Znajdź chorobę

Zapalenie migdałków: przewlekłe, ostre, ropne - objawy, leczenie

Zapalenie migdałków podniebiennych to jedna z najczęstszych chorób górnych dróg oddechowych oraz pokarmowych u człowieka. Do infekcji dochodzi na skutek działania wirusa lub bakterii. Poznaj objawy, sposoby leczenia oraz zapobiegania chorób migdałków podniebiennych.

Spis treści

Ostre stany zapalne mogą dotyczyć całego pierścienia chłonnego gardła lub jego wybranych  elementów. Najczęściej spotykane są jednak zapalenia migdałków podniebiennych, dlatego też zostaną one omówione dokładniej.

Dowiedz się: Usunięcie migdałków – kiedy? dlaczego? jak to wygląda?

Zapalenie migdałków podniebiennych - czym jest?

Zapalenia migdałków podniebiennych należą do najczęstszych schorzeń górnych dróg oddechowych i pokarmowych u człowieka, co nie powinno dziwić, jeśli uświadomimy sobie, iż gardło stanowi wspólny element zarówno przewodu pokarmowego, jak i dróg oddechowych. Skutkiem tego jest ciągle narażone na działanie czynników chorobotwórczych, znajdujących się w przyjmowanym pokarmie czy we wdychanym powietrzu. Zapadalność na zapalenia wyraźnie zwiększa się późną jesienią i wczesną wiosną.

Ostre stany zapalne gardła a angina

Dawniej powszechnie nazywano anginą ostre stany zapalne gardła bez względu na to czy dotyczyły one błony śluzowej czy migdałków. Obecnie termin angina jest zarezerwowany tylko dla zapalenia migdałków podniebiennych wywołanego przez paciorkowce. Te anginy nazywamy 'anginami białymi', w odróżnieniu od ‘angin czerwonych’ , które mają etiologię wirusową.”.

Zapalenie migdałków podniebiennych - przyczyny

Zapalenia migdałków podniebiennych mogą być spowodowane przez wirusy i bakterie. W zakażeniach wirusowych (angina czerwona) dominują:

  • rynowirusy,
  • koronawirusy

– wirusy te są główną przyczyną typowego przeziębienia. Natomiast nieco rzadszą przyczyną zapalenia migdałków podniebiennych są:

  • adenowirusy,
  • wirus grypy,
  • paragrypy,
  • wirus Coxsackie, wirusy powodujące opryszczkę i półpaśca.

Jeśli chodzi o zakażenia bakteryjne (angina biała), na pierwszym miejscu wymienia się paciorkowce (Streptokoki), wśród których wyróżniamy kilka podtypów. Najczęstszy czynnik chorobowy stanowią tzw. paciorkowce β- hemolizujące grupy A, których przedstawicielem jest Streptococcus pyogenes. Nieco rzadziej chorobę wywołują paciorkowce z grupy B, C, pneumokoki (dwoinka zapalenia płuc) czy gronkowce.

Zapalenie migdałków podniebiennych - czynniki ryzyka

Do czynników sprzyjających zachorowaniu na zapalenie migdałków podniebiennych należą:

  • infekcja wirusowa gardła (suchy kaszel, nieżyt nosa, katar) poprzedza często wystąpienie pełnoobjawowej anginy, szczególnie o etiologii paciorkowcowej,
  • obniżona odporność organizmu, będąca skutkiem np. nieprawidłowego odżywiania, choroby (pacjenci z AIDS) lub leczenia immunosupresyjnego (pacjenci po przeszczepach narządów, chorzy leczeni na reumatoidalne zapalenie stawów, chorobę Leśniowskiego-Crohna, łuszczycę),
  • kontakt z osobą chorą –  zakażenie drogą kropelkową,
  • oziębienie organizmu – powoduje uczynnienie bakterii saprofitycznych, w wyniku czego stają się one potencjalnie chorobotwórcze,
  • zanieczyszczone pożywienie (np. w przypadku anginy toksycznej),
  • nieprawidłowa higiena (zarówno jamy ustnej, jak i rąk – zakażenie przez kontakt bezpośredni),
  • nieżyt nosa – utrudnione oddychanie przez nos wymusza oddychanie przez usta, co z kolei zwiększa ryzyko zakażenia, gdyż dostające się powietrze jest niedogrzane i nieoczyszczone.

Czytaj: Migdałki dwa – kolejne dni

Zapalenie migdałków podniebiennych - objawy

Objawy, a także przebieg choroby, różnią się w zależności od tego, czy choroba wywołana jest przez wirusy czy przez bakterie. Poniżej przedstawiono objawy typowych angin.

 

Angina czerwona

Angina biała

  • nieznacznie podwyższona temperatura ciała (poniżej 38 ºC),

  • złe samopoczucie,

  • przekrwienie gardła, podniebienia i migdałków (tzw. zaczerwienione gardło) – stąd nazwa "angina czerwona",

  • brak białawych nalotów na migdałkach, możliwy wysięk surowiczy,

  • współistnienie objawów przeziębienia, tj. suchego kaszlu, kataru, zapalenia spojówek.

  • gorączka 38-40 ºC ,

  • dreszcze,

  • osłabienie,

  • bóle głowy,

  • silny ból gardła nasilający się przy połykaniu, promieniujący do uszu,

  • ślinotok,

  • powiększenie i bolesność przy uciskaniu węzłów chłonnych szyi,

  • uczucie ogólnego rozbicia,

  • punktowe lub zlewające się białawe zmiany na migdałkach (angina biała),

  • niekiedy zmiana barwy głosu niewyraźna mowa,

  • u dzieci mogą wystąpić objawy oponowe (m.in. sztywność karku, wymioty) i brzuszne.

Angina - rodzaje

Poza wymienionymi postaciami anginy, znane są także inne, m.in.:

1. Angina pochodzenia pokarmowego, zwana anginą toksyczną bądź septycznym zakażeniem gardła. Przyczyną jest spożycie produktów (np. mleka) zawierających paciorkowce. Choroba rozpoczyna się nagle. Poza typowymi objawami występują:"

  • krwawienia z nosa,
  • wysoka gorączka i odwodnienie (uczucie suchości w jamie ustnej, zmniejszone oddawanie moczu).

Objawy miejscowe nie są bardzo nasilone. Przed erą antybiotyków śmiertelność w tej postaci anginy sięgała nawet 3%.

2. Angina pneumokokowa, spowodowana dwoinką zapalenia płuc (pneumokokiem). Objawia się jak typowa angina o etiologii bakteryjnej. Dodatkowo jednak występuje:

  • obrzęk łuków podniebiennych i podniebienia miękkiego,
  • znaczna bolesność węzłów chłonnych szyi,
  • białawe naloty obejmujące niczym błona cały migdałek (stąd nazwa: angina rzekomobłoniasta).

3. Angina migdałka językowego i pasm bocznych, jest postacią choroby występującą najczęściej u pacjentów po tonsilektomii. W tym przypadku istnieje niebezpieczeństwo przeniesienia procesu zapalnego na krtań, co z kolei może być przyczyną duszności.

4. Angina Plauta-Vincenta, jest dość nietypowym rodzajem anginy. Uważa się, że wywołuje ją współistniejące zakażenie wirusowe i bakteryjne (najczęściej wrzecionkowce i krętki). Choroba ma przebieg łagodny i najczęściej obejmuje obszar jednego migdałka. Objawia się m.in.:

  • stanami podgorączkowymi,
  • lekkim bólem gardła,
  • nieprzyjemnym zapachem z ust,
  • powiększeniem węzłów chłonnych po jednej stronie.

Objawy zgłaszane przez pacjenta są nieadekwatne do stopnia zajęcia procesem chorobowym migdałka, w którym widoczne jest okrągłe owrzodzenie krwawiące przy dotyku, pokryte białawym nalotem. Zarówno owrzodzenie, jak i naloty mogą rozprzestrzenić się na podniebienie miękkie i drugi migdałek.

Zapalenie migdałków podniebiennych - diagnostyka

Angina jest rozpoznawana przez lekarzy pierwszego kontaktu. Początkowe objawy, szczególnie angin wirusowych, przypominają zwykłe przeziębienie (katar, kichanie), dlatego są zwykle bagatelizowane przez pacjentów. Należy pamiętać jednak, że do zakażenia wirusowego może dołączyć zakażenie bakteryjne. W przypadku mocnego bólu gardła utrudniającego połykanie, wysokiej gorączki oraz zauważenia nalotów na migdałkach należy pilnie zgłosić się do lekarza.

Zapalenie migdałków podniebiennych - jak można się zarazić?

Angina jest chorobą zakaźną. Bakterie i wirusy ją wywołujące rozprzestrzeniają się drogą bezpośredniego kontaktu, np. przez brudne ręce czy drogą kropelkową. Część społeczeństwa to tzw. bezobjawowi nosiciele. Oznacza to, że patogen jest obecny na śluzówkach, jednak nie wywołuje objawów.

W sprzyjających warunkach (np. przy spadku odporności) bakterie dostają się poprzez nabłonek migdałka  do tkanki limfatycznej, rozpoczynają produkcję toksyn i enzymów (m.in. streptokinaza, streptolizyny, egzotoksyny pirogenne), które są odpowiedzialne za wystąpienie objawów choroby. Dlatego też anginy wywołane przez bakterie charakteryzują się cięższym przebiegiem niż anginy wirusowe.

Znacznie częstsze są zapalenia migdałków spowodowane przez wirusy (70%). Dotyczą one osób w każdym wieku, mają łagodny przebieg. Anginy bakteryjne występują najczęściej u dzieci i ludzi młodych. U pacjentów powyżej 30. roku życia choroba ma charakter bardziej miejscowy (ograniczona do zmian na migdałkach, bólu gardła), a objawy ogólne są mniej nasilone. Przebycie anginy spowodowanej przez paciorkowce łączy się niekiedy z ryzykiem wystąpienia powikłań (zarówno miejscowych, jak i ogólnych).

Zapalenie migdałków podniebiennych - powikłania

Najczęstsze powikłania miejscowe to:

  • naciek lub ropień migdałka podniebiennego. Jest to zwykle jednostronne przedostanie się procesu zapalnego poza torebkę migdałka z nagromadzeniem treści ropnej. Objawy to: powrót gorączki, szczękościsk, jednostronny ból utrudniający połykanie, ograniczenie ruchomości podniebienia miękkiego po stronie zajętej procesem ropnym,

  • ropień zagardłowy spotyka się rzadko i tylko u dzieci, gdyż węzły chłonne zagardłowe występują tylko u najmłodszych i z wiekiem ulegają zanikowi. Poza objawami takimi jak: gorączka czy ból przy połykaniu, pacjenci skarżą się również na trudności w oddychaniu i wyczuwalne chełbotanie na tylnej ścianie gardła.

Do rzadszych powikłań miejscowych anginy paciorkowcowej zaliczamy:

  • ropowicę dna jamy ustnej,
  • ropowicę przestrzeni przygardłowej,
  • tętniaka tętnicy szyjnej wewnętrznej, który tworzy się w wyniku uszkodzenia ściany tętnicy przez proces zapalny.

Do powikłań ogólnych anginy zalicza się:

  • chorobę reumatyczną, której pierwsze objawy pojawiają się po ok. 14-30 dniach od przebycia ostrego zapalenia migdałków. Choroba jest spowodowana krzyżową reakcją przeciwciał przeciwpaciorkowcowych z komórkami w tkance serca, stawów i innych narządów. Główne objawy to: wędrujące zapalenie dużych stawów, zmiany zapalne w sercu (najczęściej prowadzące do zniszczenia zastawek, głównie mitralnej), zmiany rumieniowe na skórze, pląsawica Sydenhama pod postacią mimowolnych ruchów twarzy i kończyn. Poza tym u chorych stwierdza się podwyższoną temperaturę ciała, bóle stawów, wzrost poziomu ASO, CRP, OB. Choroba stanowi 3% powikłań anginy nieleczonej antybiotykami,

  • postreptokokowe zapalenie nerek. Występuje rzadko, a jego powodem są powstające kompleksy antygen-przeciwciało odkładające się w kłębuszkach nerkowych. Objawy, wśród których wymienić należy: ból w okolicy lędźwiowej, stany podgorączkowe, obrzęki, a w moczu zawartość białka i krwinek czerwonych, pojawiają się zwykle po 2-3 tygodniach od zakażenia paciorkowcowego migdałków,

  • posocznicę poanginową, która należy do bardzo groźnych powikłań. Bakterie przedostają się do krwi drogą naczyń krwionośnych, chłonnych, w czasie tworzenia ropnia migdałka. Dochodzi do tworzenia zakażonych skrzepów w żyle szyjnej wewnętrznej, co może skutkować powstawaniem ropni przerzutowych do różnych narządów: płuc, wątroby, skóry. Główne objawy posocznicy to: bardzo ciężki stan ogólny, gorączka 40ºC, senność, ból głowy.

Zapalenie migdałków podniebiennych - badania

Postawienie diagnozy nie stanowi trudności ze względu na charakterystyczne objawy choroby. Niemniej jednak, szczególnie u starszych pacjentów, należy wykluczyć inne choroby wywołujące podobne objawy, np.:

Rutynowo nie wykonuje się wymazu z gardła celem badania mikrobiologicznego i identyfikacji patogenu. Badanie jest nieprzyjemne (odruch wymiotny) i trudne do wykonania, szczególnie u dzieci. Ponadto część populacji jest nosicielami paciorkowców, a nie wykazuje objawów choroby. Dlatego też wymaz z gardła jest wykonywany jedynie w nawracającej bądź niewrażliwej na leczenie anginie, u osób zakażonych HIV lub z innymi niedoborami odporności, a także w przypadku wystąpienia powikłań ogólnych anginy. O zakażeniu paciorkowcem świadczy także:

  • narastające miano ASO (swoiste przeciwciała antystreptolizynowe),
  • CRP,
  • leukocytoza,
  • wzrost OB w badaniu krwi.

Angina biała - leczenie

Istotne jest pozostawienie chorego w łóżku i leczenie objawowe z zastosowaniem leków:

  • przeciwbólowych,
  • przeciwgorączkowych

dostępnych powszechnie bez recepty. Można też płukać gardło środkami odkażającymi, jak np.:

  • roztwór nadmanganianu potasu,
  • wody utlenionej,
  • jodyny.

Antybiotyki zaleca się w przypadku dołączenia zakażenia bakteryjnego

Anginy czerwone - leczenie

W przypadku tego typu anginy stosuje się zwykle penicylinę, którą podaje się przez 10 dni. Przy podejrzeniu zakażenia gronkowcem czy Haemophilus influenze pacjent powinien przyjmować penicylinę z kwasem klawulanowym lub cefalosporyny drugiej generacji. W przypadku uczulenia pacjenta na penicylinę, lekiem z wyboru są antybiotyki makrolidowe. Równocześnie podaje się:

  • środki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe,
  • preparaty do odkażania gardła.

Powikłania angin - leczenie

Leczenie ropnia migdałka podniebiennego polega na jego nakłuciu, a po stwierdzeniu treści ropnej wykonuje się nacięcie.

Polecane jest płukanie gardła:

  • nadmanganianem potasu,
  • naparami rumianku i szałwii.

Leczenie ropnia zagardłowego i ropowic natomiast polega na ich nacięciu i drenowaniu. W przypadku powikłań ogólnych stosuje się przedłużone podawanie penicyliny, a po zakończeniu ostrego okresu choroby przeprowadza się tonsilektomię. Wszystkie powyższe zabiegi wykonuje się pod osłoną antybiotyków.

Usunięcie migdałków podniebiennych - wskazania

Poza wymienionymi, wskazaniem do usunięcia migdałków podniebiennych jest:

  • przewlekłe zapalenie migdałków powodujące nieprzyjemny zapach z ust, trudności w połykaniu,

  • ropień migdałka,

  • posocznica poanginowa,

  • wystąpienie > 5 epizodów zapalenia migdałków w ciągu 1 roku.

Zapalenie migdałków podniebiennych - zapobieganie

W profilaktyce angin bakteryjnych i wirusowych istotne znaczenie ma minimalizacja czynników ryzyka, czyli:

  • odpowiednia higiena jamy ustnej,
  • higiena osobista,
  • unikanie kontaktu z osobami chorymi, 
  • ochrona przez wychłodzeniem organizmu (właściwe dostosowanie ubioru do warunków pogodowych).

Zaleca się także podnoszenie odporności przez odpowiednią zbilansowaną dietę, a także przyjmowanie suplementów wzmacniających naturalną odporność organizmu szczególnie w okresie jesiennym i wiosennym.

Zapalenie migdałków podniebiennych - zalecenia

W przypadku angin wirusowych częstokroć bywa tak, że objawy mijają po zastosowaniu leków działających objawowo, które są dostępne bez recepty. Dlatego pacjenci nie zawsze zgłaszają się do lekarza. W anginie bakteryjnej bardzo ważne jest codzienne przyjmowanie antybiotyku, a po wyleczeniu obserwacja i wyczulenie na wszelkie niepokojące symptomy mogące stanowić powikłanie przebytej anginy.

W anginie Plauta-Vincenta pacjent może pędzlować owrzodzenie na migdałku roztworem jodyny bądź azotanu srebra. Powinien także używać własnych naczyń i sztućców.

W czasie choroby polecane jest:

  • pozostawanie chorego w łóżku,
  • przyjmowanie dużej ilości płynów,
  • dieta lekkostrawna i bogatoenergetyczna.

Poza antybiotykoterapią stosuje się leki łagodzące ból i gorączkę oraz płukanie gardła środkami o działaniu odkażającym.

Zapalenie migdałków podniebiennych - skutki uboczne leczenia penicyliną

W czasie leczenia penicyliną mogą wystąpić:

  • biegunki,
  • nudności,
  • wymioty,
  • wysypki skórne,
  • grzybica błon śluzowych.

Zapalenie migdałków podniebiennych - kiedy do lekarza?

Wystąpienie objawów takich jak:

  • katar,
  • kichanie,
  • zatkany nos,
  • suchy kaszel

może świadczyć o zapaleniu wirusowym, które można leczyć w domu.

  • Wysoka gorączka,
  • wystąpienie mocnego bólu przy połykaniu,
  • obecność nalotów na migdałkach
  • , powiększonie węzłów chłonnych szyi

powinno skłonić pacjenta do wizyty u lekarza i podjęcia odpowiedniego leczenia.

Bibliografia

  • Boenninghaus H.G.,Otorynolaryngologia,Springer PWN,Warszawa,1997
  • Latkowski J.B,Otorynolaryngologia dla studentów medycyny i stomatologii,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa,2004
  • Zakrzewski A.,Otolaryngologia kliniczna,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa,1982
  • Skawina A.,Anatomia prawidłowa człowieka,Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,Kraków,2003
  • Janczewski G.,Otolaryngologia praktyczna,Via Medica,Gdańsk,2007
  • Kayser F.H., Bienz K.A., Mikrobiologia Lekarska,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa,2007
Pytanie: Jaką formę leku na ból gardła najchętniej wybierasz?

  Spray (aerozol)

  Tabletki do ssania

  Płyn do płukania

  Syrop

  Lizaki