznego, jak i internistycznego.

Powinien:

  • zmierzyć ciśnienie tętnicze,
  • zbadać brzuch,
  • osłuchać serce i płuca.

Badanie ginekologiczne zwykle obejmuje badanie dwuręczne i badanie z użyciem wziernika. W celu wykluczenia innych schorzeń lekarz może zlecić różne badania pomocnicze np.:

  • oznaczenie TSH w celu wykluczenia niedoczynności tarczycy,
  • badanie krwi, żeby ocenić liczbę czerwonych krwinek,
  • określenie stężenia cukru we krwi.

W niektórych przypadkach może być konieczna konsultacja psychiatryczna, gdyż niektóre choroby psychiczne (np. anoreksja, bulimia lub depresja) mogą dawać objawy podobne do tych, występujących w zespole napięcia przedmiesiączkowego.

Po wykluczeniu innych schorzeń lekarz wspólnie z pacjentką zastanowi się nad wyborem dalszego postępowania.

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - zalecenia

Zespół napięcia przedmiesiączkowego można rozpoznać po wykluczeniu innych schorzeń fizycznych i psychicznych. PMS należy również różnicować z objawami przedmiesiączkowymi (takimi jak: bolesność i wzrost napięcia piersi, wzdęcia etc.), które nie zakłócają funkcjonowania kobiety i są charakterystyczne dla normalnego cyklu menstruacyjnego.

W celu postawienia właściwej diagnozy lekarz może zalecić wypełnianie specjalnego dzienniczka, w którym pacjentka codziennie będzie odnotowywać rodzaj i nasilenie występujących dolegliwości. Obserwację należy prowadzić przez minimum 2 miesiące. Opisany formularz można również wykorzystać do oceny skuteczności wdrożonego leczenia. Dzięki temu lekarz pozna rodzaj i nasilenie objawów. Pomoże mu to wybrać odpowiednią metodę leczenia.

PMS - leczenie

Leczenie PMS obejmuje metody farmakologiczne i nieframakologiczne.

Do metod niefarmakologicznych zaliczamy:

  1. Zmianę stylu życia, zwiększenie aktywności fizycznej, stosowanie zbilansowanej diety, zmniejszenie masy ciała i rzucenie palenia. Powyższe zalecenia odnoszą się do kobiet, u których objawy są niewielkie (wtedy takie postępowanie może zredukować ich nasilenie, dodatkowe leczenie nie jest konieczne) oraz u kobiet ze znacznie nasilonymi objawami (modyfikacja stylu życia stanowi leczenie pomocnicze).
     
  2. Terapię behawioralno-poznawczą (cognitive behavioral therapy – CBT). Opiera się na przekonaniu, że różnego typu zaburzone zachowania to reakcje wyuczone. W związku z tym można je zmodyfikować. W trakcie leczenia pacjentka regularnie spotyka się z terapeutą. CBT składa się z 4 faz: diagnostycznej, wzbudzenia motywacji pacjenta do zmiany, zastosowania procedury terapeutycznej (która umożliwia wyuczenie nowych, pozytywnych zachowań) oraz utrwalenia zmian powstałych w czasie terapii.

Do leczenia farmakologicznego zaliczamy:

  1. Stosowanie selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI - np. fluoksetyna) oraz inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI). Leki te poprzez zwiększenie ilości serotoniny prowadzą do zmniejszenia napięcia i drażliwości, znoszą zaburzenia nastroju oraz zmniejszają dolegliwości fizyczne: ból i tkliwość piersi, wzdęcia i bóle głowy. Lek należy przyjmować rano, nie ma znaczenia czy przed, czy po jedzeniu. Istnieją dwa sposoby leczenia: jeden polega na codziennym przyjmowaniu leku. Drugi sprowadza się do zażywania leku od połowy cyklu miesiączkowego do czasu wystąpienia miesiączki – potem następuje około dwutygodniowa przerwa. Badania naukowe pokazują, że oba sposoby leczenia są równie skuteczne. Do najczęstszych działań niepożądanych zaliczamy (występują zwłaszcza na początku stosowania): bóle i zawroty głowy, nadmierną senność lub bezsenność, nudności, wymioty, biegunkę oraz obniżone libido.
     
  2. Stosowanie nowych doustnych środków antykoncepcyjnych (DSA). Preparaty te zawierają estrogeny oraz drospirenon (progestagen), który zapobiega gromadzeniu się wody w organizmie. Tabletkę należy przyjmować raz dziennie, mniej więcej o stałej porze (zwykle dopuszczalne jest dwunastogodzinne przesunięcie). Lek przyjmuje się przez 21 dni, potem następuje siedmiodniowa przerwa, w czasie której występuje krwawienie miesiączkowe. Obecnie trwają badania naukowe nad skutecznością ciągłego stosowania leku (np. przez 168 dni – bez siedmiodniowych przerw). Być może takie leczenie okaże się korzystniejsze.
     
  3. Stosowanie plastrów lub implantów zawierających estrogeny. Estrogeny zmniejszają nasilenie dolegliwości związanych z zespołem napięcia przedmiesiączkowego. Plastry zmienia się raz lub dwa razy w tygodniu. Estrogeny pobudzają do rozrostu błonę śluzową macicy (endometrium). Z tego powodu pacjentkom stosującym estrogeny należy podawać również progesteron, który zapobiega niekontrolowanemu rozrostowi endometrium. Progesteron może być uwalniany z wkładki umieszczonej w macicy lub może być podawany doustnie, cyklicznie przez 10-12 dni. U kobiet szczególnie wrażliwych na początku stosowania progesteronu mogą wystąpić objawy podobne jak w PMS oraz krwawienie z macicy.
     
  4. Stosowanie danazolu. Danazol hamuje uwalnianie hormonów w podwzgórzu i przysadce, a w konsekwencji również produkcję estrogenów w jajnikach. Badania naukowe dowiodły, że zmniejsza nasilenie niektórych objawów związanych z PMS. Niestety może powodować działania niepożądane, takie jak: zwiększenie apetytu i masy ciała, trądzik, łojotok, zmianę barwy głosu lub przerost łechtaczki.
     
  5. Stosowanie analogów gonadoliberyny (GnRH). Leki te powodują zahamowanie czynności wydzielniczej zarówno podwzgórza, jak i przysadki i jajników. Stężenie hormonów płciowych obniża się. Dzięki temu dolegliwości związane z zespołem napięcia przedmiesiączkowego ustępują. Niestety, zmniejszenie ilości estrogenów i progesteronu w organizmie może prowadzić to wystąpienia przykrych objawów. Zaliczamy do nich uderzenia gorąca, zaburzenia nastroju, bóle głowy. Z czasem dochodzi do zmniejszenia gęstości mineralnej kości, może dojść do rozwoju osteoporozy. Kobiety cierpią z powodu suchości pochwy i spadku libido. Ze względu na liczne działania niepożądane, leczenie analogami gonadoliberyny zarezerwowane jest dla pacjentek z ciężkim zespołem napięcia przedmiesiączkowego, który nie reaguje na standardowe leczenie. Analogi gonadoliberyny podawane są w formie zastrzyków podskórnych, zwykle na brzuchu.

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - operacja

Jeśli powyższe metody leczenia objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego zawiodły, ostatecznym rozwiązaniem pozostaje operacyjne usunięcie macicy wraz z przydatkami (jajniki, jajowody). Cykl miesiączkowy całkowicie zanika. Oczywiście, niedobór hormonów płciowych może prowadzić do niekorzystnych następstw (patrz wyżej). W związku z tym konieczne jest ich podawanie w formie tabletek lub plastrów. Leczenie operacyjne jest zarezerwowane dla wyjątkowo opornych postaci zespołu napięcia przedmiesiączkowego.

PMS - etapy leczenia

Praktycznie u każdej pacjentki terapię należy rozpocząć od metod jak najmniej „inwazyjnych”.

  1. Pierwszy etap leczenia to modyfikacja stylu życia, zastosowanie małych dawek SSRI lub dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych.
  2. Drugi etap obejmuje podawanie zwiększonych dawek SSRI i/lub stosowanie plastrów z estrogenami.
  3. Etap trzeci to stosowanie analogów gonadoliberyny, a czwarty – usunięcie macicy z przydatkami.

PMS - łagodzenie dolegliwości

W przypadku nasilonych objawów fizycznych (bóle głowy, brzucha, pleców) stosowanie leków przeciwbólowych może złagodzić dolegliwości. Polecane są leki należące do tzw. niesteroidowych leków przeciwzapalny (np. naproksen).

Ponadto trwają badania nad zastosowaniem witamin i innych substancji chemicznych, które mogą łagodzić objawy PMS. Do tej pory udowodniono, że codzienne przyjmowanie 1200 mg wapnia może zmniejszać dolegliwości wynikające z PMS.

Leczenie niefarmakologiczne odgrywa bardzo ważną rolę w łagodzeniu objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego. Z tego powodu każda pacjentka powinna dokładnie wiedzieć jak ważną rolę w procesie leczenie odkrywa zmiana stylu życia.

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - dieta

Modyfikacja stylu życia wiąże się ze stosowaniem odpowiedniej diety. Zdrowa dieta to przede wszystkim dieta zróżnicowana, dostarczająca wszystkich niezbędnych składników odżywczych w odpowiedniej ilości. Amerykański Departament Rolnictwa we współpracy z Harvardzką Szkołą Zdrowia Publicznego opublikował tzw. piramidę zdrowego żywienia.

U podstawy piramidy żywienia znajdują się produkty zbożowe:

  • ciemne pieczywo,
  • kasze (gryczana, jęczmienna),
  • makarony,
  • płatki owsiane.

Dostarczają one organizmowi złożonych węglowodanów, witamin i błonnika. Produkty zbożowe należy spożywać około 6 razy dziennie.

Na następnym poziomie piramidy znajdują się:

  • warzywa,
  • owoce.

Najlepiej spożywać je surowe lub ugotowane na parze – zachowują wtedy swoje cenne właściwości i stanowią bogate źródło witamin antyoksydacyjnych: witaminy C, E i betakarotenu. Zaleca się spożywać około 3-6 porcji warzyw i owoców dziennie. Kolejny poziom piramidy obejmuje mleko i produkty mleczne – bogate źródło białka i substancji mineralnych (wapnia, fosforu, magnezu).

Następny poziom stanowią:

  • mięsa (zwłaszcza chude: drób, królik),
  • ryby,
  • warzywa strączkowe.

Zawierają one białko, witaminy z grupy B oraz żelazo. Mięsa należy spożywać 1 do 2 razy dziennie, najlepiej przygotowane bez użycia tłuszczów.

Na szczycie piramidy znajdują się:

  • tłuszcze (roślinne!),
  • słodycze.

Stosowanie się to powyższych zaleceń pozwoli zachować odpowiednią masę ciała, wpływa również na zmniejszenie ryzyka wystąpienia chorób serca i nowotworów (zwłaszcza jelita grubego, ale i raka piersi oraz nowotworów błony śluzowej macicy).

Zespół napięcia przedmiesiączkowego - zapobieganie

Jeśli u pacjentki dominują objawy zatrzymania wody w organizmie (obrzęki kończyn, bolesność piersi), należy ograniczyć codzienną podaż soli. Sporo soli spożywamy niejako przy okazji, gdyż zawarta jest w chlebie, wędlinach, mięsie. Z tego powodu należy unikać dodatkowego dosalania potraw. Z kolei kobiety, który cierpią na bóle brzucha i wzdęcia powinny unikać potraw zawierających kapustę, groch, fasolę oraz ograniczyć picie napojów gazowanych.

Kolejnym sposobem walki z uciążliwymi objawami zespołu napięcia przedmiesiączkowego jest regularny wysiłek fizyczny. Dzięki niemu poprawia się ogólna wydolności organizmu, ciśnienie tętnicze krwi obniża się, serce sprawniej pompuje krew do poszczególnych narządów. Regularnie obciążane kości dostają sygnały do ciągłej przebudowy, dzięki czemu zmniejsza się utrata ich gęstości mineralnej i spada ryzyko rozwoju osteoporozy. Wysiłek fizyczny korzystnie wpływa na pracę układu nerwowego.

W trakcie ćwiczeń zwiększa się uwalnianie hormonów szczęścia – endorfin. Poprawie ulega samopoczucie, zmniejsza się drażliwość, rozładowane zostają negatywne emocje. Wszystko to prowadzi do poprawy nastroju kobiety. Istnieje cały wachlarz możliwości, jeśli chodzi o wybór odpowiedniej formy wysiłku fizycznego. Mamy do dyspozycji nie tylko wizyty w klubach fitness lub siłowni. Jeśli ktoś nie lubi takiej formy aktywności, może chodzić na basen, jeździć na rowerze, spacerować, uprawiać jogę lub tańczyć. Praktycznie każda forma aktywności, o ile jest dostosowana do potrzeb i możliwości pacjentki, korzystnie wpływa na pracę jej organizmu.

W przypadku kobiet palących papierosy, niezwykle istotne w procesie leczenie PMS jest zarzucenie tego nałogu. Pacjentki silnie uzależnione fizycznie, mogą się wspomagać nikotynową terapią zastępczą.

Polega ona na podawaniu nikotyny w formie:

  • gum do żucia,
  • plastrów,
  • tabletek,
  • inhalatorów.

Stosowana dawka ulega stopniowemu zmniejszeniu. Istnieją również leki wpływające na pracę układu nerwowego (bupropion, wareniklina), które ułatwiają wyjście z nałogu. Pacjentka wspólnie ze swoim lekarzem powinna wybrać najlepszą dla siebie metodę, która pozwoli jej skutecznie rzucić palenie.

Bibliografia

  • Szczeklik, A. (red.),Choroby wewnętrzne, tom I,Medycyna Praktyczna,Kraków 2006
  • Bręborowicz, G. (red).,Ginekologia i położnictwo, tom 2,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa 2008
  • Aktualne (2007 r.) wytyczne Royal College of Obstetricians and Gynaecologists,Postępowanie w przypadku zespołu napięcia przedmiesiączkowego,Medycyna Praktyczna,Ginekologia i Położnictwo 2008/06
  • Lori M. Dickerson, Pharm.D., Pamela J. Mazyck, Pharm.D. and Melissa H. Hunter, M.D,Premenstrual Syndrome,American Family Physician,April 15, 2003 / Volume 67, Number 8

Dziękujemy za przeczytanie naszego artykułu do końca. Jeśli chcesz być na bieżąco z informacjami na temat zdrowia i zdrowego stylu życia, zapraszamy na nasz portal ponownie!